قساوت قلب، یکی از بدترین گناهان قلبی و بیماری های روحی است که گمراهی و خشم خدا را یا خود در پی دارد: «فَوَیلٌ لِلْقَاسِیهِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِکْرِ اللَّهِ أُولئِکَ فی ضَلالٍ مُبینٍ؛[۱] وای بر آنان که قلب هایی سخت در برابر ذکر خدا دارند؛ آنان در گمراهی آشکاری هستند». قساوت قلب و مشتقات آن، در شش آیه قرآن به کار رفته است. بی تردید اگر قساوت قلب درمان نشود، منشأ بسیاری از جنایات و کارهای خلاف اخلاق می شود؛ جنایاتی که امروزه در نقاط مختلف جهان از سوی برخی سردمداران زور و ستم شاهد هستیم.
کشته شدن کودکان و انسان های بی گناه در کشورهای مختلف توسط جنایتکاران جهانی تا حد زیادی ناشی از قساوت قلبی است. از این رو در این نوشتار با عوامل و پیامدهای قساوت قلب آشنا می شویم.
معنا و مفهوم قساوت قلب
«قساوت در زبان عربی از ریشه «قسی» و «قسوه» است که در لغت به معنی خشونت و نفوذ ناپذیری می باشد؛ لذا به سنگ های خشن و سخت، «قسی» می گویند و در اصطلاح قرآنی، به قلب هایی که در برابر حق، تواضع، خشوع و انعطافى نداشته باشند و نور هدایت در آن نفوذ نمى کند، قاسیه می گویند و در زبان فارسی از آن به «سنگدلی» تعبیر شده که در مقابل «نرم دلی» قرار گرفته است».[۲]
طبرسی در تعریف اصطلاحی قساوت قلب، آن را به معنای فاسد بودن دل می داند؛ به عبارت دیگر، به دلی که با دیدن صحنه های دردناک و شنیدن سخنان رقت آور متأثر نمی شود، قساوتمند گفته می شود.[۳] «قلب» از منظر قرآنی، منشأ فهم و ادراک معنوی است؛ البته مراد قلب باطنی است.
قلب در حالتی می تواند وظیفه خود را به درستی انجام دهد که بیمار نباشد. قلب باطنی همانند قلب ظاهری ممکن است به انواع بیماری ها دچار شود. برای قلب باطنی، قساوت و سخت دلی از شدیدترین نوع بیماری ها به شمار می آید. امام صادق (ع) به نقل از حضرت عیسی (ع) می فرماید: «مَا أَمْرَضَ قَلْبٌ بِأَشَدَّ مِنَ الْقَسْوَهِ؛[۴] هیچ قلبی به چیزی شدیدتر از قساوت، بیمار نشده است».
عوامل پیدایش قساوت قلب
بررسی متون دینی اعم از قرآن و روایات اهل بیت (ع) نشان می دهد که شکل گیری قساوت قلب، نقش بنیادینی در انحراف انسان دارد و می توان همه آنها را ذیل عنوان گناه قرار داد:
«کَلاَّ بَلْ رانَ عَلى قُلُوبِهِمْ ما کانُوا یکْسِبُونَ؛[۵] چنین نیست که آنها می پندارند، بلکه اعمالشان چون زنگاری بر دل هایشان نشسته است».
«رین» به معنای زنگاری است که بر اجناس قیمتی می نشیند؛ قلب هم مانند شیء با ارزشی است که گناه همان زنگاره هایی بر آن می نشاند و موجب تیرگی و سختی آن می شود.[۶]
امیرالمومنین علی (ع) می فرمایند: «مَا جَفَّتِ الدُّمُوعُ إِلَّا لِقَسْوَهِ الْقُلُوبِ وَ مَا قَسَتِ الْقُلُوبُ إِلَّا لِکَثْرَهِ الذُّنُوب؛[۷] چشم ها [از اشک] خشک نمی شود، مگر به دلیل سنگدلی و دلها سخت نمی شود، مگر به سبب زیادی گناهان».
