حماسه عاشورا الگویی تمام عیار از مکتب تشیع بود. امام حسین (علیه السلام) در این حماسه بزرگ درس های فراوانی برای شیعیان خود به یادگار گذاشت. از جمله درس سپاس گزاری و قدردانی از دیگران.
سپاسگزاری و قدردانی در قرآن
در قرآن کریم، واژه «شکر» که به معنای سپاس گزاری و قدردانی است، به صورت های مختلف بیش از ۷۷ بار به کار رفته است. گاه می فرماید: «وَ إِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكُمْ لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ وَ لَئِنْ كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذَابِي لَشَدِيدٌ»[1] «و [ياد كن] آنگاه كه پروردگارتان اعلام كرد كه قطعاً اگر سپاس بگزاريد، مطمئناً بر نعمت هاى شما مى افزايم، و بى گمان اگر ناسپاسى كنيد قطعاً عذابِ من سخت است.»
و گاه دستور می دهد که از خدا و والدین خود سپاس گزاری و قدردانی نمایید: «وَ وَصَّيْنَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَيْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْنًا عَلَى وَهْنٍ وَ فِصَالُهُ فِي عَامَيْنِ أَنِ اشْكُرْ لِي وَ لِوَالِدَيْكَ إِلَيَّ الْمَصِيرُ»[2] «و [ما] انسان را در باره پدر و مادرش سفارش كرديم؛ [زيرا] مادرش او را در حال سستى [در ايام باردارى] حمل نمود و از شير گرفتنش در [مدت] دو سال است [و نيز سفارش كرديم] كه براى من و براى پدر و مادرت سپاسگزارى كن كه بازگشتگاه تنها به سوى من است!»
و در آیاتی هم دستور می دهد که از نعمت های خدا قدردانی کنید: «فَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلَالًا طَيِّبًا وَ اشْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ»[3] «پس [اى مردم] از آنچه خدا به صورت حلال و پاكيزه روزيتان كرده بخوريد و نعمت خدا را سپاس بگزاريد اگر اين گونه ايد كه تنها او را مى پرستيد»
قدردانی از بندگان خدا
یکی از بارزترین مصداق های تشکر از خداوند و نعمت های او، قدردانی از بندگان خداست؛ کسانی که نسبت به انسان خدمت و احسانی انجام می دهند و یا در مسیر حق و هدایت گام برمی دارند.
امام زین العابدین (علیه السلام) می فرماید: «إِنَّ اللَّهَ … يُحِبُّ كُلَّ عَبْدٍ شَكُورٍ، يَقُولُ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالى لِعَبْدٍ مِنْ عَبِيدِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ: أَ شَكَرْتَ فُلَاناً؟ فَيَقُولُ: بَلْ شَكَرْتُكَ يَا رَبِّ! فَيَقُولُ: لَمْ تَشْكُرْنِي إِذْ لَمْ تَشْكُرْهُ». ثُمَ قَالَ: «أَشْكَرُكُمْ لِلَّهِ أَشْكَرُكُمْ لِلنَّاسِ»[4]
«خداوند … دوست می دارد بندگانی را که شکرگزارند. در روز قیامت خداوند به بنده اش می گوید: آیا از فلانی سپاسگزاری کردی؟ بنده پاسخ می دهد که: من از تو سپاسگزاری کردم ای پروردگار! خداوند می فرماید: از من سپاس گزاری نکردی چون از او سپاسگزاری نکردی! سپس امام (ع) فرمود: کسی بیش از همه شکر خداوند را به جا آورده است که از مردم بیشتر سپاسگزاری کرده باشد.»
و امام هشتم (علیه السلام) فرمود: «مَنْ لَمْ يَشْكُرِ الْمُنْعِمَ مِنَ الْمَخْلُوقِينَ لَمْ يَشْكُرِ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ»[5] «کسی که نعمت دهنده از مردم را سپاس گزاری نکند خدای عزیز و جلیل را سپاس گزاری نکرده است.»
و امام سجاد (علیه السلام) فرمود: «وَ اَمّا حَقُّ ذِی الْمَعْرُوفِ عَلَیْکَ فَاَنْ تَشْکُرَهُ وَ تَذْکُرَ مَعْرُوفَهُ»[6] حق کسی که کار نیک انجام داده بر تو این است که از او سپاس گزاری نمایی، و کار نیک او را یادآور شوی.»
امام حسین (علیه السلام) می فرماید: «شُكْرُكَ لِنِعْمَة سَالِفَةٍ يَقْتَضِي نِعْمَةً آنِفَة»[7] «سپاس گزاری نعمت های گذشته، نعمت های آینده و زودرس را به دنبال دارد.»
