امام حسن مجتبی (علیه السلام) دومين امام و چهارمين معصوم فرزند حضرت على بن ابي طالب و مادرش مهتر زنان، فاطمه زهرا (س) دختر پيامبر صلی الله علیه و آله است.
امام حسن (علیه السلام) در شب نيمه ماه رمضان سال سوم هجرت در مدينه تولد يافت. تولدش مايه سرور پيامبر صلی الله علیه و آله و خانواده شد.
پيامبر صلی الله علیه و آله بىدرنگ او را گرفت و در گوش راستش اذان و در گوش چپش اقامه گفت و گوسفندى براى وى قربانى كرد و سرش را تراشيدند و هموزن موى سرش كه يك درم و چيزى افزون بود- دستور فرمود- به مستمندان صدقه دادند و از آن هنگام به بعد «عقيقه» سنت شد.
كنيه او «ابو محمد» و لقب هاى او: سبط، سيد، زكى و مجتبى است.
امام حسن (علیه السلام) هفت سال و اندى تحت تربيت و محبت جد بزرگوارش زيست كه هم به آن حضرت و هم به برادرش امام حسين (علیه السلام) علاقه بسيار داشت. بعد از شهادت پدر بزرگوارش على (علیه السلام) نزديك شش ماه به امامت و خلافت ظاهرى رسيد و به اداره امور مسلمين پرداخت.
اما معاويه، دشمن سر سخت خاندان على (علیه السلام) به بهانه خونخواهى عثمان و بعدها براى قبضه خلافت و حكومت به عراق لشكر كشيد و جنگ با آن حضرت را آغاز كرد. عده اى منافق براى حطام بى ارزش دنيا به معاويه پيوستند؛ اما عده اى از مهاجر و انصار به كوفه آمدند و مراتب اخلاص و صميميت خود را نسبت به امام حسن (علیه السلام) ثابت كردند.
معاويه با اخلالگرى و سركشى نسبت به امام زمانش بناى خونريزى مسلمانان را گذاشت؛ امّا حضرت امام حسن (علیه السلام) او را در نامه هاى خود به اطاعت و جلوگيرى از خونريزى دعوت مى فرمود.
معاويه وجدان هاى خفته و افراد سست عنصر را با پول خريدارى كرد در نتيجه در لشكر امام حسن (علیه السلام) كه مصمم بر مقابله با معاويه و دفاع از حدود اسلام بودند دودستگى ايجاد شد.
وقتى معاويه وضع را مساعد يافت به امام (علیه السلام) پيشنهاد صلح كرد. امام حسن (علیه السلام) نيز پس از مشورت با ياران- با وجود آشفتگى فراوان- چارهاى جز قبول صلح نداشت، بويژه كه عهدشكنى معاويه در هنگام صلح و حتى قبل از آن بر همگان روشن بود.
هدف امام حسن (علیه السلام) حفظ مكتب اعتقادى پدر و جد بزرگوارش بود، ولى معاويه جز رياست چند روزه دنيا و مال اندوزى و قدرت خواهى نظرى نداشت. امام حسن (علیه السلام) ناچار راهى مدينه شد و آن چه گفتنى بود به ياران خود و مردم فرمود. بعد از آن، امام حسن (علیه السلام) در تمام مدت ده سال امامت خود در نهايت شدت و اختناق زندگى كرد و حتى در خانه خود امنيت نداشت. چنان كه در سال پنجاهم هجرى به دست همسر خود «جعده» به تحريك معاويه مسموم و شهيد شد و در بقيع مدفون گرديد.
شاعران فارسى زبان در مدايح و مراثى آن امام همام سخنانى جذاب گفته اند كه ما به نقل برخى از آن ها بسنده مى كنيم.
