فرزندان امام کاظم (علیه السلام) سی و هشت نفر بوده اند، از آن جمله حضرت على بن موسى الرضا (علیه السلام)، ابراهیم، عباس، قاسم كه مادران آنها همه کنیز بوده اند. امام موسى بن جعفر (علیه السلام) در سال 128 هجرى در هفتم ماه صفر در منطقه ابوا متولد گردید و سال 183 پنج روز به آخر رجب در زندان سندى بن شاهك در بغداد از دنیا رفت.
بعضى گفته اند: پنجم رجب سال 183 از دنیا رفت و در آن موقع 55 سال داشت، مادرش كنیزى فرزند دار بنام حمیده بربریه بود او را حمیده پاك نهاد می گفتند. مدت امامت آن جناب 35 سال بود كه در بیست سالگى بامامت رسید.
در زمان امامت موسى بن جعفر (علیه السلام) منصور دوانیقى حكومت می كرد پس از او پسرش مهدى ده سال زمامدار بود، بعد از مهدى پسر او هادى بنام موسى بن محمد یك سال و یكماه حكومت داشت.
بعد از آن، خلافت، در اختیار هارون پسر محمّد كه مشهور به رشید بود قرار گرفت. پانزده سال پس از حكومت هارون موسى بن جعفر (علیه السلام) به وسیله سم در زندان سندى بن شاهك از دنیا رفت. در مدینة السلام (بغداد) در قبرستان معروف به قبرستان قریش دفن شد.
تعداد فرزندان امام کاظم (ع) از نگاه شیخ مفید
ارشاد شیخ مفید: حضرت موسى بن جعفر (علیه السلام) داراى سى و هشت فرزند پسر و دختر بود از آن جمله حضرت على بن موسى الرضا (علیه السلام) است و ابراهیم و عباس و قاسم كه فرزندان چند كنیز بودند و اسماعیل و جعفر و هارون و حسن فرزند كنیزى دیگر و احمد و محمود و حمزه نیز فرزند كنیزى و عبد اللَّه و اسحاق و عبید اللَّه و زید و حسین و فضل و سلیمان فرزند چند كنیز دیگر.
دختران امام کاظم (علیه السلام)
فاطمه كبرى[1] و فاطمه صغرى و رقیه و حكیمه و ام ابیها و رقیه صغرى كلثم و ام جعفر و لبانة و زینب و خدیجه و علیة و آمنه و حسنه و بریهه و عایشه و ام سلمه و میمونه و ام كلثوم دختران امام (علیه السلام) هستند.
احمد پسر امام کاظم (علیه السلام)
ارشاد مفید: محمد بن یحیى از جد خود نقل كرد كه گفت از اسماعیل بن موسى شنیدم میگفت كه: پدرم با فرزندان خود به یكى از ملك هاى خود در اطراف مدینه رفت، نام آن ملك را نیز برد وى پدر حسین اسم آن را فراموش كرد. گفت: ما همه در آنجا بودیم با احمد پسر امام کاظم بیست خدمتكار از خدمتكاران و غلامان پدرم بودند كه اگر او حركت مى كرد آن ها نیز بپا می خاستند اگر او مى نشست آن ها نیز مى نشستند، پدرم بعد از آن پی وسته احمد را رعایت می كرد و از نظر دور نمی داشت هنوز از آن جا حركت نكرده بودیم كه احمد در میان ما شخصیتى بزرگ یافت محمد بن موسى بن جعفر مردى صاحب فضل و صالح بود.
محمد فرزند امام کاظم (علیه السلام)
ارشاد مفید: ابو محمد حسن بن محمد بن یحیى از جد خود نقل كرد كه گفت كنیز رقیه دختر موسى بن جعفر بنام هاشمیه برایم نقل كرد كه محمد بن موسى پی وسته با وضو و نماز بود تمام شب را وضو داشت و نماز می خواند صداى ریختن آب را از او می شنیدیم
به نماز می ایستاد، باز ساعتى به خواب می رفت دو مرتبه صداى آب ریختن و وضو گرفتن مى آمد باز نماز می خواند دو مرتبه كمتر از ساعتى می خوابید باز حركت می كرد وضو می گرفت و نماز می خواند همین طور تا صبح هر وقت من او را می دیدم بیاد این آیه مى افتادم، كانُوا قَلِیلًا مِنَ اللَّیْلِ ما یَهْجَعُونَ »[2]
ابراهیم فرزند امام کاظم (علیه السلام)
ابراهیم بن موسى مردى سخاوتمند و كریم بود كه فرمانرواى یمن گردید در زمان مامون از طرف محمد بن زید بن على بن حسین بن على بن ابى طالب همان كسى كه با او در كوفه ابو السرایا بیعت كرد به آن جانب رهسپار شد یمن را فتح كرد و مدتى در آن جا حكومت می كرد تا پایان كار ابو السرایا كه از براى او از مامون امان گرفت. هر یك از فرزندان حضرت موسى بن جعفر داراى فضل و منقبتى بوده اند كه مشهور است ولى حضرت رضا چنانچه ذكر كردیم بر همه در فضل و مقام مقدم بود.