گفتنی است قساوت قلب مراتبی دارد؛ بدین معنا که نخست قساوت قلب با انجام مکروهات آغاز می شود و پس از آن انسان با انجام گناهان صغیره و کبیره، به وادی کفر و شرک در برابر خدای متعال قدم می گذارد.[۸] در ادامه این نوشتار، به برخی از گناهان خاص پرداخته می شود که موجب قساوت قلب می گردد:
-
لجاجت در برابر انبیای الهی
یکی از پلیدترین صفاتی که در قرآن از آن به صراحت یا مفهومی یاد شده و مورد سرزنش قرار گرفته است، لجاجت و اصرار بر سخنان و عقاید باطل است؛ چرا که منجر به تکذیب انبیا، آیات الهی و حتی قتل انبیای الهی می گردد. در برخی آیات یکی از علل قساوت قلب قوم بنی اسرائیل، مخالفت و لجاجت در برابر حضرت موسی (ع) بیان شده است: «ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُکُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِکَ فَهِی کَالْحِجارَهِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَهً؛[۹] سپس دلهای شما پس از آن سخت شد، مانند سنگ یا سخت تر از سنگهاست».
این امر نشان می دهد لجاجت در برابر اوامر انبیا و اولیای الهی، منجر به جسور شدن انسان در برابر فرامین الهی می شود و نتیجه آن چیزی جز قساوت قلب نیست. علامه طباطبایی در توضیح این آیه می فرماید: «آیه شریفه شدت قساوت قلوب آنان را اینطور بیان کرده که بعضی از سنگ ها احیاناً می شکافند و نهرهایی از آن جاری می شود، و میان سنگ سخت و آب نرم مقابله انداخته، چون معمولاً هر چیز سختی را به سنگ تشبیه می کنند؛ همان گونه که هر چیز نرم و لطیفی را به آب مثل می زنند.
می فرماید: سنگ با آن صلابت می شکافد و نهرهایی از آب نرم از آن بیرون می آید؛ ولی از دلهای اینان حالتی سازگار با حق بیرون نمی شود، حالتی که با سخن حق و کمال واقعی، سازگار باشد».[۱۰]
-
پیمان شکنی
خدای متعال درباره پیمان شکنی قوم بنی اسرائیل می فرماید:
«فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِیثَاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ وَ جَعَلْنَا قُلُوبَهُمْ قَاسِیهً ۖ یحَرِّفُونَ الْکَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ ۙ وَ نَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُکِّرُوا بِهِ ۚ وَ لَا تَزَالُ تَطَّلِعُ عَلَىٰ خَائِنَهٍ مِنْهُمْ إِلَّا قَلِیلًا مِنْهُمْ ۖ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اصْفَحْ ۚ إِنَّ اللَّهَ یحِبُّ الْمُحْسِنِینَ؛[۱۱] پس آنان را به سبب پیمان شکنی شان لعنت کردیم، و دل هایشان را بسیار سخت گردانیدیم، [تا جایی که] کلمات خدا را از جایگاه اصلی اش و معنای حقیقی اش تغییر می دهند، و بخشی از آنها را [از معارف و احکام تورات واقعی] که به وسیله آن پنهان شده بودند، از یاد بردند [و نادیده گرفتند]، و همواره از اعمال خائنانه آنان جز اندکی از ایشان [که وفادار به پیمان خدایند] آگاه می شوی؛ پس [تا نهضت حکم جهاد] از آنان درگذر و [از مجازاتشان] روی گردان؛ زیرا خدا نیکوکاران را دوست دارد».
