معیارها و صفات الگوی یك زن مسلمان

الگو چیست:

 در علوم تربیتی و اجتماعی و بالاخره فرهنگ انسانی برای ارائه شخص كامل یا یك رفتار متكامل و… از واژه ها و عناوین اسوه، الگو، قُدوه، سرمشق، نمونه، مدل، ملاك، مثال و مصداق اعلی استفاده می شود. در قرآن كریم برای نشان دادن شخص كامل پیامبر (صلی الله علیه و آله)  و ضرورت امت اسلامی در مورد آن حضرت واژه اسوه به كار گرفته شده و خداوند به مسلمانان می فرماید: (واقعاً‌چنین است كه رسول خدا برای شما الگو و مقتدای بسیار نیكویی است)(1) اما آنجا كه به رفتار متكامل و شیوه رفتاری ممتازی عنایت بیشتری هست قرآن كریم در مورد رفتار توحیدی و مقاوتمند ابراهیم خلیل (علیه‌السلام) و یاران مجاهد و فداكار، او را مورد توصیه اكید قرار می دهد و با بیان «لقد كان لكم فیهم اسوة حسنة»(2) با واژه اسوه، نمونه رفتاری ممتازی را مطرح می كند. فرهنگ های لغت واژه الگو را به معنی نمونه، طرح روبروی شكل چیزی كه خیاط از مقوّا، كاغذ و پارچه نازك كه از روی آن چیزی را می برد و می سازند گرفته اند، اما در علوم انسانی الگو به دو معنای طرح و برنامه آماده برای عمل، نمونه عینی یك طرح یك اندیشه یا مكتب به كار می رود در صورتی كه همانطور كه ملاحظه كردیم در قرآن كریم و در علوم انسانی از عنوان اسوه استفاده شده و امام علی (علیه‌السلام) هم در چند جای نهج البلاغه كه رسول خدا را اسوه حسنه می شمارد، در نامه اعتراض آمیزی هم به عثمان بن حنیف استاندار خویش در بصره می نویسد: أو اكونَ اسوة لهم جُثَوَبة العیش یعنی «آیا من نباید در تحمل سختی های زندگی مردم برای آنان الگو و سرمشق نمونه ای باشم.»(3) به هر حال الگو و اسوه و امثال این گونه عناوین واژه هایی هستند كه خصلتهای ممتاز فكری، اخلاقی و فرهنگی را در خود جای داده و از سوی دیگر، رفتارهای متكامل انسانی را ارائه می دهند و اقتدا، پیروی، متابعت، دنباله روی و سرمشق پذیری را برای افراد جامعه لازم می شمارند، اما چرا برخی از اشخاص و همچنین برخی رفتارها و جریانها اسوه و الگو شده و لایق اقتدا و پیروی گردیده اند در یك جمله باید گفت چون ارزش دارند، «قیمة كل امریءٍ ما یحسنه».(4)

قیمت و ارزش هر انسانی براساس چیزی است كه آن را خوب می داند و بدان خوب عمل می كند اكنون با این تعاریف و سخنان به سراغ فاطمه زهرا (سلام‌الله علیها) بزرگ بانو و سالار زنان عالم برویم و تا سرحد ممكن و حوصله بحث الگو بودن آن حضرت را به طور خلاصه در محورهای الگوی فكری و فرهنگی و اخلاقی و رفتاری و عملی و كرداری مورد بررسی قرار می دهیم.(5)

1. تهجد و عبادت: در مورد عبادت حضرت همین بس كه خداوند در حدیث قدسی می فرماید: «ای ملائكة من به فاطمه بنگرید كه چگونه در مقابل من ایستاده و از ترس من اعضای بدنش می لرزد و من قلبش را به عبادت خودم مشغول كرده ام، شاهد باشید كه من دوستان و شیعیان او را از آتش جهنم ایمن كردم.(6)

2. ترس از روز قیامت: حضرت زهرا به شدت از روز قیامت و سختی آن نگران بود و از پدر بزرگوارش درباره چگونگی زنده شدن و احوال روز قیامت سؤالات بسیاری می كرد، وقتی آیه 44 از سوره حجر بر پیامبر نازل شد، حضرت به شدت گریست و یارانش نیز بر اثر گریه آن حضرت گریستند و كسی هم علت گریه پیامبر را نمی دانست. و یاران چون می دانستند كه پیامبر با دیدن فاطمه شاد می شود، به خانه فاطمه رفته و او را باخبر كردند، فاطمه با شنیدن این خبر برآشفت هنگامی كه فاطمه بر پیامبر وارد شدند فرمودند: پدر جان چه چیزی شما رانگران كرده؟ پیامبر آنچه را كه جبرئیل بر او نازل كرده بود بر او تلاوت كرد، فاطمه از شدت ترس و وحشت با صورت به زمین افتاد در حالی كه می فرمود وای پس وای پس وای بر كسی كه وارد دوزخ شود.

