شاکر بودن و شکر نعمت های الهی، یکی از مهمترین وظایف اخلاقی و دینی به شمار می آید و غفلت از این فضیلت اخلاقی و عدم شکرگزاری از خداوند، پیامدهای نامطلوبی برای انسان خواهد داشت. در ادامه به مراتب شکرگزاری، برخی آثار آن و همچنین برخی از موانع شکر نعمت اشاره می کنیم.
تعریف شکر
در تعریف شکر، برخی از واژه شناسان بر کلمه «نعمت» و برخی بر کلمه «احسان» تاکید کرده اند. راغب اصفهانی می گوید: «شکر به معنای تصور و یادآوری نعمت و اظهار نعمت است.»[۱] ابن منظور شکر را این گونه تعریف کرده است: «شکر، شناخت احسان و نیکی و منتشر کردن آن است.»[۲]
برخی از دانشمندان اخلاق نیز در تعریف اصطلاحی شکر گفته اند: «شکر یعنی اینکه انسان بداند هر نعمتی از ناحیه (خداوندِ) نعمت دهنده است و بدان شاد باشد و به مقتضای آن شادی عمل کند؛ به این شکل که در دل خود نیکی های مُنعِم را به یاد داشته باشد و او را بر این کار بستاید و نعمت ها را در راه طاعت او به کار ببرد.»[۳]
مراتب شکر نعمت
شکر نعمت از نظر شیوه انجام آن، دارای سه مرتبه است:
۱. شکر قلبی
شکر نعمت از طریق قلب در واقع همان تصور نعمت و رضایت و خشنودی از نعمت های الهی است و اینکه فرد هرگز در دل خویش نسبت به نعمت ها، چه کم باشند چه زیاد، ناسپاس نباشد.
۲. شکر زبانی
شکر نعمت به وسیله زبان، این گونه است که فرد، شکرگزاری از خداوند را بر زبان اظهار کند، نظیر گفتن الحمدالله. البته تنها اظهار شکر به زبان کافی نیست، بلکه همچنین باید مراقب بود که با زبان، نعمت های خداوند تحقیر نشود و آن ها را کوچک نشمرد، بلکه نعمت های خدا را مدح نموده و آن ها را با اهمیت و بزرگ بداند؛ هر چند که آن نعمت ها کوچک باشند.
امام صادق (ع) درباره شکر نعمت ها از طریق زبان می فرماید: «مَا أَنْعَمَ اَللَّهُ عَلَى عَبْدٍ بِنِعْمَهٍ صَغُرَتْ أَوْ کَبُرَتْ فَقَالَ اَلْحَمْدُ لِلَّهِ إِلاَّ أَدَّى شُکْرَهَ؛[۴] هر کس در برابر نعمت بزرگ یا کوچکى بگوید الحمد اللّه، حق شکرش را اداء نموده است.»
۳. شکر عملی
شکر عملی آن است که درست بیندیشیم که هر نعمتی برای چه هدفی به ما داده شده است و آن را در مورد خودش مصرف کنیم. نعمت های الهی برای بهره برداری انسان در راه اطاعت خداوند به او داده شده، بنابراین بکارگیری آنان در معصیت و گناه، ناسپاسی و کفران نعمت است. حضرت علی (ع) می فرماید: «شُکْرُ کُلِّ نِعْمَهٍ اَلْوَرَعُ عَنْ مَحَارِمِ اَللَّهِ؛[۵] شکر هر نعمتى، پرهیز از محرمات الهى است.»
کسی می تواند به حقیقت شکر برسد که نعمت های الهی را در راه فلاح و سعادت خود بکار گیرد و همچنین از اسراف و تبذیر بپرهیزد تا گرفتار عذاب الهی نشود. در منطق اسلام، حق شناسی یک مسلمان در برابر خدا، در گرو انجام اوامر الهی، پرهیز از معاصی و محارم است.
شکر نعمت به صورت عملی، شکل کامل شکر و ثمره دو مرحله قلبی و زبانی است. شکر نعمت به شکل عملی، از ارزش و جایگاه برتری برخوردار است و فقط تعداد کمی به این مقام می رسند. قرآن درباره شکر نعمت به صورت عملی می فرماید: «اعْمَلُوا آلَ دَاوُودَ شُکْرًا وَ قَلِیلٌ مِنْ عِبَادِیَ الشَّکُورُ؛[۶] و به آنان گفتیم: اى خاندان داود! شکر این همه نعمت را بجا آورید؛ ولى عدّه کمى از بندگان من شکرگزارند.»
