در دین مبین اسلام جایگاه علم و کسب دانش به گونه ای مورد اهتمام قرار گرفته که در هیچ دین و مکتبی چنین جایگاهی برای دانش و علم آموزی بیان نگردیده است.
امروز در فضای مجازی و دیگر رسانه ها، دین اسلام متهم می گردد که علم و دانش در اسلام اهمیت ندارد و این مطلب را حربه ای علیه دین اسلام قرار داده تا آن را در اذهان مردم منفور قرار دهند.
این در حالی است که دانش و علم از دیدگاه دین اسلام یک پدیده بسیار مهم و با ارزش است. ارزش و جایگاه دانش هم در قرآن کریم بیان شده است و هم در احادیث اهل بیت (علیهم السلام) از آن سخن گفته شده و حتی در احادیث، یادگیری علم بر زن و مرد مسلمان فرض گردیده است.
چند حدیثی که دراینجا به صورت مختصر ذکر می گردد جایگاه دانش بسیار دقیق و با اهمیت بیان کرده است.
وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم): «اطْلُبُوا الْعِلْمَ وَ لَوْ بِالصِّینِ فَإِنَّ طَلَبَ الْعِلْمِ فَرِیضَةٌ عَلَى كُلِّ مُسْلِم؛[1] دانش را بطلبید هر چند در چین باشد و یادگیری دانش بر هر مسلمانی فرض است»
در حدیث دیگری از پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل شده که فرمود: «طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِیضَةٌ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ أَلَا إِنَّ اللَّهَ یحِبُّ بُغَاةَ الْعِلْمِ ؛[2] طلب دانش بر هر مسلمانی فرض است آگاه باشید خداوند طلب کنندگان دانش را دوست می دارد»
برتری جایگاه دانش بر جایگاه عبادت
از پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل شده که فرمود: «مَنْ سَلَكَ طَرِیقاً یطْلُبُ فِیهِ عِلْماً سَلَكَ اللَّهُ بِهِ طَرِیقاً إِلَى الْجَنَّةِ وَ إِنَّ الْمَلَائِكَةَ لَتَضَعُ أَجْنِحَتَهَا لِطَالِبِ الْعِلْمِ رِضًا بِهِ وَ إِنَّهُ یسْتَغْفِرُ لِطَالِبِ الْعِلْمِ مَنْ فِی السَّمَاءِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ حَتَّى الْحُوتِ فِی الْبَحْرِ وَ فَضْلُ الْعَالِمِ عَلَى الْعَابِدِ كَفَضْلِ الْقَمَرِ عَلَى سَائِرِ النُّجُومِ لَیلَةَ الْبَدْرِ وَ إِنَّ الْعُلَمَاءَ وَرَثَةُ الْأَنْبِیاءِ إِنَّ الْأَنْبِیاءَ لَمْ یوَرِّثُوا دِینَاراً وَ لَا دِرْهَماً وَ لَكِنْ وَرَّثُوا الْعِلْمَ فَمَنْ أَخَذَ مِنْهُ أَخَذَ بِحَظٍّ وَافِرٍ».[3]
یعنی هر كه راهى رود كه در آن علمى جوید خدا او را به راهى می برد كه به بهشت می رود و فرشتگان پرهاى خود را براى طالب علم بگسترانند به خاطر رضایت از او و همانا براى طالب علم هر كه در آسمان و زمین است و حتی ماهیان دریا طلب آمرش می کنند. و برتری عالم بر عابد مانند برتری ماه است بر سایر استاره ها در شب چهارده. و به راستى علما وارثان پیغمبرانند؛ زیرا پیغمبران دینار و درهمى به ارث نمی گذارند ولى علم را به ارث گذاشته اند هر كه از آن اخذ كند بهره فراوانى گرفته است.
جایگاه دانش آن قدر در دین اسلام از اهمیت برخوردار است که در متون حدیثی مثل اصول کافی فصلی برای بیان احادیث علم و جهل قرار داده شده که از معصومین (علیهم السلام) نقل شده اند.
توجه به این مطلب لازم است در این احادیث و تمام احادیثی دیگری که از اهمیت جایگاه دانش سخن گفته مراد از آن هر دنشی نیست بلکه دانشی که باعث هدایت و کمال انسان می شود.
در این راستا حدیثی خاصی از امام علی (علیه السلام) نقل می گردد که جایگاه دانش و ارزش آن را به وضوح بیان کرده است.
