وصف دنیا از دیدگاه امام علی (علیه السلام) خواندنی است و انسان را به اندیشیدن و خردورزی وا میدارد. خداوند دنیا را برای بندگانش خلق کرده تا در آن، خدا را عبادت نموده و برای سرای آخرت از آن توشه بر دارند.
امام علی (علیه السلام) در خطبه هایی از وصف دنیا سخن گفته و آن را به گونه ای توصیف نموده که گرایش به آن باعث خسران انسان می گردد. بنابراین آنچه نکوهیده است، دلبستگی به دنیا است نه خود دنیا به همین دلیل امام علی (علیه السلام) کسی را که از دنیا بدگویی می کند مورد نکوهش خود قرار می دهد.
متن حدیث
قَالَ الامام (علیه السلام): وَ قَدْ سَمِعَ رَجُلًا یذُمُّ الدُّنْیا: أَیهَا الذَّامُّ لِلدُّنْیا الْمُغْتَرُّ بِغُرُورِهَا الْمَخْدُوعُ بِأَبَاطِیلِهَا أَ تَغْتَرُّ بِالدُّنْیا ثُمَّ تَذُمُّهَا أَنْتَ الْمُتَجَرِّمُ عَلَیهَا أَمْ هِی الْمُتَجَرِّمَةُ عَلَیكَ مَتَى اسْتَهْوَتْكَ أَمْ مَتَى غَرَّتْكَ أَ بِمَصَارِعِ آبَائِكَ مِنَ الْبِلَى أَمْ بِمَضَاجِعِ أُمَّهَاتِكَ تَحْتَ الثَّرَى.
كَمْ عَلَّلْتَ بِكَفَّیكَ وَ كَمْ مَرَّضْتَ بِیدَیكَ تَبْتَغِی لَهُمُ الشِّفَاءَ وَ تَسْتَوْصِفُ لَهُمُ الْأَطِبَّاءَ غَدَاةَ لَا یغْنِی عَنْهُمْ دَوَاؤُكَ وَ لَا یجْدِی عَلَیهِمْ بُكَاؤُكَ لَمْ ینْفَعْ أَحَدَهُمْ إِشْفَاقُكَ وَ لَمْ تُسْعَفْ فِیهِ بِطَلِبَتِكَ وَ لَمْ تَدْفَعْ عَنْهُ بِقُوَّتِكَ وَ قَدْ مَثَّلَتْ لَكَ بِهِ الدُّنْیا نَفْسَكَ وَ بِمَصْرَعِهِ مَصْرَعَكَ.
إِنَّ الدُّنْیا دَارُ صِدْقٍ لِمَنْ صَدَقَهَا وَ دَارُ عَافِیةٍ لِمَنْ فَهِمَ عَنْهَا وَ دَارُ غِنًى لِمَنْ تَزَوَّدَ مِنْهَا وَ دَارُ مَوْعِظَةٍ لِمَنِ اتَّعَظَ بِهَا مَسْجِدُ أَحِبَّاءِ اللَّهِ وَ مُصَلَّى مَلَائِكَةِ اللَّهِ وَ مَهْبِطُ وَحْی اللَّهِ وَ مَتْجَرُ أَوْلِیاءِ اللَّهِ.
اكْتَسَبُوا فِیهَا الرَّحْمَةَ وَ رَبِحُوا فِیهَا الْجَنَّةَ فَمَنْ ذَا یذُمُّهَا وَ قَدْ آذَنَتْ بِبَینِهَا وَ نَادَتْ بِفِرَاقِهَا وَ نَعَتْ نَفْسَهَا وَ أَهْلَهَا فَمَثَّلَتْ لَهُمْ بِبَلَائِهَا الْبَلَاءَ وَ شَوَّقَتْهُمْ بِسُرُورِهَا إِلَى السُّرُورِ رَاحَتْ بِعَافِیةٍ.
وَ ابْتَكَرَتْ بِفَجِیعَةٍ تَرْغِیباً وَ تَرْهِیباً وَ تَخْوِیفاً وَ تَحْذِیراً. فَذَمَّهَا رِجَالٌ غَدَاةَ النَّدَامَةِ وَ حَمِدَهَا آخَرُونَ یوْمَ الْقِیامَةِ ذَكَّرَتْهُمُ الدُّنْیا فَتَذَكَّرُوا وَ حَدَّثَتْهُمْ فَصَدَّقُوا وَ وَعَظَتْهُمْ فَاتَّعَظُوا.
