فلسفه فرایض الهی در حدیثی از امام علی (علیه السلام)

از امام علی (علیه السلام) حدیثی در نهج البلاغه نقل شده که اهداف و فلسفه برخی از فرایض الهی و عقاید و احکام الهی را که شامل امور متعدد می شود، بیان نموده است. ممکن است این فرایض الهی اهداف دیگری هم داشته باشد اما در کلام امام علی (علیه السلام) به اصلی ترین و مهمترین اهداف این فرایض الهی و احکام خدا اشاره شده است.

متن حدیث در بیان اهداف فرایض الهی

وَ قَالَ (علیه السلام)‏ فَرَضَ اللَّهُ الْإِیمَانَ تَطْهِیراً مِنَ الشِّرْكِ وَ الصَّلَاةَ تَنْزِیهاً عَنِ الْكِبْرِ وَ الزَّكَاةَ تَسْبِیباً لِلرِّزْقِ وَ الصِّیامَ‏ ابْتِلَاءً لِإِخْلَاصِ‏ الْخَلْقِ وَ الْحَجَّ [تَقْوِیةً] تَقْرِبَةً لِلدِّینِ‏ وَ الْجِهَادَ عِزّاً لِلْإِسْلَامِ وَ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ مَصْلَحَةً لِلْعَوَامِّ وَ النَّهْی عَنِ الْمُنْكَرِ رَدْعاً لِلسُّفَهَاءِ وَ صِلَةَ الرَّحِمِ مَنْمَاةً لِلْعَدَدِ وَ الْقِصَاصَ حَقْناً لِلدِّمَاءِ وَ إِقَامَةَ الْحُدُودِ إِعْظَاماً لِلْمَحَارِمِ وَ تَرْكَ شُرْبِ الْخَمْرِ تَحْصِیناً لِلْعَقْلِ وَ مُجَانَبَةَ السَّرِقَةِ إِیجَاباً لِلْعِفَّةِ وَ تَرْكَ الزِّنَى [الزِّنَا] تَحْصِیناً لِلنَّسَبِ وَ تَرْكَ اللِّوَاطِ تَكْثِیراً لِلنَّسْلِ وَ الشَّهَادَاتِ‏ اسْتِظْهَاراً َالَى الْمُجَاحَدَاتِ‏ وَ تَرْكَ الْكَذِبِ تَشْرِیفاً لِلصِّدْقِ وَ السَّلَامَ أَمَاناً مِنَ الْمَخَاوِفِ وَ الْأَمَانَةَ نِظَاماً لِلْأُمَّةِ وَ الطَّاعَةَ تَعْظِیماً لِلْإِمَامَة.^[1]

ترجمه حدیث

امام علی (علیه السلام) فرمود:

خداوند «ایمان» را به خاطر تطهیر دل از شرك واجب فرمود، و «نماز» را براى پاك شدن از كبر، «زكات» را سبب روزى، «روزه» را آزمایشى براى اخلاص بندگان، «حج» را وسیله نزدیكى مسلمانان، «جهاد» را براى سر بلندى اسلام، «امر به معروف» را به خاطر اصلاح توده مردم، «نهى از منكر» را براى بازداشتن بی خردان، «صله رحم» را براى كثرت نفرات، «قصاص» را براى حفاظت خون ها، «اقامه حدود» را براى بزرگداشت محرمات الهى، و «ترك شرب خمر» را براى حفظ و سلامت عقل. دورى از «دزدى» را براى حفظ عفت (دستها) و «ترك زنا» را براى حفظ نسب ها، «ترك لواط» را به خاطر افزایش نسل، و «شهادت و گواهى» را براى اظهار حق در برابر انكارها، «ترك دروغ» را به خاطر احترام راستى. و «سلام» را به عنوان تامین از خوف و خطر، «امانت» را براى نظام امت و «طاعت و فرمانبردارى (از ولى امر مسلمین)» را براى تعظیم مقام پیشوا.^[2]

شرح مختصر

امام علی (علیه السلام) در این کلام خود به فرایض الهی اشاره نموده و علت های غایی آن ها را آشکار کرده تا در نفوس انسان ها بهتر نفوذ کنند. امام علی (علیه السلام) نوزده فریضه از فرایض الهی را یادآوری نموده و به فلسفه و علت غایی آن ها اشاره کرده است:

1. امام علی (علیه السلام) از ایمان آغاز نموده است؛ زیرا ایمان اصل و ریشه همه فرایض الهی و سنن است و تطهیر از شرک را از اغراض آن قرار داده است. زیرا تطهیر و پاکی از شرک، غایت مطلوب برای شارع است و آن هم کمال نفس به وسیله معرفت خداوند حاصل می گردد پس تطهیر، غایت و غرض ایمان است.