«در حقیقت آنها به جرم پیمان شکنی با این دو مجازات کیفر دیدند؛ هم از رحمت خدا دور شدند و هم افکار و قلوب آن ها متحجر و غیرقابل انعطاف شد».[۱۲]
طبرسی ذیل این آیه می نویسد: «این آیه نشان دهنده آن است که دل های آنها به دلیل عهدشکنی، گناه و خیانت، از لطافت و ظرافت و نرم دلی به سنگدلی، خشکی و خشونت تغییر ماهیت می دهد و بدین سان، دل نیز بر اثر فریب، خدعه، شقاوت و گناه دگرگونی منفی می یابد و انسان از موجودی پرمهر، بشردوست، توحیدگرا، نرم دل و حق پذیر به موجودی سخت دل، حق ستیز، خشن و بیرحم تبدیل می گردد».[۱۳]
-
آرزوهای طولانی
از دیگر اموری که سبب قساوت قلب می شود، طول امل و آرزوهای دراز دنیایی است. کسی که پیوسته می خواهد به آرزوهای دنیایی خود برسد، در بسیاری از مواقع باید آنها را بر امور معنوی ترجیح دهد؛ ضمن آنکه چنین شخصی طبیعتاً برای رسیدن به آرزوهایش دوست دارد مرگ و آخرت همیشه به تأخیر بیفتد. چنین آرزوهایی همواره انسان را به خود مشغول می کند و باعث فراموشی آخرت می شود:
«أَلَمْ یأْنِ لِلَّذِینَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِکْرِ اللَّهِ وَ ما نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَ لا یکُونُوا کَالَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ مِنْ قَبْلُ فَطالَ عَلَیهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ کَثِیرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ؛[۱۴] آیا وقت آن نرسیده است که دلهای مومنان در برابر ذکر خدا و آنچه از حق نازل شده خاشع گردد؟ و مانند کسانی نباشند که در گذشته به آنها کتاب آسمانی داده شد، سپس زمانی طولانی بر آنها گذشت و قلب هایشان قساوت پیدا کرد و بسیاری از آنها گنهکارند».
در این آیه عتابی از ناحیه خداوند به مومنین به دلیل قساوت قلب آنها وجود دارد و در مقابل ذکر خدا خاشع نمی شوند؛ حتی کتابی هم که از ناحیه خداوند نازل شده است، آنان را نرم نمی کند. همچنین در پایان آیه ایشان را به حال اهل کتاب تشبیه می کند که کتاب خدا برای آنان نازل شد و در اثر آرزوهای طولانی دل هایشان دچار قساوت گردید.
بنابراین، مومنان باید هوشیار باشند که اگر همانند اهل کتاب و به طور مشخص اهل یهود دچار آرزوهای طولانی و دراز شوند و در بند آنها گرفتار آیند، باعث می شود به قساوت قلب دچار شوند و نتیجه چنین امری آن خواهد شد که در مقابل ذکر خدا خاشع نباشند و پیام الهی برای آنها کارگر نباشد.
از سوی دیگر آرزوهای طولانی، یکی از رذایل اخلاقی است که انسان را به انواع گناهان آلوده میکند و نتیجه آن دوری از خداوند است:
«لِیجْعَلَ ما یلْقِی الشَّیطانُ فِتْنَهً لِلَّذِینَ فی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْقاسِیهِ قُلُوبُهُمْ؛[۱۵] هدف این بود که خداوند القای شیطان را آزمونی قرار دهد برای آنها که در دل هایشان بیماری است و آنها که دل هایشان سخت شده است».
در حدیث قدسی خطاب به موسی (ع) آمده است: «یَا مُوسَى لَا تُطَوِّلْ فِی الدُّنْیَا أَمَلَکَ فَیَقْسُوَ قَلْبُکَ وَ الْقَاسِی الْقَلْبِ مِنِّی بَعِیدٌ؛[۱۶] ای موسی! در دنیا آرزوی خود را دراز مکن که دلت سخت می شود و سخت دل، از من دور است».