دیدگاه ابن شهر آشوب در باره فرزندان امام کاظم (ع)
به گفته ابن شهر آشوب، اولاد حضرت موسى بن جعفر (علیه السلام) فقط سى نفر بودند بعضى سى و هفت نفر گفته اند، پسرانش هجده نفر بنام هاى على بن موسى الرضا (علیه السلام) امام هشتم، ابراهیم، عباس، قاسم، عبد اللّه، اسحاق، عبید اللّه، زید، حسن و فضل كه از چند كنیز بودند اسماعیل، جعفر، هارون حسن از یك كنیز احمد محمّد و حمزه از كنیزى دیگر یحیى و عقیل و عبد الرحمن.
كسانى از خود نسلى باقى گذاردند سیزده نفرند كه عبارتند از: حضرت رضا و ابراهیم و عباس، اسماعیل، محمد، عبد اللّه، حسن، جعفر، اسحاق، حمزه.
دخترانش نوزده نفرند بنام هاى خدیجه، ام فروه، ام ابی ها، علیه و فاطمه كبرى فاطمه صغرى بریهه، كلثم، ام كلثوم، زینب، ام القاسم، حكیمه، رقیه صغرى و ام وحیه و ام سلمه و ام جعفر و لبانه، اسماء، امامه و میمونه از چند كنیز.
در كشف الغمه چنین آمده است: تعداد پسران را بیست نفر و دختران را هجده نفر كه از نام بردن آنها بواسطه اختصار صرف نظر شد.
كافى: سلیمان جوهرى گفت: حضرت موسى بن جعفر (علیه السلام) به فرزندش قاسم گفت پسرم حركت كن كنار بالین برادرت و الصافات را بخوان تا آخرش. شروع كرد به خواندن همین كه رسید به أَ هُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمْ مَنْ خَلَقْنا پسرك از دنیا رفت پس از آنكه بدنش آماده گردید و او را خارج كردند یعقوب بن جعفر گفت بموسى بن جعفر وقتى كسى بحالت احتضار در مى آمد بالاى سرش یس وَ الْقُرْآنِ الْحَكِیمِ می خواندند شما می فرمائید: «وَ الصَّافَّاتِ» بخوانند فرمود: پسركم این سوره در كنار بالین كسى كه گرفتار مرگ است خوانده نمی شود مگر اینكه فورى راحت مى شود و از دنیا می رود.
كافى: یونس بن یعقوب گفت: پس از بازگشت حضرت موسى بن جعفر از بغداد وقتى بمدینه رسید دخترى داشت كه در فید (نزدیكى مدینه) از دنیا رفت او را دفن كرد، دستور داد بیكى از غلامان كه قبر او را گچ كند و روى لوحى اسم آن دختر را بنویسند و در قبر گذارند.
تعداد فرزندان امام کاظم (ع) از نگاه عمده الطالب
عمده الطالب: حضرت موسى بن جعفر داراى شصت فرزند بود سى و هفت دختر و بیست و سه پسر، پنج نفر آن ها بدون اختلاف از دنیا رفتند و فرزندى نداشتند بنام عبد الرحمن عقیل قاسم و یحیى و داود و سه نفر آن ها داراى دختر شدند و فرزند پسر نداشتند: سلیمان و فضل و احمد.
پنج نفر در بازماندگان آن ها اختلاف است حسین، ابراهیم اكبر، هارون زید، حسن و ده نفر بدون اختلاف داراى فرزند بودند: على، ابراهیم اصغر، عباس اسماعیل، محمد، اسحاق، حمزه، عبد اللّه و عبید اللّه و جعفر این چنین ذكر كرده استاد ما ابو نصر بخارى.