3. انس با قرآن: توجه ویژه حضرت زهرا (سلام‌الله علیها) به قرآن كریم در طول زندگی خود درس دیگری را به شیفتگان این كتاب آسمانی می دهد گاهی اوقات كه امام علی (علیه‌السلام) از مسجد به منزل می آمد ملاحظه می كرد همان آیاتی كه لحظاتی قبل بر پیامبر نازل شده بر زبان فاطمه جاری است با كمال تعجب می پرسید این آیات از چه راهی به شما رسیده؟ فاطمه می فرمودند فرزندت حسن (علیه‌السلام) آنان را برایم تلاوت كرده در روایت آمده فاطمه (سلام‌الله علیها) فرمودند از دنیای شما سه چیز را دوست دارم؛ تلاوت قرآن كریم، نگاه به چهره پیامبر و انفاق در راه خدا.(7)

4. دعا برای دیگران: چگونه سخن گفتن با خدا و چگونه دعا كردن را باید از فاطمه آموخت، او همیشه دعا می كرد و همه چیز را از خدا می خواست اما نه برای خود، فاطمه ـ سلام الله علیها ـ حتی در دعا كردن ایثار می كرد و همه را بر خود مقدم می كرد. امام حسن (علیه‌السلام) فرمودند: مادرم در شب جمعه پیوسته در حال ركوع و سجود بود تا وقتی كه صبح می شد، شنیدم مؤمنین و مؤمنات را نام می برد اما ندیدم حتی یكبار برای خودش دعا كند، از روی تعجب گفتم چرا برای خودت دعا نمی كنی در جواب فرمودند: فرزندم اول همسایه را باید درنظر گرفت.

5. احترام به پدر: هنگامی كه آیة «لا تَجْعَلُوا دُعاءَ الرَّسُولِ بَینَكُمْ كَدُعاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضاً» بر پیامبر نازل شد، فاطمه (سلام‌الله علیها) پدر را با رسول الله خطاب می كرد. امام حسین (علیه‌السلام) از مادرش نقل می كند كه فرمود از آن روزی كه این آیه نازل شد هیبت آن حضرت مانع شد كه او را پدر خطاب كنم، چون پیامبر این برنامه را شنید فرمود دخترم این آیه درباره تو و اهل بیت تو نازل نگشته است؛ زیرا تو از من هستی و من از تو می باشم، بلكه این آیه درباره اهل جفا و متكبران نازل گشته كه احترام مرا نگه نمی دارند، دخترم تو مرا پدر خطاب كن، این برای آرامش قلب من بهتر است.(8)

6. پاسخ به پرسشهای مذهبی: حضرت فاطمه ـ به عنوان یك مبلغه دین از توان بالایی برخوردار بود، از نظر علم جز با امام معصوم هرگز قابل مقایسه نیست و از نظر اخلاق و برخورد باید وی را با پدرش مقایسه كرد، آن حضرت روش برخورد با مردم و به خصوص كسانی كه در حوزه دین ابهاماتی داشتند را از پدرش یاد گرفته بود.(9)

7. التزام به تعهدهای اخلاقی: گویند وقتی كه قرار شد پیامبر یك اسیر زن را به فاطمه هدیه كند تا در كارهای خانه او را كمك كند، رسول خدا یكی از اسرای ساحل بحر را به خانه دخترش فرستاد و سفارش فرمود تا با او مدارا شود. هنگامی كه فاطمه این سفارش را از پدر شنید به پدر گفت ای دوست خدا كارها یك روز برای من و یك روز برای او و در مرحله عمل نیز چنین بود.(10)

8. خدمت بی منت به خانواده و همسر: خدمت بی منت در طول نه سال كه فاطمه ـ سلام الله علیها ـ در خانه علی (علیه‌السلام) بود با داشتن چهار فرزند جز در سالهایی كه خادمه ای برای آن حضرت معین شد، تمام كارهای خانه را خودش انجام می داد. فاطمه (سلام الله علیها) علاوه بر بچه داری خود از چاه آب می كشید و جو آسیاب می كرد، اما اظهار خستگی نكرده و هرگز به خاطر چنین كارهایی بر شوهرش منت نگذاشت و از زیر بار مسئولیت شانه خالی نكرد.

9. فاطمه معدن حجب و حیاست: فاطمه نه فقط در مسائل دنیوی از حریم حیا پاسداری می كرد بلكه حتی پس از مرگ خود حاضر نبود بدن پیچیده به كفنش در مقابل دیدگان نامحرم قرار گیرد و یا در آخرت همانند دیگر انسانها با بدن برهنه وارد صحنه قیامت شود و تا این دو امر برایش تضمین نشد مرگ برایش گوارا نبود.

11. رفتار با همسر:

الف. تعاون بر تقوا .

ب. درك وضعیت مالی همسر.

ج. دوری از شرمنده كردن همسر.