-
زیاده گویی
پرحرفی یکی از عوامل قساوت قلب است؛ زیرا این امر در غیر از مسائل معنوی و یاد خدا، افزون بر غفلت از خداوند، انسان را در معرض انواع آفت های گناهان زبانی مانند غیبت، دروغ، تهمت، اذیت کردن مومن و … قرار می دهد. امام صادق (ع) می فرمایند: «حضرت مسیح پیوسته می فرمود: به جز ذکر خدا، سخن بسیار نگویید؛ زیرا آنان که به جز ذکر خدا سخن بسیار گویند، دل هایشان سخت است؛ ولی نمی دانند».[۱۷]
رسول خدا (ص) فرمود: «لا تُکثِرُوا الکلامَ بغیرِ ذِکرِ اللّه؛ فإنَّ کَثرَهَ الکلامِ بغَیرِ ذِکرِ اللّه ِ قَسوَهُ القَلبِ، إنّ أبعَدَ النّاسِ مِن اللّه ِ القَلبُ القاسی؛[۱۸] سخن فراوان مگویید جز به ذکر خدا، زیرا سخن زیاد دل را سخت می کند و دورترین مردم از خدا کسی است که دل سخت داشته باشد».
نکته قابل تأمل دیگر اینکه همانطور که پرگویی منجر به قساوت قلب می شود، انسانی که عادت به زیاده خوری دارد، جایی در قلب او برای تابش نور معرفت باقی نخواهد ماند و قلبی که از نور معرفت خالی گردد، بی شک مبتلا به سختی و سنگدلی خواهد شد.
در روایتی آمده است همانطور که کمی طعام موجب سلامتی بدن و صفای قلب می شود، در مقابل، زیاده خوری موجب آسیب به جسم و سنگینی دل می شود: «هرکه خوراک کم باشد، تندرست و دل پاک است، پرخور بیمار و سخت دل است».[۱۹]
-
موسیقی غیرمشروع
یکی از مصادیق غنا، موسیقی مناسب مجالس گناه است که فقهای شیعه قائل به حرمت آن هستند. آثاری که این گناه می تواند به همراه داشته باشد، عبارتست از: خروج عقل از تعادل، بی حیایی، نفاق، ابتلای به زنا و فسادهای اخلاقی، نزول عذاب و دور شدن از رحمت خدا. در توصیه های دینی آمده است که سه چیز عامل قساوت است که یکی از آنها، گوش دادن به لهو است:
«ثَلاَثٌ یُمِتْنَ اَلْقَلْبَ اِسْتِمَاعُ اَللَّهْوِ وَ طَلَبُ اَلصَّیْدِ وَ إِتْیَانُ بَابِ اَلسُّلْطَانِ؛[۲۰] سه چیز قلب را سنگین می کند: شنیدن موسیقی، شکارهای تفریحی و رفتن به خانه فرمانروای ستمگر».
-
ثروتاندوزی
مال و ثروت، اگر در راه رضای خدا مصرف شود، ابزار خوبی برای دستیابی به نیکی و سعادت است؛ اما کسانی هستند که از اموال زیادشان در راه مشروع و رضای خدا استفاده نمی کنند، در نتیجه فراوانی مال موجب دوری آنها از خداوند و باعث قساوت قلب آنها می شود. امیرالمومنین علی (ع) می فرمایند: «کَثْرَهُ الْمالِ مُفْسِدَه لِلدّینِ وَ مَقاساهَ لِلْقَلْبِ؛[۲۱] ثروت و مال زیاد، هم دین انسان را فاسد می کند و هم موجب قساوت و سنگدلی می شود».
پیامدهای قساوت قلب
بعد از آشنایی با عوامل شکل گیری قساوت قلب، شایسته است به برخی از پیامدهای آن نیز اشاره شود. در آیات قرآن و روایات، برای قساوت قلب پیامدهای متعددی بیان شده است که در ادامه به برخی از آنها اشاره می شود:
-
دوری از رحمت خدا
یکی از پیامدهای قساوت قلب، دوری از رحمت خدای متعال است. پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «إِن أبعد الناسِ مِن اللهِ القلب القاسی؛[۲۲] دورترین مردم از نزدیکی به درگاه الهی، کسی است که قساوت دل داشته باشد».