امام حسین (ع) و قدردانی از یاران
امام حسین (ع) در سخت ترین لحظه های زندگی، حتی در اوج جنگ و جهاد روز عاشورا، قدردانی و سپاس گزاری از بندگان خدا را که به او خدمتی نمودند، و در مسیر او گامی برداشتند، فراموش نکرد.
ابتدا در شب عاشورا به صورت کلی از تمامی بستگان و یارانش با این کلمات زیبا تشکر و قدردانی کرد: «بارخدایا! من تو را سپاس می گویم که ما را به نبوت و رسالت گرامی داشتی و…»
آن گاه فرمود: « أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي لَا أَعْلَمُ أَصْحَاباً أَوْفَى وَ لَا خَيْراً مِنْ أَصْحَابِي وَ لَا أَهْلَ بَيْتٍ أَبَرَّ وَ أَوْصَلَ مِنْ أَهْلِ بَيْتِي فَجَزَاكُمُ اللَّهُ عَنِّي خَيْرا»[8]«بعد از حمد و ستایش، من یارانی با وفاتر و نیکوتر از یاران خودم، و خاندانی نیکوتر و مهربان تر از خاندان خودم نمی شناسم. خداوند از جانب من به شما پاداش نیک عنایت فرماید»
همچنین آن حضرت در طول روز عاشورا از تک تک یاران با نام و نشان قدردانی می کرد.
قدردانی امام (ع) از عبدالله عمیر و همسرش
یکی از شهدای سرفراز عاشورا «عبدالله بن عمیر کلبی» بود. او دارای دستان بلند و بازوان تنومند بود. وقتی «یسار» غلام زیاد بن ابی سفیان و «سالم» غلام عبیدالله بن زیاد به میدان آمدند و مبارز طلبیدند، «حبیب بن مظاهر» و «بُرَیْر» برخاستند که جواب آنها را بدهند، امام (ع) مانع شد تا اینکه عبدالله بن عمیر اجازه خواست و یک تنه بر آن دو نفر یورش برد و آن دو را به هلاکت رساند و سپس خود را به قلب سپاه عمر سعد زد، و رجز حماسی می خواند.
اینجا بود که همسرش عمود خیمه را گرفت و به یاری شوهر شتافت و گفت: شوهرم! از خاندان پیامبر دفاع کن! من به خیمه ها باز نمی گردم تا با تو کشته شوم. حضرت ابا عبدالله (ع) او را فرا خواند و از او و شوهرش تشکر و قدردانی کرد، آن گاه فرمود:
«جَزَیْتُمْ مِنْ اَهْلِ بَیْتٍ خَیْرا اِرْجِعی رَحِمَکِ اللّهُ اِلَی النِّساءِ فَاجْلِسی مَعَهُنَّ فَاِنَّهُ لَیْسَ عَلَی النِّساءِ قِتالٌ»[9] «به پاداش نیک از طرف اهل بیت (ع) نائل شوید! خدا رحمتت کند! برگرد به سوی آنها و با آنها بنشین! به راستی بر زنان جهاد واجب نیست.»
قدردانی امام (ع) از امّ وهب و فرزندش
عبدالله عمیر و مادرش «امّ وهب» نصرانی بودند که به دست امام حسین (ع) مسلمان شدند. این جوان وقتی با اجازه امام حسین (ع) پا به میدان گذاشت، ۲۴ نفر از شجاعان سپاه عمر سعد را کشت و ۱۲ نفر از سواران را زخمی کرد. لشکریان عمر سعد، اطراف او را گرفته و اسیرش کرده، نزد عمر سعد بردند. عمر سعد با شگفتی گفت: «چقدر شجاعت و قدرت تو زیاد است.» سپس او را شهید کردند و سر بریده او را به طرف خیمه زن ها پرتاب کردند.
مادرش سر را به طرف لشکریان یزید انداخت و عمود خیمه را گرفت و به لشکریان حمله نمود و ۲ تن از سربازان دشمن را کشت. در این لحظات حساس، امام (ع) دخالت کرد و با زبان تشکر و قدردانی فرمود:
«اِرْجِعی یا اُمَّ وَهَبِ، اَنْتِ وَ ابْنُکِ مَعَ رَسُولِ اللّهِ فَاِنَّ الْجِهادَ مَرْفُوعٌ عَنِ النِّساءِ لا یَقْطَعُ اللّهُ رَجاکِ یا اُمَّ وَهَبٍ»[10] «برگرد ای ام وهب! تو و پسرت با پیامبر خواهید بود؛ جهاد از زنان برداشته شده است. ای مادر وهب! خداوند امید تو را قطع نکند.»