متن حدیث
أَیهَا النَّاسُ اعْلَمُوا أَنَّ كَمَالَ الدِّینِ طَلَبُ الْعِلْمِ وَ الْعَمَلُ بِهِ وَ أَنَّ طَلَبَ الْعِلْمِ أَوْجَبُ عَلَیكُمْ مِنْ طَلَبِ الْمَالِ إِنَّ الْمَالَ مَقْسُومٌ بَینَكُمْ مَضْمُونٌ لَكُمْ قَدْ قَسَمَهُ عَادِلٌ بَینَكُمْ وَ ضَمِنَهُ سَیفِی لَكُمْ بِهِ وَ الْعِلْمُ مَخْزُونٌ عَلَیكُمْ عِنْدَ أَهْلِهِ قَدْ أُمِرْتُمْ بِطَلَبِهِ مِنْهُمْ فَاطْلُبُوهُ.
وَ اعْلَمُوا أَنَّ كَثْرَةَ الْمَالِ مَفْسَدَةٌ لِلدِّینِ مَقْسَاةٌ لِلْقُلُوبِ وَ أَنَّ كَثْرَةَ الْعِلْمِ وَ الْعَمَلَ بِهِ مَصْلَحَةٌ لِلدِّینِ وَ سَبَبٌ إِلَى الْجَنَّةِ وَ النَّفَقَاتُ تَنْقُصُ الْمَالَ وَ الْعِلْمُ یزْكُو عَلَى إِنْفَاقِهِ. فَإِنْفَاقُهُ بَثُّهُ إِلَى حَفَظَتِهِ وَ رُوَاتِهِ.
وَ اعْلَمُوا أَنَّ صُحْبَةَ الْعِلْمِ وَ اتِّبَاعَهُ دِینٌ یدَانُ اللَّهُ بِهِ وَ طَاعَتَهُ مَكْسَبَةٌ لِلْحَسَنَاتِ مَمْحَاةٌ لِلسَّیئَاتِ وَ ذَخِیرَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ رِفْعَةٌ فِی حَیاتِهِمْ وَ جَمِیلُ الْأُحْدُوثَةِ عَنْهُمْ بَعْدَ مَوْتِهِمْ.
إِنَّ الْعِلْمَ ذُو فَضَائِلَ كَثِیرَةٍ فَرَأْسُهُ التَّوَاضُعُ وَ عَینُهُ الْبَرَاءَةُ مِنَ الْحَسَدِ وَ أُذُنُهُ الْفَهْمُ وَ لِسَانُهُ الصِّدْقُ وَ حِفْظُهُ الْفَحْصُ وَ قَلْبُهُ حُسْنُ النِّیةِ وَ عَقْلُهُ مَعْرِفَةُ الْأَسْبَابِ بِالْأُمُورِ وَ یدُهُ الرَّحْمَةُ وَ هِمَّتُهُ السَّلَامَةُ وَ رِجْلُهُ زِیارَةُ الْعُلَمَاءِ وَ حِكْمَتُهُ الْوَرَعُ وَ مُسْتَقَرُّهُ النَّجَاةُ وَ قَائِدُهُ الْعَافِیةُ وَ مَرْكَبُهُ الْوَفَاءُ وَ سِلَاحُهُ لِینُ الْكَلَامِ وَ سَیفُهُ الرِّضَا وَ قَوْسُهُ الْمُدَارَاةُ وَ جَیشُهُ مُحَاوَرَةُ الْعُلَمَاءِ وَ مَالُهُ الْأَدَبُ وَ ذَخِیرَتُهُ اجْتِنَابُ الذُّنُوبِ وَ زَادُهُ الْمَعْرُوفُ وَ مَأْوَاهُ الْمُوَادَعَةُ وَ دَلِیلُهُ الْهُدَى وَ رَفِیقُهُ صُحْبَةُ الْأَخْیارِ.[4]
برتری جایگاه دانش بر جایگاه مال اندوزی
اى مردم، بدانید كه كمال دین در طلب دانش است و به كار بستن آن. و به راستى دنبال دانش بودن بر شما از دنبال مال و ثروت دنیا بودن لازم تر است؛ زیرا مال دنیا میان شما تقسیم شده و داراى ضمانت است و عادلى آن را میان شما قسمت كرده و ضمانت فرموده است و به زودى به آن وفا خواهد كرد و علم و دانش براى شما نزد اهلش ذخیره شده است و شما مامور به تحصیل آن از ایشان هستید؛ پس به دنبال دانش بروید.
مقایسه جایگاه دانش با جایگاه مال اندوزی
و بدانید همانا مال زیاد موجب تباهى دین و قساوت دل ها مى شود، در حالى كه همانا دانش زیاد و عمل به آن، موجب اصلاح دین و راهیابى به بهشت مى گردد. خرج كردن مال را كاهش مى دهد ولى دانش با خرج كردن افزایش مى یابد؛ پس خرج كردن دانش این است كه آن را در میان حافظان و راویانش منتشر سازى.
بیان جایگاه دانش از حیث فوائد آن
و بدانید كه ملازمت با دانش و پیروى از آن، دینى است كه خداوند به آن پرستش و دیندارى شود و فرمان بردن از دانش موجب به دست آوردن كردارهاى نیك گردد و بدكرداری ها را بزداید و پس انداز مومنان است و مایه سربلندى آنان در زندگى و سبب ذكر خیرشان پس از مرگ شود.