-
عدم استجابت دعا
انسانی که با قساوت قلب از نزدیکی به رحمت الهی دور شده است، دیگر دعایش مستجاب نمی شود. امام صادق (ع) فرمود: «إِنَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَ لَا یسْتَجِیبُ دُعَاءً بِظَهْرِ قَلْبٍ سَاهٍ؛[۲۳] به درستی که خدای عزوجل اجابت نمی کند دعایی که از روی دل سخت و با قساوت باشد».
-
دوری از امور خیر
از جمله چیزهای خوشایند خداوند، انجام کارهای خیر است؛ ولی اگر انسان سنگدل شد، از امور خیر محروم خواهد شد. پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «الْقَاسِی الْقَلْبِ الْبَعِیدُ مِنْ کُلِّ خَیرٍ یرْجَى غَیرُ الْمَأْمُونِ مِنْ کُلِّ شَرٍّ یتَّقَى؛[۲۴] انسان سخت دل از هر خیری که بدان امید می رود، دور است و از هر شری که از آن پرهیز می شود، از آن ایمن نیست».
-
ارتکاب جنایت
قساوت قلب، یعنی مرگ عاطفه و احساسات انسان. کسی که عاطفه و احساسات در او نابود شد، دست به هر نوع گناه و جنایتی می زند و گاه به حدی می رسد که از خونریزی لذت می برد؛ همانند بُسر بن ارطاه، هیتلر، صدام، رژیم اشغالگر اسرائیل و … .
حجاج بن یوسف ثقفی در طول حکومتش، صد و بیست هزار نفر را کشت. بُسر بن ارطاه از فرماندهان سپاه معاویه در جریان جنگ صفین و از سفاکان تاریخ است. او در جریان حملاتی به شهرهای مکه، مدینه و یمن، شیعیان علی (ع) را می کشت و در مدینه خانه های اصحاب علی (ع) را بر سرشان خراب می کرد و هرجا از دوستداران حضرت علی (ع) می یافت، آنها را وحشیانه می کشت. او در یمن زنان مسلمان را به اسیری و بردگی می گرفت و آنها را می فروخت و کودکان خردسال را سر می برید.
-
نپذیرفتن حق
یکی از پیامدهای قساوت قلب، عدم حق پذیری است؛ یعنی برخی از تهدید، مجازات و سرنوشت ظالمان و مستکبران عبرت نمی گیرند:
«وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِکَ فَأَخَذْناهُمْ بِالْبَأْساءِ وَ الضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ یتَضَرَّعُونَ * فَلَوْ لا إِذْ جاءَهُمْ بَأْسُنا تَضَرَّعُوا وَ لکِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ؛[۲۵] ما به سوی امت هایی که پیش از تو بودند، پیامبرانی فرستادیم؛ و هنگامی که با این پیامبران به مخالفت برخاستند، آنها را با شدت و رنج و ناراحتی مواجه ساختیم؛ شاید بیدار شوند و در برابر حق، خضوع کنند و تسلیم گردند. چرا هنگامی که مجازات ما به آنان رسید، خضوع نکردند و تسلیم نشدند؟ بلکه دلهای آنها قساوت پیدا کرد».