سنایى غزنوى (وفات 545 ه) در باره امام حسن مجتبی (ع)
بو على آن كه در مشام ولى آيد از گيسوانش بوى على
قرة العين مصطفى او بود سيد القوم اصفيا او بود
آن چنان در در آن صدف او بود انبيا را بحق خلف او بود
جگر و جان على و زهرا را ديده و دل حبيب و مولى را
چون بهار است بر وضيع و شريف منصف و خوبرو و پاك و لطيف
فلك جامه كوه زهره دواج قمر تخت مهر پروين تاج
در سيادت شرف مؤيد اوست در رسالت رسول و سيّد اوست
نسبش در سيادت از سلطان حسبش در سعادت از يزدان
چون على در نيابت نبوى كوثر داعى و عدوّ دعى
نامه دوست حاكى دل اوست دوست را چيست بِهْ زِ نامه دوست
منهج صدق در دلايل او مهترى زنده در مخايل او
بود مانند جد به خلق عظيم پاك علق و نفيس عرق و كريم
فلذه اى بود از دل زهرا جده او خديجه كبرا
زهر قهر عدو هلاكش كرد فقد ترياك دردناكش كرد
پاك نايد ز مردم بىباك عود نايد ز دود چوب اراك
ماه در چشم او هلال نمود زهر در كام او زلال نمود
زان كه زان واسطه چشيدن زهر وان ز دشمن بسى كشيدن قهر
بجهانيد جانش از ره حلق برهانيدش از دنائت خلق
روز باطل چو حق شود پنهان اهل حق را توبه ز كور مدان
پاى باطل چو دست بر تابد دل دانا به مرگ بشتابد
چون جهان حيز را امير كند زال زر روى چون زرير كند
گرچه اين بد به روى او آمد پشت اقبال سوى او آمد
بود با اين دژم ولى همه روز همچو خورشيد دهر شهر افروز
آن بهى طلعت بزرگ نسب آن ز علم و ورع چراغ عرب
خواسته چون خرد ز بهر پناه شرف از منصب كريمش جاه
خاطرش همچو بحرى اندر شرع راسخ اصل بود و شامخ فرع
مسند و مرقدش بر از افلاك مشرب و منهلش ز عالم پاك
مشرب عرق و منهل جگرش بود از حوض جدّش و پدرش
مانده آباد از سخاى كفش خاندان نبوت از شرفش
كرد خصمان برو جهان فراخ تنگ همچون درونگه درواخ
بى سبب خصم قصد جانش كرد او بدانست و زان امانش كرد
بار ديگر به قصد او برخاست بى گناهى ورا به كشتن خواست
پس سيم بار عزم كرد درست شربت زهر همچو بار نخست
راست كرد و بداد آن ناپاك كه جهان باد از چنان زن، پاك
صد و هفتاد و اند پاره جگر بدر انداخت زان لب چو شكر
جان بداد اندر آن غم و حسرت باد بر جان خصم او لعنت
گفت با او ستوده مير حسين آن مر اشراف را چو زينت و زين
زهر جان مر تو را كه داد بگوى گفت: غمز از حسن بود نه نكو
جدّ من مصطفى امان زمان پدرم مرتضى امين جهان
جدّه من خديجه زين زمان مادرم فاطمه چراغ جنان
جمله بودند از خيانت و غمز پاك و پاكيزه خاطر و دل و مغز
من هم از بطن و ظَهْر ايشانم گرچه جمع از غم پريشانم
نه كنم غمز و نه بوم غماز خود خدا داند آخر و آغاز
هست دانا به باطن و ظاهر چون توانا به اول و آخر
آن كه فرمود و آن كه داد رضا خود جزا يابد او به روز جزا
ور مرا روز حشر ايزد بار بدهد در جوار جنت بار
نروم در بهشت جز آن گاه كه نهد در كفم كف بدخواه …
فريد الدين عطّار (وفات 627 ه) در باره امام حسن مجتبی (ع)
نور چشم مصطفى و مرتضى شمع جمع انبياء و اوليا
جمع كرده حُسن خلق و حسن ظن جمله افعال چون نامش حسن
روى او در گيسوى چون پر زاغ همچو خورشيدى همه چشم و چراغ
در مروّت چون جهان پر پيچ ديد خواست تا جمله ببخشيد هيچ ديد