جایگاه دانش از حیث فضایل آن
به راستى، دانش داراى فضائل بسیار است: سرش فروتنی و تواضع است، چشمش بركنارى از حسد، گوشش فهم، زبانش راستى، حافظه اش بررسى، دلش خوش بینى، عقلش سبب شناسى امور، دستش مهربانى، همتش سلامت، پایش دیدار دانشمندان، حكمتش خویشتن دارى، قرارگاهش رهایى، رهبرش عافیت، مركبش وفا، سلاحش سخن نرم و دلنشین، شمشیرش خشنودى، كمانش نرم رفتارى، سپاهش گفتگو با دانشمندان، ثروتش ادب، پس اندازش اجتناب از گناهان، توشه اش احسان، جایگاهش صلح و سازش، راهنمایش ره یافتگى و یارش همنشینى با نیكان.[5]
جایگاه دانش در قرآن کریم
در قرآن کریم آیاتی متعددی وجود دارد که جایگاه مهم علم را بازگو نموده است در اینجا به عنوان نمونه یک آیه را می آوریم که دانش که به جایگاه دانش اشاره فرموده است. خداوند می فرماید: «قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذينَ يَعْلَمُونَ وَ الَّذينَ لا يَعْلَمُونَ إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ[6]؛ بگو: «آيا كسانى كه مىدانند با كسانى كه نمىدانند يكسانند؟! تنها خردمندان متذكر مىشوند!»
اين جمله كه با استفهام انكارى شروع شده، و جزء شعارهاى اساسى اسلام است عظمت مقام علم و عالمان را در برابر جاهلان روشن مى سازد، و از آنجا كه اين نابرابرى به صورت مطلق ذكر شده، معلوم مى شود اين دو گروه نه در پيشگاه خدا يكسانند، و نه در نظر خلق آگاه، نه در دنيا در يك صف قرار دارند، و نه در آخرت، نه در ظاهر يكسانند و نه در باطن.[7]
تفاوت مقام عالم با جاهل را هر انسانی درک می کند انسان جاهل حتی عبادتتش هم به دلیل جهلی که دارد از ارزش مطلوبی برخوردار نیست. جهل و نادانی در جامعه باعث بروز مشکلات فرهنگی و اجتماعی زیادی می گردد. بسیار از چالشه ها و برخوردهای نادرست اجتماعی از جهل جامعه ناشی می شود. کسی که از دانش لازم برخوردار باشد نه تنها موجبات گرفتاری های اجتماعی ایجاد نمی کند بلکه در صدد این است که با علم خود مشکلات جامعه را مرتفع کند.
نتیجه گیری
در این حدیث ارزش و جایگاه دانش بسیار واضح بیان گردیده است. بنابراین مسلمانان مکلف هستند که در کسب دانش و یادگیری علم باید کوشا بوده و فرزندان شان را از کودکی به این امر تشویق و ترغیب نموده و زمینه یادگیری دانش را برای آنان فراهم کنند.
در یاد گیری دانش تفاوتی بین زن و مرد وجود ندارد اما با کمال تاسف برخی که ادعای مسلمانی دارند بلکه خود را مسلمان تر از دیگران می دانند میانه خوبی با دانش و علم ندارند و به ویژه به صورت ظالمانه زنان را از یادگیری دانش محروم می کنند.
گرد آوری: حمیدالله رفیعی
پی نوشت ها
[1] . روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، ج1، ص 11.
[2] . الكافی، ج1، ص 30.
[3] . امالی الصدوق، ص60.
[4]. تحف العقول، ص199 – 200.
[5]. ترجمه تحف العقول، ص 337.
[6] .. س.ره زمر، آیه 9.
[7] . تفسير نمونه، ج19، 394.
منابع
1. قرآن کریم.
2. ابن شعبه حرانى، حسن بن على، ترجمه تحف العقول، ترجمه صادق حسن زاده، قم، انتشارات آل علی علیه السلام، چ1، 1382ش.
3. ابن شعبه حرانى، حسن بن على، تحف العقول، محقق / مصحح: غفارى، على اكبر، قم، جامعه مدرسین، چ2، 1404ق.
4. شیخ صدوق، محمد بن علی، امالی الصدوق، بیروت، اعلمی، چ5، 1400ق.
5. فتال نیشابورى، محمد بن احمد، روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، قم، انتشارات رضى، چ1، 1375ش.
6. كلینى، محمد بن یعقوب، الكافی، محقق / مصحح: غفارى على اكبر و آخوندى، محمد، تهران، دار الكتب الإسلامیة، چ4، 1407ق.
7. مكارم شيرازى، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دار الكتب الإسلامية ، چ10، 1371 ش.