وصف دنیا از نظر سزاوار نبودن نکوهیدن آن
آن حضرت شنيد مردى به نكوهش دنيا برخاسته، فرمود: اى كسى كه دنيا را نكوهش مى كنى، در حالى كه به نيرنگ آن فريفته اى، و به اباطيلش گول خورده اى، آيا فريفته دنيايى و آن را مذمت مى نمايى؟! تو بر گردن دنيا گناه بار مى كنى يا دنيا بر گردن تو؟ چه زمان دنيا تو را سرگردان كرد يا چه وقتى فريبت داد؟ آيا به جايگاهى كه پدرانت افتادند و پوسيدند تو را فريفت؟ يا به خوابگاه مادرانت در زير خاك؟
چه اندازه به دستهايت به رفع بيمارى اقدام كردى! و چه بيمارانى را كه مراقبت نمودى! شفاى آنان را خواهان شدى، و از طبيبان تدبير علاج آنان را درخواست كردى، ولى بامدادان دارويت به آنان بهبودى نمى داد، و گريه ات به آنان سودى نمى بخشيد، ترس تو براى احدى از آنان نفع نداشت، و درباره او آنچه را خواهانش بودى به آن نرسيدى، و مرگ را به نيرويت از او دفع نكردى. دنيا با وضعى كه براى او پيش آورد وضع تو را هم روشن ساخت، و با قربانگاه او قربانگاه تو را نماياند.
وصف دنیا به خانه راستی
همانا دنيا سراى راستى است براى كسى كه با آن به راستى برخورد كند، و خانه عافيت است براى آن كه آن را فهميد، و محل توانگرى است براى آن كه از آن توشه گرفت، و جاى پند است براى كسى كه با آن پند گيرد. مسجد محبان خدا، و جايگاه نماز فرشتگان، و محل فرود آمدن وحى، و تجارت خانه اولياء خداست، كه در آن كسب رحمت كردند، و بهشت را سود بردند.
پس چه كسى دنيا را نكوهش مى كند در صورتى كه دنيا جدايی اش را اعلام كرده، و فراقش را فرياد زده، و مرگ خود و اهلش را خبر داده، با بلاى خود براى مردم از بلاى آخرت نمونه ساخت و آنان را به شادى خود تشويق به شادى آخرت كرد. شب را به سلامت گذراند، و بامداد با بلايى سخت خود را نشان داد، تا تشويق كند و بترساند و بيم دهد و بر حذر دارد.
مردمى آن را در صبحگاه پشيمانى نكوهش كنند، و ديگران روز قيامت آن را بستايند. همانان كه دنيا تذكرشان داد متذكر شدند، و با آنان سخن گفت او را تصديق كردند، و پندشان داد پندش را پذيرفتند.[1]
امام علی (علیه السلام) در وصف دنیا کلمات زیادی دارد. در اینجا فقط به ترجمه برخی از این احادیث بسنده می شود:
وصف دنیا از حیث نعمت های آن
امام علی (علیه السلام) در وصف دنیا در بعد شیرنی و فنا پذیری آن می فرماید: خدا را سپاس كه رحمتش را جاى نومیدى نیست، و نعمتش فراگیر است، به آمرزشش یاس راه ندارد، و در بندگیش عار و ننگ نمى باشد. خدایى كه رحمتش زایل نمى گردد، و نعمتش مفقود نمى شود.
دنیا خانه اى است كه فنا بر آن مقدر شده، و بر اهلش كوچیدن حتم گشته، در كام ها شیرین، و در نظرها سبز و خرم است، به سوى خواهانش شتابان مى آید، و در دل نظر كننده اش عشق خود را جا مى كند.
از این دنیا با بهترین توشه اى كه فراهم نموده اید كوچ كنید، و فوق اندازه كفاف در آن نخواهید، و بیش از آنچه براى زندگى لازم است از آن نطلبید.[2]
وصف دنیا به خانه ابتلا و امتحان
امام علی (علیه السلام) در وصف دنیا برای افراد مختلف فرموده است: دنیا خانه اى است كه كسى از آن سالم نمانده مگر با اعمال پاكى كه در آن انجام دهد، و به چیزى كه مخصوص به دنیاست نجات پیدا نشود. مردم به دنیا از باب امتحان مبتلا شده اند، آنچه را از این دنیا برای دنیا برداشته اند از دستشان برود، و در قیامت نسبت به آن باز خواست شوند، و آنچه از دنیا براى آخرت گرفته اند بر آن وارد مى شوند و در آن اقامت مى كنند.