2. نماز فریضه دیگری از فرایض الهی است که بعد از ایمان ذکر شده است. با توجه به این که نماز نفس اماره را که مبدأ کبر است ملزم به اطاعت از نفس مطمئنه می کند، پس پاکی انسان از کبر و غرور از غایات نماز محسوب می گردد.

3. زکات سومین فریضه ای از فرایض الهی است که امام علی (علیه السلام) از آن نام برده است و رزق و روزی دیگران از غایات این فریضه قرار داده شده است؛ زیرا فقرا و مساکین و کسانی که شریعت، زکات را حق آن ها قرار داده از این طریق روزی می خورند.

4. چهارمین فریضه از فرایض الهی روزه است. امام علی (علیه السلام) در فلسفه وجوب آن می فرماید: به دلیل این که روزه سختی شاق را بر ابدان انسان تحمیل می کند؛ غایت آن را به این اختصاص داده که خداوند به وسیله آن اخلاص بندگانش را در معرض امتحان قرار می دهد هرچند این غایت در سایر عبادات هم وجود دارد.

5. فریضه پنجم از فرایض الهی حج است.امام علی (علیه السلام) غایت حج را تقویت دین قرار داده است؛ زیرا حج عبادتی است که مستلزم اجتماع اکثر مسلمانان بر مبنای نهایت ذلت و خضوع و انقیاد در برابر خداوند متعال در یک مجمع است. و قتی هر یکی از شرکت کنندگان، این مجمع بزرگ را که شامل ملوک و غیر ملوک می شود مشاهده می کند در قلبش قوت دین مورد تأکید قرار می گیرد که در سایر عبادات این وضعیت وجود ندارد.

6. جهاد که به عنوان فریضه ششم از فرایض الهی نام برده شده است باعث عزت اسلام و قوت آن می شود.

7. امر به معروف فریضه هفتم است که امام علی (علیه السلام) غایت و فلسفه آن را اصلاح حالات عوام در امور دنیوی و اخروی آنان قرار داده است. این که عوام را به آن اختصاص داده به دلیل این است که اغلب مردم عوام هستند و یا برای این که غیر آنان علما و کسانی هستند که امر به معروف انجام می دهند و خود شان عامل آن هستند.

8. نهی از منکر فریضه ای دیگری از فرایض الهی است که امام علی (علیه السلام) در این حدیث غایت آن را بازداشتن سفها از انجام کارهای نادرست قرار داده است. زیرا سفیه تا زمانی که از سوی حاکم دین بازداشته نشود مرتکب مفاسدی زیادی می شود که با مصلحت عالم در تضاد است.

9. صله رحم نیز از فرایض الهی است که زیاد شدن نفرات از غایت آن گفته شده است. یعنی تعداد افراد ارحام با صله رحم ازدیاد پیدا می کند؛ زیرا زیاد شدن عدد آنان به وسیله استقامت و خوب شدن امور دنیوی آنان تحقق پیدا می کند که صله رحم سبب آن می گردد.

10. قصاص یکی دیگر از فرایض الهی است که امیرالمومنین (علیه السلام) می فرماید حفظ خون ها و جلوگری از ریخته شدن آن، غایت آن است؛ زیرا مردم به خاطر ترس از مکافات مرتکب کشتن کسی نمی شوند. همچنان که خداوند در قرآن فرموده است: «وَ لَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ؛ و براى شما در قصاص، حيات و زندگى است».^[3]

11. امام علی (علیه السلام) درباره اقامه حدود خداوند می فرماید که غایت آن بزرگ داشتن محارم خداوند است تا مردم آن ها را نقض نکرده و به سوی آن ها منحرف نشوند و درنتیجه غرض شارع از وضع دین از بین نرود.