جدّ وى كز وى دو عالم بود پر ساختى خود را براى او شتر
در نمازش بر كتف بنشاندى قرّة العين نمازش خواندى
اين چنين عالى اب و جد كان اوست جمله آفاق ابجد خوان اوست
زهر را با جدّ خود شد اين پسر قتل را شد آن دگر يك با پدر
آن لبى كو شير زهرا خورد باز مصطفى دادش بدان لب قُبله باز
چون توان كردن گذر كه زهر را خون توان كردن جگر اين قهر را
نام خصمش گرچه پرسيدند باز تن زد و تن كشته در دل داد راز
نوش كرد آن زهر و غمّازى نكرد جان بداد و ترك جان بازى نكرد
زهر شد زير و برافكند از زبر آن جگر گوشه پيمبر را جگر
لخت لختش از جگر خون اوفتاد تا كه در خون جانش بيرون اوفتاد
سرخ ديد از خون جان صد جاى او هر كه شد در خون جانش واى او
وصال شيرازى (1197- 1262 ه) در باره امام حسن مجتبی (ع)
اى دل مگو كه موسم اندوه شد بسر ماه محرم ار بسر آمد مه صفر
فارغ نشد هنو دل از بار اندهى كامد به روى ماتم او ماتمى دگر
كم نيست آل فاطمه گرچه به چشم خلق بس اندكاند و خوار و حقيرند و مختصر
اين قوم برگزيده خلّاق عالماند از چشم كم به جانب اين قوم كم نگر
گرچه شكافته سر و پهلو شكستهاند گرچه گداخته جگرند و بريده سر
هر گوشه آفتابى از اينان غروب كرد گر خاورِ زمين نگرى تا به باختر
طوس و مدينه، كوفه و بغداد و كربلا شاهى به هر ولايت و ماهى به هر كجا
هر يك به رتبه باعث ايجاد عالمى از مرد و زن به رتبه مسيحى و مريمى
هر يك غلام در گهشان خان و قيصرى هر يك گداى همتشان معن و حاتمى
بر هر يكى ز رتبه و دانش چو بنگرى گويى نه اعظمى بود از اين نه اعلمى
اما دريغ و درد كز اينان نديدهايم از جور روزگار و جفايش مسلّمى
از هر تنى به هر يك از اينان جدا دلى در هر دلى ز هر تن از اينان جدا غمى
از زخمهاى هر يك از اينان به هر دلى زخمى پديد كش نه پديد است مرهمى
در هر دلى غمى و به هر سينه اندهى هر خانهاى عزايى و هر گوشه ماتمى
شيراز هر كجا گذرى داستانشان پير و جوان به ماتم پير و جوانشان
شرط محبّت است بجز غم نداشتن آرام جان و خاطر خرّم نداشتن
از غير دوست روى نمودن به سوى دوست الّا خداى در همه عالم نداشتن
جانى براى خدمت جانان به تن بس است امّا چو جان طلب كند آن هم نداشتن
گر سر به يك اشاره ابرو طلب كند سر دادن و در ابروى خود خم نداشتن
معشوق اگر دو ديده پر از خون پسنددش عاشق بجز سرشك دمادم نداشتن
گر كام تلخ و لخت جگر خواهد اركنى در كاسه، جاى شهد بجز سم نداشتن
در راه او اگر همه بارد خدنگ كين شرط ره است ديده بر هم نداشتن
زان سان كه خورد، سوده الماس مجتبى در هم نكرد روى خود اهلًا و مرحبا
از خواب جست تشنه لب آن سبط مستطاب بر كوزه برد لب كه بر آتش فشاند آب
آبى كه داشت سوده الماس در كشيد چون جعد جُعده رفت همان دم به پيچ و تاب
بر بستر اوفتاد و كشيد آه دردناك بيدار كرد زينب و كلثوم را ز خواب
زينب شنيد و شاه جگر تشنه را بخواند آمد حسين و ديد به يكبار و شد ز تاب
گفت: اى برادر اين چه عطش وين چه آب بود كز آتشش تو سوخته جانى و ما كباب
مىخواست تا بنوشد از آن آب آتشين سازد بناى عالم ايجاد را خراب
بگرفت آب را ز برادر به خاك ريخت خشكيد خاك از اثر آب چون سراب
و آن گه چو جان پاك برادر ببر كشيد گفت اين حديث و ناله زار از جگر كشيد