جملات فوق که از آینده درخشان ام وهب و فرزندش خبر می دهد، خود برترین قدردانی از زحمات و تلاش ام وهب و فرزند او به شمار می رود.
قدردانی امام (ع) از حنظله بن سعد
در گرماگرم جنگ در روز عاشورا، حنظله در کنار امام حسین (ع) ایستاد و بر سر کوفیان فریاد زد و گفت: «شما را از عذاب الهی می ترسانم، شما را از محاکمه روز قیامت می ترسانم. شما را از عذابی که بر ثمود و عاد نازل شد می ترسانم.» امام (ع) از جملات بیدارگر او تشکر کرد و فرمود:
«یَا ابْنَ سَعْدٍ! رَحِمَکَ اللّهُ! اِنَّهُمْ قَدِ اسْتَوْجَبُوا الْعَذابَ حینَ رَدُّوا عَلَیْکَ ما دَعَوْتَهُمْ اِلَیْهِ مِنَ الْحَقِّ وَ نَهَضُوا اِلَیْکَ لِیَسْتَبِیحُوکَ وَ اَصْحابِکَ فَکَیْفَ بِهِمُ الْآنَ وَ قَدْ قَتَلُوا اِخْوانَکَ الصّالِحینَ … رُحْ اِلی خَیْرٍ مِنَ الدُّنْیا وَ ما فیها وَ اِلی مُلْکٍ لا یَبْلی»[11]
«ای پسر سعد! خدا رحمتت کند! این مردم آن گاه که به سوی حق دعوت کردی و پاسخ مثبت ندادند و به قتل تو و یارانت آماده گردیدند، مستوجب عذاب بودند. پس حال که خون برادران صالح تو را ریختند، چگونه خواهند بود! … برو به سوی آنچه که خیر است از دنیا و آنچه که در آن است و به سوی ملکی که کهنه نمی شود.»
قدردانی امام (ع) از ابی الشعثا
یزید بن زیاد کندی معروف به «ابی الشعثا» تیرانداز ماهر و با تجربه ای بود. روز عاشورا در کنار امام حسین (ع) ایستاد و دفاع می کرد، صد عدد تیر داشت، همه آنها را جز پنج عدد به هدف زد. هر بار که تیراندازی می کرد، رجز می خواند. امام حسین (ع) در دعا برای او چنین فرمود: «اللَّهُمَّ سَدِّدْ رَمْيَتَهُ وَ اجْعَلْ ثَوَابَهُ الْجَنَّةَ»[12] «خدایا تیراندازی او را محکم و قوی گردان! و اجر و مزدش را بهشت قرار بده!»
قدردانی امام (ع) از جون، غلام اباذر
شخصی به نام «جون» که در گذشته غلام اباذر بود، همراه امام حسین (ع) به کربلا آمد. وقتی از امام حسین (ع) اجازه میدان گرفت، حضرت به او فرمود: «ای جون! من بیعت را از تو برداشتم؛ زیرا تو به امید عافیت و آسایش تا اینجا به همراه ما آمده ای، در راه ما خود را به مصیبت مبتلا مگردان!»
جون در جواب امام (ع) گفت: نه هرگز، من در سلامت و امنیت با شما بودم، و از سفره شما بهره مند شدم. حال که لحظه های خطر است، شما را رها کنم؟! هرگز دست از شما برنمی دارم. اگر چه رنگ پوست من سیاه است، عرقم بدبو، و نسبم غیر معروف، اما شما را رها نمی کنم تا خون ما با خون شما به هم آمیزد.
بنابراین، حضرت اجازه داد و بعد از شهادت او، در کنار جنازه اش چنین دعا فرمود: «اَللّهُمَّ بَیِّضْ وَجْهَهُ، وَ طَیِّبْ ریحَهُ وَ احْشُرْهُ مَعَ الابْرارِ، وَ عَرِّفْ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ مَحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ»[13] «خدایا! چهره اش را سفید، و بدنش را خوشبو کن و با نیکان محشورش گردان! و میان او و محمد و آلش آشنایی برقرار فرما!»
قدردانی امام (ع) از مسلم بن عوسجه
وقتی مسلم بن عوسجه به میدان رفت و پیکار سختی کرد، عمرو بن حجاج و سربازان تحت امرش او را محاصره کرده، با شمشیرها و نیزه ها بدنش را هدف قرار دادند. مسلم بر زمین افتاد. حضرت ابا عبدالله (ع) فورا خود را به او رساند، در حالی که هنوز زنده بود و به او فرمود:
«رَحِمَکَ رَبُّکَ یا مُسْلِمَ بْنَ عَوْسَجَهَ؛ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضی نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ یَنْتَظِرُ»[14] «رحمت خدا بر تو باد ای مسلم بن عوسجه! بعضی از آنان به پیمان خود عمل کردند و بعضی از آنها در حال انتظار به سر می برند.»