بدیهى است اگر منظور از شکرگزارى تنها شکر با زبان باشد، مساله مشکلى نیست تا عاملان به آن قلیل بوده باشند، بلکه منظور شکر در عمل است؛ یعنى استفاده از مواهب، در مسیر همان اهدافى که بخاطر آن آفریده شده اند، و مسلم است کسانى که مواهب الهى را عموما در جاى خود بکار گیرند، اندکى بیش نیستند.[۷]
شکر نعمت، عامل افزایش نعمت ها
اهمیت مسئله شکر نعمت و داشتن این روحیه در تعالیم اسلامی، بسیار مشهود است. اگر کسی به طور کامل و واقعی شکر نعمت بجا آورد، از آثار و برکات آن نیز بهره مند می شود. مهمترین اثر شکر نعمت، افزایش روزی و نعمت های الهی است. در مقابل نیز کسانی که کفران نعمت می کنند، به عذاب الهی گرفتار می شوند. خداوند در قرآن می فرماید: «لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ وَ لَئِنْ کَفَرْتُمْ إِنَّ عَذَابِی لَشَدِیدٌ؛[۸] اگر شکرگزارى کنید، نعمت خود را بر شما افزون خواهم کرد و اگر ناسپاسى کنید، مجازاتم شدید است.»
امیر مومنان علی (ع) می فرماید: «شُکْرُ اَلْمُنْعِمِ یَزِیدُ فِی اَلرِّزْقِ؛[۹] سپاسگزاری از انعام کننده روزی، روزی را زیاد می کند.» از نظر آن حضرت اگر کسی شکرگزار نباشد، به طور طبیعی افزایش روزی نیز نخواهد بود. امام باقر (ع) نیز فرمود: لاَ یَنْقَطِعُ اَلْمَزِیدُ مِنَ اَللَّهِ حَتَّى یَنْقَطِعَ اَلشُّکْرُ مِنَ اَلْعِبَادِ؛[۱۰] افزایش نعمت از طرف خداوند قطع نمی شود مگر به خاطر ناسپاسی بندگان.»
موانع شکر نعمت
همانطور که بیان شکر نعمت وظیفه هر انسانی در قبال خداوند است و انجام آن سبب افزایش رزق و روزی و ناسپاسی نسبت به نعمت باعث خشم و عذاب الهی می گردد، موانعی نیز وجود دارد که انسان را از بهره مندی از این خصوصیت پسندیده و فضیلت اخلاقی در زندگی (آن گونه که شایسته است) بازمیدارد. در ادامه به برخی از موانع شکر نعمت اشاره می کنیم.
۱. جهل و غفلت در قبال مُنعِم
خداوند بزرگ نعمت های بی شماری به انسان ها عطا کرده و از آنها خواسته شکر او را به جای آورند. عده ای ممکن است نعمت هایی را که در زندگی دارند، از خود یا خانواده خود بدانند که این موجب غفلت از خدا و شکر نعمت های او می شود. همه کسانی که شاکر واقعی خدا هستند و خداوند در قرآن از آنها ستایش کرده است، نعمت ها را از ناحیه خداوند می بینند. در مقابل، کسانی که شاکر خداوند نیستند، نعمت ها را از ناحیه خود و منسوب به علم و قدرت و تلاش خود می دانند.
برای نمونه حضرت سلیمان (ع) که به لحاظ نعمت ها و قدرت های ظاهری و دنیوی نظیری نداشته است، تمام امکانات مادی و موقعیت های اجتماعی خود را از فضل و لطف خداوند می دانست و معتقد بود این نعمت ها به عنوان آزمایش الهی در اختیار او قرار گرفته اند. قرآن درباره حضرت سلیمان می فرماید: «قَالَ هٰذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّی لِیَبْلُوَنِی أَ أَشْکُرُ أَمْ أَکْفُرُ؛[۱۱] [سلیمان] گفت: «این از فضل پروردگار من است، تا مرا آزمایش کند که آیا شُکر او را بجا مى آورم یا کفران مى کنم؟!»