دنیا در دید خردمندان همانند سایه در حال برگشت است، به وقتى كه آن را در حال گسترش مى بینى جمع مى شود، و وقتى كه رو به افزایش مى نگرى رو به كاهش مى رود.[3]
وصف دنیا از جهات مختلف
وصف دنیا در کلام امام علی (علیه السلام) به گونه های مختلفی بیان گردیده است. در یکی از خطبه های آن حضرت به فریفتن دنیا وگوارا نبودن آن برای بندگان خاص خداوند اشاره شده است. آن حضرت فرموده است:
وصف دنیا بر اساس فریفتن آن
شما را از دنيا مى ترسانم كه منزل كوچ است نه جاى اقامت. به امور فريبنده خود را آراسته، و با آرايشش به فريفتن برخاسته. سرايى است كه نزد پروردگارش بى مقدار است، حلالش را به حرام، و خيرش را به شر، و حياتش را به مرگ، و شيرينش را به تلخى در آميخته.
وصف دنیا بر اساس گوارا نبودن آن برای دوستان خدا
خداوند آن را براى دوستانش خالص و گوارا نكرده، و از پرداخت آن به دشمنانش مضايقه ننموده است. خوبى اش اندك، شرش حاضر، گرد آمده اش فانى شونده، دولتش در معرض ربوده شدن، و آبادش در معرض خراب شدن است. چه خيرى است در سرايى كه مانند خراب شدن ساختمان خراب مى گردد؟ و عمرى كه چون تمام شدن توشه در آن خانه به پايان مى رسد؟ و مدتى كه چون تمام شدن راه به آخر خواهد رسيد؟!
وصف دنیا برای زاهدان در آن
واجبات خدا را از خواسته هاى خود قرار دهيد، و در اداى حقش و خواسته هايش از او بخواهيد شما را يارى دهد، و دعوت مرگ را به گوش هاى خود بشنوانيد پيش از آنكه شما را دعوت كنند.
زاهدان در دنيا دلشان مى گريد گرچه به ظاهر بخندند، و اندوهشان شديد است گرچه شاد باشند، و خشمشان بر خود زياد است گرچه در ميان مردم به خاطر آنچه از آن بهره مندند مورد غبطه اند.
وصف دنیا برای دنیا دوستان
ياد مرگ از دلتان پنهان شده، و آرزوهاى دروغ نزد شما حاضر گشته، از اين رو دنيا بيش از آخرت مالك شما شده و متاع فعلى دنيا شما را از توجه به متاع آخرت باز داشته است. شما بر مبناى دين خدا برادر هستيد، چيزى جز آلودگى درون ها، و بدى نيت ها شما را از هم جدا نكرده، به اين لحاظ يكديگر را يارى نمى دهيد، و خيرخواهى نمى كنيد، و به هم بذل و بخشش نداريد و با يكديگر دوستى نمى كنيد.
شما را چه شده كه به اندكى از دنيا كه به دست مى آوريد شاد مى شويد، و به بسيارى از آخرت كه از دست مى دهيد غصه دار نمى گرديد؟! چون اندكى از دنيا از دستتان برود شما را پريشان مى كند، تا جايى كه آثار پريشانى در چهره شما آشكار مى گردد و در برابر آنچه از دستتان رفته بي تابى مى كنيد، و گويى دنيا جاى اقامت هميشگى شماست، و گويى متاع آن براى شما دائمى است!
چيزى شما را از گفتن عيب برادر خود به صورت روياروى باز نمى دارد جز ترس از اينكه او هم به مانند آن عيب را براى شما بگويد. در ترك آخرت و محبت به دنيا با هم خالصانه دوستى مى ورزيد، و دين هر يك از شما بازيچه زبان اوست. به كسى مى مانيد كه كارش را انجام داده، و خشنودى مولاى خود را به دست آورده است![4]
نتیجه گیری
در این احادیث توصیف دنیا از زوایای گوناگون بیان گردیده و به ما می آموزاند که دنیا را نباید نکوهش کرد؛ زیرا دنیا و جهان محل عبادت خدا که اگر انسان بخواهد در همین دنیا به کمال و رشد می رسد و مورد آزمایش خدا قرار می گیرد. دنیا محل انجام کارهای خیر و خدمت رسانی به دیگران است. دنیا جایگاه محبت به خدا و اولیای اوست . زندگی در دنیا اگر بر طبق موازین و معیار های الهی باشد بسیار زیبا و خوش آیند است. اما آنچه در خور نکوهش است دلبستگی به دنیا است و کسانی در این دنیا رنج می برند که برای دنیا کار می کنند و دنیا را از دنیا می خواهند.
گردآوری: حمیدالله رفیعی
پی نوشت ها
[1] . ترجمه نهج البلاغة، ص337
[2] . ترجمه نهج البلاغة، ص38.
[3] . ترجمه نهج البلاغة، ص 45.
[4] . ترجمه نهج البلاغة، ص98 -99.
منبع: سید رضی، ترجمه نهج البلاغة،ترجمه حسین انصاریان، قم، دارالعرفان،چ1، 1388ش.