12. طبق فرمایش امیرالمؤمنین (علیه السلام) غایت ترک نوشیدن شراب نگهبانى عقل است از اين كه گرفتار در چنگ شراب شده و از هدف اصلى يعنى در پى كمال بودن براى رسيدن به كمال حكمت، باز ماند.

13. اجتناب از دزدی از فرایض الهی است که در کلام امام علی (علیه السلام) از غایت آن سخن گفته شده است. هدف و غایت آن به كار داشتن پاكدامنى و عفت است، چون دزدى، از پيروى كامل از هواى نفس سرچشمه گرفته و به حد افراط و تبهكارى مى رسد، بنا بر اين از جمله هدف هاى اجتناب از دزدى، ماندن كسى كه در نهادش چنين حالتى است بر حد پاكدامنى و عفت است.

14. در کلام امام علی (علیه السلام) حفظ نسبت ها و پيامدهاى آن در مورد مواريث از غایت ها و اهداف حرمت زنا است؛ زيرا زنا باعث درهم شدن نسب ها و از بين رفتن اموالى است كه زندگى دنيايى مردم بر اساس آن استوار است.

15. غایت و هدف ترك لواط، در کلام امام علی (علیه السلام) زيادى نسل است. و اين كه ماده افزايش نسل در جاى خود مصرف شود، تا فزونى نوع و بقاى آن تامين گردد.

16. گواهى دادن ها از فرایضی است که هدف از آن پشتيبانى كسى است كه در برابر انكار دشمن گواهى مى طلبد، تا مبادا در اثر نبودن گواه حق او را ضايع كنند.

17. از جمله اهداف اجتناب از دروغگویی، بزرگداشت راستگوئى از طريق حرام شمردن ضد آن – يعنى دروغگويى- است از آن رو كه مصلحت جهان و نظام امور مردم بر آن استوار است.^[4]

18. و سلام و درود (بر يكديگر) را براى ايمنى و آسودگى از جاهاى ترس است (چون مراد از سلام عليكم آنست كه بين من و شما زد و خوردى نيست بلكه صلح و آشتى است).

19. امامت و پيشوايى را براى نظم و آرامش (كارهاى) مردم است (زيرا امام و پيشواى توانا ستمگر را از ستمگرى باز داشته و حق مظلوم و ستم كشيده را می ستاند تا كارها نظم و آرامش گيرد).

20. طاعت و پيروى (از امام) براى بزرگ شمردن (مقام) امامت است (چون از امامت بهره اى نمى رسد مگر به پيروى مردم از او). ^[5]

نتیجه گیری

از آنچه در کلام امام علی (علیه السلام) بیان گردیده این نتیجه حاصل می گردد که فرایض الهی اعم از واجبات و سنت ها، دارای اهداف و غایاتی است که مصالح بندگانش در آن ها نهفته است و خداوند با توجه به این اهداف و غایات، احکام را بر بندگانش واجب نموده است.

گرد آوری: حمیدالله رفیعی

پی نوشت ها

[1]. نهج البلاغة (للصبحی صالح)، ص512.

[2]. ترجمه ‏گويا و شرح ‏فشرده ‏اى ‏بر نهج ‏البلاغه، ج3، ص299.

[3]. بقره، 179.

[4]. ترجمه‏ و شرح ‏نهج ‏البلاغه (ابن میثم)، ج 5، ص366- 367.

[5]. ترجمه و شرح نهج البلاغه (فیض الاسلام)، ج 6، ص 1198.

منابع

1. شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة (للصبحی صالح)، قم، هجرت، چ1، 1414 ق.

2. فیض الاسلام،ترجمه وشرح نهج البلاغه، تهران، موسسه ‏چاپ‏ و نشر تاليفات‏ فيض ‏الاسلام- انتشارات‏ فقيه‏، چ5، 1379ش.

3. مکارم شیرازی، ناصر، ترجمه ‏گويا و شرح ‏فشرده‏ اى ‏بر نهج ‏البلاغه، قم، انتشارات‏ مطبوعاتى ‏هدف‏، چ1.

4. ميثم بن على بن ميثم بحرانى‏، ترجمه‏ شرح‏ نهج ‏البلاغه، مشهد، بنياد پژوهش هاى ‏اسلامى ‏آستان ‏قدس ‏رضوى، چ1، ‏1374 ش.