راه های درمان قساوت قلب
پیامبر مکرم اسلام (ص) در توصیه ای خطاب به امام علی (ع) میفرمایند: «یا علیُّ، خَمْسَهٌ تَجلُو القَلْبَ و تَذْهبُ بالقَساوَهِ: مجالَسَهُ العالِمِ، و مَسحُ رَأسِ الیتیم، و کَثرهُ الاستِغْفارِ بالأسحارِ، و ترکُ السَمَر باللَّیلِ، و الصَّومُ بِالنهارِ؛ پنج چیز قلب را صیقل داده و قساوت قلب را از بین می برد: همنشینی با دانشمندان، دست کشیدن بر سر یتیم، بسیار طلب آمرزش کردن در سحرگاهان، شب زنده داری، و روزه گرفتن».[۲۶]
گفتنی است که کسب مهرورزى و رأفت، برای آنانی که سنگدلی در وجودشان نهادینه شده بسیار دشوار است، اما در عین حال، محال نبوده و نباید از رحمت و لطف الهی ناامید شد. بنابراین در مرحله نخست، پیشگیری از سنگدلی آسان تر از درمان آن است، اما در مرحله بعد راهکارهایی برای درمان این بیماری روحی و روانی، در آیات روایات آمده که به برخی از آنها اشاره می شود:
-
یاد خدا
اولین و مهم ترین راه رهایی از قساوت قلب، به یاد خدا بودن است. قرآن کریم در این زمینه می فرماید: «اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِیث … تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِینَ یخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِینُ جُلُودُهُمْ وَ قُلُوبُهُمْ إِلى ذِکرِ اللَّه؛[۲۷] خداوند بهترین سخن را نازل کرده … که از شنیدن آیاتش لرزه بر اندام کسانى می افتد که از پروردگارشان در هراسند، سپس ظاهر و باطنشان به سمت ذکر و یاد خدا نرم و لطیف می شود.»
امام باقر (ع) به یکی از یارانش توصیه می کند: «از بسیار یاد کردن خدا در خلوتها کمک گرفته و دلت را نرم کن».[۲۸]
-
پیروی از پیامبران الهی
پیروی از پیامبران الهی می تواند سبب درمان قساوت قلب شود. خداوند متعال در قرآن کریم می فرماید: «… وَ جَعَلْنَا فىِ قُلُوبِ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُ رَأْفَهً وَ رَحْمَهً؛[۲۹] … عیسى بن مریم را فرستاده و به او انجیل هدیه کرده و در دل پیروانش، رأفت و رحمت قرار دادیم».
-
یتیم نوازی
امام باقر (ع) از پیامبر خدا (ص) نقل می کند: «هرکس نگران قساوت قلب خویش است، نزد یتیمى رفته و به او مهربانى کند و دست نوازش بر سرش بکشد تا دلش به اذن خدا نرم شود».[۳۰]
-
تلاوت قرآن
امام علی (ع) می فرمایند: «أحسِنُوا تِلاوَهَ القرآنِ فإنّهُ أنفَعُ القَصصِ، و استَشفُوا بهِ فإنّهُ شِفاءُ الصُّدورِ؛ قرآن را زیبا تلاوت کنید که سودمندترین داستان ها در آن است و با قرآن شفا گیرید که شفای دلها در او است».[۳۱]
-
کمک از لطف و رحمت خدا
رحمت الهی نیز از اموری است که قساوت قلب را درمان و قلب و روح انسان را نرم می کند. خداوند متعال می فرماید: «فَبِما رَحْمَهٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُم؛[۳۲] به (برکت) رحمت الهى، در برابر مردم، نرم (و مهربان) شدى».
-
تضرّع به درگاه الهى
چنانچه در بند سوم عوامل قساوت قلب بیان شد، آیه ۴۳ سوره انعام ناله و زاری نکردن را نشانی از قساوت قلب می داند؛ از اینرو در طرف مقابل می توان گفت که تضرع در برابر خدا، به نرم شدن دلها خواهد انجامید.
نتیجه گیری
قساوت قلب یکی از رذایل اخلاقی است که ریشه در گناهان، لجاجت، آرزوهای طولانی، زیاده گویی، زیاده خوری، مال اندوزی و دوری از یاد خداوند متعال دارد. این بیماری نه تنها فرد را از رحمت الهی دور کرده و مانع استجابت دعا و انجام کارهای خیر او می شود، بلکه سبب ارتکاب جنایت و نپذیرفتن حق و حقیقت نیز خواهد بود. در قرآن و روایات اسلامی، رذیله اخلاقی قساوت قلب بارها نکوهش شده و برای درمان آن، راهکارهایی مانند ذکر و یاد خدا، تلاوت قرآن، پیروی از پیامبران الهی، یتیم نوازی و تضرع به درگاه الهی ذکر شده است.
پی نوشت ها
[۱] زمر/۲۲.