نقیب تاج الدین: حضرت موسى بن جعفر از سیزده پسر داراى نسل بود كه چهار نفر فرزند زیاد داشتند: حضرت رضا، ابراهیم مرتضى، محمد عابد، جعفر چهار نفر متوسط: زید النار، عبد اللَّه، عبید اللَّه، و حمزه و پنج نفر فرزند زیادى نداشتند عباس، هارون، اسحاق، اسماعیل و حسن. حسین نیز فرزند موسى بن جعفر داراى فرزند شد كه بعد منقرض شدند بنا بقول ابى حسن عمرى.
فاطمه معصومه (س) دختر امام کاظم (ع)
در تاریخ قم آمده است که حسن بن محمد قمى از بزرگان قم نقل نموده است که وقتى مامون حضرت رضا (علیه السلام) را در سال دویست هجری به مرو براى ولایت عهدی خواست، در سال دویست و یك فاطمه معصومه (علیها السلام) خواهر امام رضا به قصد دیدار برادر از مدینه خارج شد و به طرف مرو حرکت نمود، همین كه به ساوه رسید، مریض شد و همراهان خویش پرسید بین ساوه و قم چقدر راه است؟ گفتند: ده فرسخ، فرمود:
مرا بهقم ببرید، ایشان را به قم بردند و در منزل موسى بن خزرج بن سعد اشعرى وارد شد، بنا به روایات صحیح وقتى خبر آمدن حضرت فاطمه معصومه به قم رسید، بزرگان قم به استقبال او رفتند پیشاپیش آن ها موسى بن خزرج بود وقتى خدمت بى بى فاطمه معصومه (علیها السلام) رسید مهار ناقه اش را گرفته به منزل خود برد، حضرت فاطمه در خانه او هفده روز بود آنگاه از دنیا رفت.
موسى دستور داد او را غسل داده كفن كردند و نماز بر او خوانده و در زمینى كه متعلق به موسى بود دفن كردند و اكنون مزار مقدس اوست، بر فراز قبرش سقفى از بوریا ساختند تا بالاخره زینب كه دختر حضرت جواد (علیه السلام) بود بر فراز قبر او قبه اى ساخت.
حسن بن محمد قمى گفت: به من خبر داد حسین بن على بن حسین بن موسى بن بابویه از محمد بن حسن بن احمد بن ولید كه وقتى فاطمه (علیها السلام) از دنیا رفت، او را غسل داده كفن كردند بدن آن بى بى را بقبرستان بابلان بردند و او را در سردابى گذاشتند كه برایش حفر شده بود. قبیله سعد اختلاف كردند از اینكه چه كسى او را داخل سرداب گذارد.
سپس همه قبول كردند كه خادم پیرمردى از این قبیله بنام قادر مباشر این كار شود همین كه از پى او فرستادند دیدند دو سوار از طرف بیابان مى آیند هر دو نقاب دارند نزدیك جنازه كه رسیدند نماز خواندند بر او و وارد سرداب شدند و جنازه را در سرداب گذاشته دفن كردند بعد از سرداب خارج شده بدون اینكه با كسى صحبت كنند سوار شده رفتند هیچ كس نفهمید آن ها كه بودند.
می گویند: محرابى كه حضرت فاطمه معصومه (سلام الله علیها) در آنجا نماز می خواند در خانه موسى هنوز موجود است كه مردم آنجا را زیارت می كنند.[3]
جمع بندی
امام موسی کاظم (علیه السلام) هفتمین امام شیعیان است، در باره تعداد فرزندان ایشان در میان محققین اختلاف وجود دارد. هر کدام تعدادی را ثبت نموده اند ولی به نظر می رسد که دیدگاه شیخ مفید در ارشاد از همه به واقع نزدیک تر باشد وی تعداد فرزندان امام کاظم (علیه السلام ) را ( دختر و پسر) سی و هشت نفر گفته است.
پی نوشت ها
[1] . فاطمه كبرى همان حضرت معصومه است كه در قم دفن شده كه در فضیلت زیارت او حدیث رسیده.
[2] . سوره ذاریات آیه 17.
[3] . زندگانى حضرت امام موسى كاظم(ع)، ترجمه بحار الأنوار ،ص:261
منبع: زندگانى حضرت امام موسى كاظم (علیه السلام)؛ نویسنده: علامه مجلسى؛ مترجم موسى خسروى، اسلامیة، تهران