اینکه انسان به نعمت ها و داشته های خود، نگاه آزمایش و ابتلای الهی داشته باشد، می تواند آدمی را از غفلت از خداوند یا جهل به او، به عنوان نعمت بخش و منعم واقعی، رها سازد.
در مقابل دنیاپرستانی همچون قارون، وقتی به قدرت و نعمتی می رسند، همه چیز از جمله خداوند را فراموش می کنند و از این رو، قدرت و ثروت خود را محصول دانش اقتصادی و کوشش های خود می دانند و می گویند: «قَالَ إِنَّمَا أُوتِیتُهُ عَلَىٰ عِلْمٍ عِندِی؛[۱۲] قارون گفت: «این ثروت را بوسیلۀ دانشى که نزد من است به دست آورده ام!»
۲. جهل و غفلت در قبال نعمت
یکی دیگر از موانع شکر نعمت، جهل به نعمت است. امام حسن عسکری (ع) می فرماید: «لاَ یَعْرِفُ اَلنِّعْمَهَ إِلاَّ اَلشَّاکِرُ وَ لاَ یَشْکُرُ اَلنِّعْمَهَ إِلاَّ اَلْعَارِفُ ؛[۱۳] فقط کسی که نعمت شناس باشد، می تواند سپاس نعمت را بگوید و نعمت را جز کسی که عارف و آگاه به آن باشد، شکر نمی گذارد.»
در بسیاری از مواقع، غفلت یا جهل در قبال نعمت ها، موجب ترک شکرگزاری یا کوتاهی در شکرگزاری می شود؛ چرا که شمار این نعمت ها زیاد است و به وفور در اختیار انسان هستند. بنابراین وقتی انسان با انبوهی از نعمت هایی مواجه می شود که به راحتی، قابل شمارش نیستند، چه بسا از آن ها غفلت کرده، آن ها را نعمت نشمارد، خدای بزرگ را فراموش کند و سپاسگزار او نباشد یا آن گونه که شایسته است، شکرگزاری نکند.
از سوی دیگر برخی از نعمت ها را می توان به شماره آورد؛ اما از بس این نعمت ها عام و فراگیر یا همیشگی اند و پی در پی می رسند و برای همه و در همه حالات هستند، انسان از آن ها غافل می شود و ممکن است این نعمت های عام را اصلا نعمت نشمارد و به خاطر آن ها شکر نعمت نکند؛ سلامت و امنیت از این قبیل نعمت ها هستند. پیامبر (ص) در روایتی مشهور می فرمایند: «نِعْمَتَانِ مَکْفُورَتَانِ اَلْأَمْنُ وَ اَلْعَافِیَهُ؛[۱۴] امنیت و سلامت دو نعمت پوشیده هستند.»
امام زین العابدین (ع) در مناجات شاکرین، نسبت به غفلت انسان از نعمت های الهی این چنین با خداوند مناجات می کند: «إِلَهِی أَذْهَلَنِی عَنْ إِقَامَهِ شُکْرِکَ تَتَابُعُ طَوْلِکَ وَ أَعْجَزَنِی عَنْ إِحْصَاءِ ثَنَائِکَ فَیْضُ فَضْلِکَ وَ شَغَلَنِی عَنْ ذِکْرِ مَحَامِدِکَ تَرَادُفُ عَوَائِدِکَ وَ أَعْیَانِی عَنْ نَشْرِ عَوَارِفِکَ تَوَالِی أَیَادِیکَ وَ هَذَا مَقَامُ مَنِ اِعْتَرَفَ بِسُبُوغِ اَلنَّعْمَاءِ وَ قَابَلَهَا بِالتَّقْصِیرِ وَ شَهِدَ عَلَى نَفْسِهِ بِالْإِهْمَالِ وَ اَلتَّضْیِیعِ؛[۱۵]
معبودم، پیاپی آمدن نیکی و محبّتت، برپاداشتن شکرت را از یاد من برد و فراوانی بخششت، مرا از شمارش ستایشت درمانده ساخت و در پی هم آمدن احسانت، مرا از یاد اوصاف نیکت بازداشت و پشت هم رسیدن نعمت هایت، مرا از گسترش خوبی هایت درمانده کرد، این است جایگاه آن که به فراوانی نعمت های تو در برابر آن به کوتاهی خود اقرار دارد و به زیان خود به سستی در بندگی و هدر دادن نعمت ها گواهی می دهد.»
