فرعون فرمانروای مصر در زمان حضرت موسی (علیه السلام) است. قرآن، وی را پادشاهی جبار معرفی می کند، او در حال غرق شدن ایمان آورد ولی ایمانش قبول نشد. غالب اهل لغت فرعون را لغتی غیر عربی و اکثرا قبطی دانسته، در مورد معنای آن اکتفا نموده اند به نقل قولی که آن را به معنی تمساح دانسته است.[1]
حضرت موسی
حضرت موسى (علیه السلام) یکی از پیامبران قوم بنی اسرائیل است که چند نسل پس از حضرت یعقوب (علیه السلام) نیای بزرگ بنى اسرائیل به هدایت و رهبری آن ها مبعوث شد. او پیامبری صاحب شریعت بود و کتاب آسمانی او که «تورات» نام دارد منبع احکام شریعت یهود است. حضرت موسی (علیه السلام) قوم بنی اسرائیل را که پیش از این در زمان پیامبری حضرت یوسف (علیه السلام) در مصر ساکن شده و بعد ها توسط سلاطین مصر به خدمت گرفته شده بودند، از دست فرعون نجات داده و از مصر خارج نمود. قرآن کریم حضرت موسى را یکی از پیامبران اولوالعزم معرفی نموده و نام او و داستان هایش را بارها ذکر کرده است.
فرعون
«فرعون» نامی است که قرآن به فرمانروای مصر در زمان حضرت موسی (علیه السلام) اطلاق نموده است. این واژه ۷۴ بار در قرآن کریم آمده است. در فرهنگ اسلامی فرعون نماد تکبر، خودخواهی و سرکشی در مقابل خداست. فرعون لقب پادشاهان قدیم مصر است؛ اما فرعونی که در زمان ولادت حضرت موسی (علیه السلام) بر مصر حکومت می کرد، در کتابهای تاریخ دوره اسلامی، قابوس بن مصعب نامیده شده است و عبرانیان او را فرعون تسخیر می نامند. به زعم اکثر مورخان، فرعون تسخیر، رامسس یا رعمسیس دوم است. او سومین نفر از سلسله نوزدهم فراعنه مصر بود.
فرعون مستکبر
بنا بر آیات قرآن، فرعون فردی مستکبر و سلطه گر بود و برای تقویت سلطه خود، بین مردم اختلاف می انداخت. او همچنین وزیری به نام هامان، مشاورانی در در بار و سپاهی نیرومند داشت و در استکبار و سلطه خود به آن ها تکیه می کرد. حضرت موسی در بازگشت از مدین از طرف خدا به رسالت مبعوث گشته، مامور شد با معجزاتی که خدا به او داده بود نزد فرعون برود و او را که به تعبیر قرآن طغیان نموده بود با لحنی نرم هدایت نماید.
مسئولیت یافتن موسی برای نجات بنی اسرائیل
خداوند موسی (علیه السلام) را همراه برادرش هارون به سوی فرعون فرستاد تا بنی اسرائیل را از چنگال او آزاد کند.2]
آنها به بلاهایی دچار شدند اما باز هم دست از استکبار بر نداشتند تا سرانجام دستور کوچ بنی اسرائیل به موسی (علیه السلام) داده می شود. بنی اسرائیل به رهبری حضرت موسی (علیه السلام) از مصر خارج می شوند و به دریا می رسند (اینکه دقیقا دریا بوده یا رود نیل مورد اختلاف است)، موسی (علیه االسلام) با معجزه خود دریا را می شکافد و بنی اسرائیل از آن عبور می کنند.