قدردانی امام (ع) از عمرو بن قرظه
عمرو در روز عاشورا پیش روی امام (ع) ایستاد و هر تیری که به سوی آن حضرت می آمد، با بدن آن را می گرفت و هر شمشیری را از امام (ع) دفع می کرد و تا زنده بود، نگذاشت آسیبی به آن حضرت برسد.
وقتی به زمین افتاد، عرض کرد: ای پسر پیغمبر! آیا من به عهد خود وفا کردم؟ حضرت در جواب او با جملات تقدیرآمیز فرمود: «نَعَمْ اَنْتَ اَمامی فِی الْجَنَّة فَاقْرَأْ رَسُولَ اللّهِ عَنِّی السَّلامِ»[15] «تو پیشاپیش من در بهشت هستی. پس سلام مرا به رسول خدا برسان!»
قدردانی امام (ع) از حبیب بن مظاهر
حبیب بن مُظاهِر از قبیله بنی اسد و از اصحاب خاص حضرت علی (ع) بود. او از کسانی بود که پس از مرگ معاویه به امام حسین (ع) برای رفتن به کوفه نامه نوشتند. پس از شهادت مسلم، حبیب مخفیانه از کوفه خارج شد و خود را به امام حسین (ع) رساند و در روز عاشورا در کربلا به شهادت رسید.
حضرت در مقابل زحمات و فداکاری های حبیب فرمود: «عِنْدَاللّهِ اَحْسِبُ نَفْسی وَ حُماةَ اَصْحابی لِلّهِ دَرُّکَ یا حَبیبُ لَقَدْ کُنْتَ فاضِلاً تَخْتِمُ الْقُرْآنَ فی لَیْلَة واحِدَةٍ»[16] خود و یاران حامی خود را به حساب خدا می گذارم. آفرین بر تو ای حبیب! تو مرد با فضیلتی بودی که در یک شب قرآن را ختم می کردی!»
نتیجه گیری
از خصلت های نیکویی که امام حسین (ع) در روز عاشورا به نمایش گذاشت، سپاسگزاری و قدردانی از دیگران بود. اهمیت این کار در آموزه های اسلامی تا آنجا است که خداوند می فرماید «کسی که از بندگانم قدردانی نکند از من قدردانی نکرده است». امام حسین (ع) در شب عاشورا به صورت کلی از همه یاران خویش سپاسگزاری فرمود و آنها را بهترین یاران دانست و خانواده خود را نیز مهربان ترین خانواده. در روز عاشورا نیز از تک تک یاران، حتی از جون غلام ابوذر، قدردانی کرد و پاداش اخروی را از خداوند برای آنها مسألت نمود.
پی نوشت ها
[1] . ابراهیم/7
[2] . لقمان/14
[3] . نحل/114
[4] . محدث کلینی، كافي، ج3، ص255
[5] . ابن بابویه، عیون اخبار الرضا، ج2، ص24
[6] . علامه مجلسی، بحار الانوار، ج71، ص7
[7] . حلوانی، نزهة الناظر و تنبيه الخاطر، ص80
[8] . علامه مجلسی، بحار الانوار، ج44، ص393
[9] . ابومخنف کوفی، وقعة طف، ص219
[10] . علامه مجلسی، بحار الانوار، ج45، ص17
[11] . ابومخنف کوفی، وقعة طف، ص235
[12] . ابومخنف کوفی، وقعة طف، ص238
[13] . علامه مجلسی، بحار الانوار، ج45، ص23
[14] . ابومخنف کوفی، وقعة طف، ص225
[15] . علامه مجلسی، بحار الانوار|ف ج45، ص22
[16] . طبری، تاریخ طبری، ج۳، ص۳۲۷، ج۷، ص۳۴۹
منابع
1- ابن بابویه، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا، تهران، نشر جهان، چاپ اول، 1378ش
2- ابومخنف کوفی، لوط بن یحیی، وقعة طف، قم، جامعه مدرسین، چاپ اول، 1417ق
3- حلوانى، حسين بن محمد بن حسن بن نصر، نزهة الناظر و تنبيه الخاطر، قم، مدرسة الامام المهدی، چاپ اول، 1408ق
4- طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، تهران، اساطیر، چاپ دوم، 1362ش
5- كلينى، محمد بن يعقوب، كافي، قم، دار الحديث، چاپ اول، 1429ق
6- مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ سوم، 1403ق
منبع اقتباس: حسینی، سید جواد، مجله مبلغان، بهمن و اسفند ۱۳۸۳، شماره ۶۳