تعاون بر تقوا و نیكی یكی از اركان زندگی مشترك علی (علیه‌السلام) و فاطمه (سلام‌الله علیها) بود و شاید یكی از بهترین و شكوهمندترین نشانه های آن این است كه زهرا (سلام‌الله علیها) در طول زندگی پرفراز و نشیب خود با علی (علیه‌السلام) هیچ گاه از وی تقاضایی ننمود كه اجابت آن برای علی (علیه‌السلام) مشكل باشد لباس زینت اثاث خانه، مسكن، و امثال آن خواسته هایی است كه معمولاً هر زنی به خود اجازه می دهد كه از همسر خویش درخواست نماید، اما زهرا (سلام‌الله علیها) هرگز همسرش را برای تهیه این نوع خواسته ها به زحمت نیانداخت.(11)

د. محبت به همسر، رازداری، ادب و احترام زن به همسر خود اقتضا می كند كه نه تنها از طرح و بزرگ جلوه دادن كمبودهای خانه خودداری كند بلكه در حد امكان كاستی ها را نادیده گرفته آنها را كوچك شمارد؛ زیرا هنگامی كه اظهار ناراحتی می كند نتیجه ای جز رنجش شوهر ندارد.

هـ . ایثار: ایثار و محبّت حكم می كند كه زن خود به ترتیبی كه می داند آن كمبودها را جبران كرده و زحمت مضاعف را بر همسر خود تحمیل نكند.

ی. فداكاری: در زندگی خانوادگی زهرا (سلام الله علیها) شاهد نمونه های برجسته ای از فداكاری او هستیم. صبح یك روز علی (علیه‌السلام) از همسرش طلب غذا كرد، زهرا (سلام‌الله علیها) فرمود خود دو روز است كه چیزی نخورده ام و هرچه در خانه بود برای شما و فرزندان آوردم، علی (علیه‌السلام) فرمود چرا مرا از این امر آگاه نساختی تا برای تهیه غذا اندیشه ای كنم. زهرا (سلام‌الله علیها) پاسخ داد از خدای خود شرم كردم كه چیزی از تو بخواهم كه انجام آن برایت دشوار باشد.(12)

ك. درك مشكلات بیرونی همسر.

ل. تبدیل محیط خانه به فضائی آرام بخش.

هر مردی برای حل مشكلات گوناگون خارج از منزل به یك روحیه قوی و زنده نیازمند است او سعی می كند كه از همه لحظاتی كه در بستر آرام بخش خانه اش هست برای تقلیل كاستیها و زدودن نگرانیها استفاده كند. مردی كه از نعمت چنین خانه و خانواده ای برخوردار است در مسیر زندگی و انجام وظایف سیاسی اجتماعی خود فردی پیروز و موفق خواهد بود.

م. پشتوانه ای قوی برای همسر: فاطمه (سلام‌الله علیها) در تمام مبارزات همسرش اعم از مبارزات سیاسی و جنگهای نظامی مایه امید و دلگرمی او بود. در غیاب شوهر، خانه و فرزندان او را به خوبی اداره می كرد با اشتیاق به بازگشت شوهر از جنگ می نشست و تمام سعی و كوشش خود را در راه آسایش او به كار می برد به طوری كه وقتی علی (علیه‌السلام) بر می گشت و ساعاتی را در میان خانواده می گذراند تمام خستگیها از تن او می رفت.(13)

11. رفتار مناسب با فرزندان:

الف. الگوی پرورش.

ب. محبت به فرزندان و نقش آن در تربیت فرزند.

ج. توجه به نیازهای كودك.

د. همبازی شدن با فرزندان

ه . تشویق فرزندان به عبادت.

و. رعایت عدالت دربارة كودكان.

ز. ارج نهادن به شخصیت فرزندان.

ح. اهمیت دادن به نیازهای طبیعی آنان.

12. حاضر شدن در اجتماع و دفاع از دین

13. حمایت از ولایت باید این نكته را متذكر شد كه به دلیل اطاله كلام اگر بخواهیم برای هر كدام از موارد بالا مثالی بیاوریم و توضیح دهیم باید برای این مطالب كتابها نوشت كه از حوصلة بحث خارج می باشد برای همین منظور برای كسب اطلاعات بیشتر شما را به مطالعه كتابهای زیر توصیه می كنیم.

پی نوشت:

1. سورة احزاب، آیه 21.
2. سوره ممتحنه، آیه 4 و 6.
3. نهج البلاغه فیض، خطبة 158، ص 507 و 509.
4. همان، حكمت 87، ص 1122.
5. فاطمه الگوی زن مسلمان، احمد صادق اردستانی، ناشر امام عصر، چاپ اول، 21 و 22 و 30.
6. بحارالانوار، ج 43، ص 172.
7. فاطمه الگوی حیات زیبا، محمدجواد مروجی، انتشارات دفتر تبلیغات، ص 63 و 64 و 65 و 67 و 69.
8. همان.
9. همان.
10. همان.
11. جلوه های رفتاری زهرا(س)، عذرا انصاری.
12. جلوه های رفتاری زهرا(س)، عذرا انصاری، ناشر دفتر تبلیغات اسلامی، ص 21.
13. همان، ص 26.

منبع: نرم افزار پاسخ مرکز مطالعات حوزه