كاى تشنه كام جرعه من قسمت تو نيست بايد ترا به دشت بلا رفت و تشنه زيست
آب تو را ز چشمه فولاد مىدهند الماس در خور گلوى نازك تو نيست
ما هر دو پاره جگر حيدريم ليك وز ما در اين ميانه جگر پارهاش يكى است
خواهى به پاى آب روان تشنه داد سر خواهند كودكان تو گفت آب و خون گريست
خواهد رسيد وقت تو نيز اين قدر نماند تعجيل چيست سال نه صد ماند و نه دويست
ما اهل بيت از پى قربانى حقيم از كوچك و بزرگ چه پنجه، چه سى، چه بيست
فرمان سيّدالشهدائى ز حق تو راست خود مىرسى به قسمت خود اين شتاب چيست؟
پس آن دو نور ديده خود را به پيش خواند قربانيان دشت بلا را به بر نشاند
گفت: اى دو نور ديده خوشا روزگارتان بادا به كربلا قدمى استوارتان
بينيد چون ميان عدو عمّ خويش را يارى به او كنيد كه حق باد يارتان
در موقفى كه محرم حج شهادت است قربان او شويد كه هست افتخارتان
عمزادگان غمزده غلتند چون به خون جانان من مباد صبورى شعارتان
چون نوح در ميانه گرداب غم فتد زنهار تا كه جا نبود بر كنارتان
بيند چون كه يوسف زهرا به چنگ گرگ چون شير گرگ ديده مبادا قرارتان
يابيد چون به دار يهودان، مسيح را هرگز مباد صبر در آن گير و دارتان
كوشيد تا خداى ز خود شادمان كنيد بخشيد جان و زندگى جاودان كنيد
در تاب رفت و طشت طلب كرد و ناله كرد و آن طشت را ز خون جگر دشت لاله كرد
خونى كه خورد در همه عمر از گلو بريخت خود را تهى ز خون دل چند ساله كرد
نبود عجب كه خون جگر ريخت در قدح عمريش روزگار همين در پياله كرد
خون خوردن و عداوت خلق و جفاى دهر يعنى امامتش به برادر حواله كرد
نتوان نوشت قصه درد دلش تمام ور مىتوان ز غصه هزاران رساله كرد
زينب كشيد معجر و آه از جگر كشيد كلثوم زد به سينه و از درد ناله كرد
هر خواهرى كه بود روان كرد سيل خون هر دخترى كه بود پريشان كلاله كرد
آه دل از مدينه ز هفت آسمان گذشت آن روز شد عيان كه رسول از جهان گذشت
از چيست يا رسول كه بر خوان ابتلا دوران تو را و آل تو را مىزند صلا
بيند بلا هر آن كه بلى گفت در الست الّا تو در الست نگفته است كس بلى
اجر تو با خدا كه دو ريحانه است فرد سخت است اين مصيبت و صعب است اين بلا
اى عرش! گوشواره مگر گم نمودهاى زيرا كه گه به يثربى و گه به كربلا
طوفان نوح پيش روى از قطره كمتر است گو كاينات جمله بگريند برملا
ذكر مصيبت شهدا چند مىكنى؟ آتش زدى به جان و دل مرد و زن دلا
بس كن دمى ز تعزيه، مدح نبى سراى چون اصل اين طريقه بُكا باشد و ولا
مدح نبى سراى كه بىمدحت رسول خدمت نشد ستوده و طاعت نشد قبول
يا رب به آن رواج ده زمزم و صفا يا رب به آن سراج نِه زمره صفا
يا رب به حق مفخر افلاك و آل او يا رب به جاه سيد لولاك مصطفا
يا رب به سنگ بستنش از جوع بر شكم يا رب به سنگ خورده دو دندانش از جفا
يا رب به حق سينه او مخزن علوم يا رب به حق عترت او معدن وفا
يا رب به آن سرى كه ز تيغش شكافتند يا رب به آن سرى كه بريدند از قفا
يا رب به حق صدرنشينان بزم خلد يا رب به حق راهروان ره صفا
كز اين عزا كه بايدشان ريخت لخت دل از دوستان به اشك روان سازى اكتفا
اين گفته وصال چراغ وصول باد نزد خدا و احمد و آلش قبول باد