[۲] امینی، خودسازى (یا تزکیه و تهذیب نفس)، ص۵۳.
[۳] مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۷، ص۹.
[۴] منسوب به امام جعفر صادق (ع)، مصباح الشریعه، ص۷۸.
[۵] مطففین/۱۴.
[۶] قرائتی، تفسیر نور، ج۱۰، ص۴۱۸.
[۷] مجلسی، بحارالانوار، ج۶۷، ص۵۵.
[۸] جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ج۲، ص۲۳۴.
[۹] بقره/۷۴.
[۱۰] طباطبایی، تفسیر المیزان، ج۱، ص۲۰۳.
[۱۱] مائده/۱۳.
[۱۲] مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۴، ص۳۱۲.
[۱۳] طبرسی، مجمع البیان، ج۵، ص۵۹۹.
[۱۴] حدید/۱۶.
[۱۵] حج/۵۳.
[۱۶] کلینی، کافی، ج۲، ص۳۲۹.
[۱۷] کلینی، کافی، ج۲، ص۱۱۵.
[۱۸] طوسی، الامالی، ج۱، ص۳.
[۱۹] مجلسی، بحارالانوار، ج۵۹، ص۲۶۸.
[۲۰] طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۴۰۳.
[۲۱] حرانی، تحف العقول، ص۲۰۰.
[۲۲] طوسی، الامالی، ج۱، ص۴.
[۲۳] کلینی، کافی، ج۲، ص۴۷۴.
[۲۴] کلینی، کافی، ج۲، ص۲۹۱.
[۲۵] انعام/۴۲-۴۳.
[۲۶] نسفی، وصیه النبی (ص) لعلیّ بن أبی طالب (ع)،، ص۳۹.
[۲۷] زمر/۲۳.
[۲۸] مجلسی، بحارالانوار، ج۷۵، ص۱۸۴.
[۲۹] حدید/۲۷.
[۳۰] صدوق، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، ص۲۰۰.
[۳۱] آمدی، تصنیف غررالحکم، ص۱۱۲.
[۳۲] آل عمران/۱۵۹.
منابع
- آمدی، عبد الواحد بن محمد، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، محقق: مصطفی درایتی، قم: دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۶۶ ش.
- ابن بابویه صدوق، محمد بن علی، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، قم: دار الشریف الرضی، ۱۴۰۶ ق.
- ابن شعبه حرانی، ابومحمد، تحف العقول، تهران: کتابچی، ۱۳۷۶ ش.
- امینی، ابراهیم، خودسازی (تزکیه و تهذیب نفس)، قم: انتشارات اخلاق، ۱۳۸۵ ش.
- جوادی آملی، عبدالله، تسنیم، قم: اسراء، ۱۳۷۹ ش.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمعالبیان، مترجمان: هاشم رسولی و دیگران، تهران: نشر فراهانی، ۱۳۵۱ ش.
- طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الاخلاق، قم: شریف رضی، ۱۴۱۲ ق.
- طوسی، محمد بن حسن، الامالی، محقق: صادق حسنزاده، قم: اندیشه هادی، ۱۳۸۸ ش.
- طباطبایی، محمدحسین، تفسیر المیزان، قم: دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۹۰ ق.
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، قم: مؤسسه در راه حق، ۱۳۷۵ ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران: دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، تهران: دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۳ ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ ش.
- مصباح الشریعه، منسوب به امام جعفر صادق (ع)، قم: انتشارات رضی، ۱۴۰۵ ق.
- نسفی، عمر بن محمد، وصیه النبی (ص) لعلیّ بن أبی طالب (ع)، تحقیق: سید احمدرضا حسینی، قم: دارالحدیث، ۱۳۷۸ ش.
منابع اقتباس:
- افشاری، محمدحسین، قساوت قلب؛ عوامل و پیامدها، فصلنامه علمی ره توشه، شماره ۱۶، زمستان ۱۴۰۲.
- پایگاه اطلاع رسانی استاد حسین انصاریان.