ایمان فرعون
حاکم مصر در آخرین لحظات ایمان می آورد ولی چون ایمان او از روی اضطرار بوده پذیرفته نمی شود. «قَالَ آمَنتُ أَنَّهُ لا إِلِـهَ إِلاَّ الَّذِی آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِیلَ وَأَنَاْ مِنَ الْمُسْلِمِینَ»[3]گفت ایمان آوردم که هیچ معبودی جز کسی که بنی اسرائیل به او ایمان آورده اند وجود ندارد و من از مسلمین هستم»
علت عدم قبول ایمان فرعون
ابراهيم بن محمد همدانى گفت: از امام رضا عليه السلام پرسيدم: به چه علت خداوند عز و جل فرعون را با اينكه ايمان آورد و به يكتايى او اقرار نمود غرق كرد؟
امام فلسفه غرق شدن وی چنین فرمود:
«براى اينكه او هنگامى كه عذاب را بعينه مشاهده كرد ايمان آورد، و ايمان پس از روبه رو شدن با كيفر پذيرفته نخواهد بود، و اين حكم خداى تعالى است درباره گذشتگان و آيندگان، چنانكه می فرمايد: فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا قالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَ كَفَرْنا بِما كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا [4]
(چون عذاب ما را مشاهده كردند گفتند: ما ايمان آورديم به خداى يگانه، و كافر شديم به آن چه براى او شريك مى آورديم. اما ايمانشان در اين هنگام كه عذاب را بعينه ديدند سودى به حالشان نبخشيد)،
در كلام ديگر فرموده: يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ لا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْراً[5] (روزى كه پارهاى از عذاب پروردگارت بيايد هيچ كس در آن روز كه عذاب آيد ايمان آوردنش- در صورتى كه قبلا ايمان نياورده بوده يا در ظرف مدت ايمانش كار خيرى از او سر نزده- فايده اى به حالش نخواهد داشت)، و نيز در باره فرعون زمانى كه غرق مى شد مى فرمايد:
قالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ وَ أَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ [6] (گفت:
ايمان آوردم به اينكه معبودى نيست مگر همان كه بنو اسرائيل بدان ايمان آورده اند، و من از مسلمانان شدم). بدو گفته شد: آلْآنَ وَ قَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَ كُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ. فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً [7] (اكنون اظهار ايمان مىكنى؟ در حالى كه پيش از اين سخت طغيان داشتى و از تبهكاران بودى. ما امروز پيكر بىروحت را نجات مى دهيم تا براى آيندگان موجب عبرتى باشد).
با اينكه فرعون سر تا قدم غرق اسلحه بود و زره آهنين بر بدن داشت، خداوند او را پس از آنكه غرق شده بود بر زمين بلندى انداخت تا براى آيندگان نشانهاى باشد، و او را با همه سنگينى آهن آلات بر آن زمين مرتفع بنگرند. و خاصيت هر چيز سنگين فرو رفتن در آب است نه بالا آمدن، و اين خود آيه و نشانه اى بود. و براى علتى ديگر خداوند عز و جل فرعون را غرق ساخت زيرا فرعون به موسى پناه برد كه از عذاب خدا او را برهاند، و به خود خدا پناه نجست. خداوند به موسى وحى فرستاد كه: اى موسى، به فرياد فرعون نرسيدى چون او را خلق نكرده بودى، اگر به من پناه برده بود نجاتش مى دادم.»[8]
جمع بندی
علت غرق شدن فرعون با این که به وحدانیت خدا ایمان آورد این است که او هنگامى كه عذاب را به عينه مشاهده كرد ايمان آورد، و ايمان پس از روبهرو شدن با كيفر پذيرفته نخواهد بود، و اين حكم خداى تعالى است درباره گذشتگان و آيندگان،
پی نوشت ها
[1] . زمخشری، أساس البلاغة، ۱۹۷۹ م، ص۴۷۱؛ قرشی، قاموس قرآن، ۱۳۷۱ش، ج۵، ص۱۶۳
[2] . شعراء، سوره۲۶، آیه۱۶.
[3] . یونس، سوره۱۰، آیه۹۲.
[4] . مؤمن، آیه 84 و 85.
[5] . انعام، آیه 158.
[6] . یونس، آیه 90.
[7] . یونس آیه 91.
[8] . تفسير جامع، ج6، ص: 147؛ تفسير اثنى عشرى، ج5، ص: 388
منابع
- بروجردى، محمدابراهيم، تفسير جامع، كتابخانه صدر، ايران- تهران، 1366 ه. ش.
- هاشمى رفسنجانى، اكبر، تفسير راهنما: روشى نو در ارائه مفاهيم موضوعات قرآن، بوستان كتاب قم( انتشارات دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم)، ايران- قم، 1386 ه. ش
- شاهعبدالعظيمى، حسين، تفسير اثنى عشرى، ميقات، ايران- تهران، 1363 ه. ش.
- زمخشری، محمود بن عمر، أساس البلاغة، بیروت، دار صادر، اول، ۱۹۷۹م.
- قرشی، علی اکبر، قاموس قرآن، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ششم، ۱۳۷۱ش.