بعضی از انسان ها ممکن است به افرادی که از نعمت های بیشتری برخوردارند، نگاه کنند و نعمت های آنان را مورد توجه قرار دهند و در مقابل، از نعمت هایی که خداوند به خودشان داده است، غفلت کنند و آن را ناچیز یا نادیده بگیرند و از این رو، مرتکب ناشکری یا کوتاهی در شکر نعمت شوند.
خداوند در حدیثی قدسی می فرماید: «یَا اِبْنَ آدَمَ لاَ یَغُرَّنَّکَ ذَنْبُ اَلنَّاسِ عَنْ نَفْسِکَ وَ لاَ نِعْمَهُ اَلنَّاسِ عَنْ نِعْمَهِ اَللَّهِ عَلَیْکَ؛[۱۶] اى فرزند آدم! گناهان مردم، تو را از گناهان خودت غافل ننماید و نعمت و آسایش مردم، تو را از توجه به نعمت هایی که خداوند به تو عنایت فرموده باز ندارد.»
جمع بندی
شکر نعمت، به معنای سپاسگزاری از نعمت ها و بکار بردن صحیح آنهاست. شکر نعمت، دارای سه مرتبه قلبی، زبانی و عملی است که کامل ترین آن مرحله سوم است. همچنین شکر نعمت باعث افزایش نعمت ها می شود. جهل و غفلت در قبال منعم و نعمت ها، از جمله مهمترین موانعی هستند که انسان را دچار فراموشی و ترک وظیفه شکر نعمت می کند.
پی نوشت ها
[۱] راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ص ۴۶۱.
[۲] ابن منظور، لسان العرب، ج ۴، ص ۴۲۳.
[۳] نراقی، جامع السعادات، ج ۳، ص ۶۱۱.
[۴] مجلسی، بحارالانوار، ج ۶۸، ص ۳۲.
[۵] مجلسی، بحارالانوار، ج ۶۸، ص ۵۶.
[۶] سبأ/۱۳.
[۷] مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج ۱۸، ۴۱.
[۸] ابراهیم/۷.
[۹] مجلسی، بحارالانوار، ج ۷۳، ص ۳۱۵.
[۱۰] مجلسی، بحارالانوار، ج ۶۸، ص ۵۴.
[۱۱] النمل/۴۰.
[۱۲] القصص/۷۸.
[۱۳] مجلسی، بحارالانوار، ج ۷۵، ص ۳۷۸.
[۱۴] مجلسی، بحارالانوار، ج ۷۸، ص ۱۷۰.
[۱۵] مجلسی، بحارالانوار، ج ۹۱، ص ۱۴۶.
[۱۶] مجلسی، بحارالانوار، ج ۶۸، ص ۴۵.
فهرست منابع
- قرآن کریم.
- ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، قم، ادب الحوزه، ۱۴۰۵ق.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن، دمشق، دارالقلم، ۱۴۱۲ق.
- مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار الجامعه لدرر أخبار الأئمه الأطهار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۳۶۲ش.
- مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.
- نراقی، محمدمهدی، جامع السعادات، بیروت، موسسه الاعلمی، للمطبوعات، ۱۴۲۷ق.
منابع اقتباس
حاتم، لطف علی و مشاقی، فرشته، بررسی مفهوم شکر نعمت در قرآن و سنت، آثار و پیامدهای اجتماعی آن، نشریه مطالعات راهبردی علوم انسانی و اسلامی، ش ۵۶، ۱۴۰۲، ص ۲۷۵ـ۲۵۹.
سراج زاده، حسن، راهکارهای تحصیل روحیه شکرگزاری از دیدگاه متون اسلامی، مطالعات اخلاق کاربردی، ش ۵ پیاپی ۷۴، ۱۴۰۲، ص ۱۷۲ـ۱۴۵.
سراج زاده، حسن، موانع شکرگزاری در زندگی از منظر متون اسلامی، مطالعات اخلاق کاربردی، ش ۳، پیاپی ۷۷، ۱۴۰۳، ص ۱۶۳ـ۱۳۳.
