در عربستان قبل از بعثت پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) آیین های مختلفی رایج بوده است. مثل پرستش ارواح و مظاهر طبیعت، دین یهود، آیین مسیحیت، زرتشتیگری، بت پرستی، زندیق و آیین حنفا. در این میان بت پرستی از ادیان دیگر بیشتر رواج داشته است.
امیر مومنان علی (علیه السلام) اوضاع مذهبی قوم عرب قبل از بعثت پیامبر اسلام (ص) را چنین تشریح می کند:
«وَ أَهْلُ الأَرْضِ یوْمَئِذٍ مِلَلٌ مُتَفَرِّقَةٌ، وَ أَهْوَاءٌ مُنْتَشِرَةٌ، وَ طَرَائِقُ مُتَشَتِّتَةٌ، بَینَ مُشَبِّهٍ للَّهِ بِخَلْقِهِ، أَوْ مُلْحِدٍ فِی اسْمِهِ، أَوْ مُشیرٍ إِلى غَیرِهِ، فَهَدَاهُمْ بِهِ مِنَ الضَّلالَةِ، وَ أَنْقَذَهُمْ بِمَكَانِهِ مِنَ الْجَهَالَةِ؛[1]
و اهل زمین در آن زمان ملت هاى مختلفه و طریق هاى متفرقه و راه هاى پراكنده داشتند. بعضى تشبیه مى كردند خداى را به خلق و بعضى ملحد و از راه حق بهکلی برگشته بودند و بعضى اشارت به غیر خدا مى كردند و آن غیر را خدا مى گفتند ، پس خداوند به وسیله محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) آنان را از گمراهى هدایت فرمود، و به واسطه او از نادانى كفر نجاتشان داد.
در این نوشته به ادیان و مذاهبی که قبل از بعثت پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) در عربستان رایج بوده به صورت مختصر اشاره می شود:
ا. آیین حنفاء قبل از بعثت پیامبر اسلام (ص)
آیین حنفا به دین حضرت ابراهیم (علیه السلام) گفته می شود. وقتی ابراهیم خلیل پرچم یکتاپرستی را در محیط حجاز برافراشت و با همیاری فرزند خود اسماعیل کعبه را تعمیر نمود، گروهی به او پیوستند، و از اشعه خورشید وجود او دل هایی روشن گردید. اما درست معلوم نیست که تا چه اندازه آن راد مرد الهی توانست آیین وحید را گسترش دهد و صفوف فشرده ای را از خدا پرستان تشکیل دهد.[2]
به هر حال قبل از بعثت پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) پیروان دین اسلام که به آنان حنفا گفته می شد وجود داشته اند. پایه های این اعتقاد بر یکتاپرستی و نفی شرک استوار بوده است و در شبه جزیره بسیار اندک بودند. آنان با تعقل و رای و نظر خود، از پرستش بت ها و سایر خدایان خودداری کرده بودند و به اعتکاف می پرداختند. برای بت ها قربانی نمی کردند و آنان را نمی پرستیدند. از عادات بد جاهلی به دور بودند و حج را همانند عصر ابراهیم(علیه السلام) انجام می دادند.[3]
2. آیین یهود قبل از بعثت پیامبر اسلام در عربستان
یهودیان پیروان دین حضرت موسی (علیه السلام) که توسط یهودیان تحریف شده بود، در یمن، وادی القری، خیبر، یثرب «مدینه» ساکن بودند و در بین قبایل، بنی قریظه و بنی نضیر از این آیین پیروی می کردند.
یهود در مدینه معروف ترین جمعیت پیروان اهل كتاب بودند و قبل از بعثت پیامبر اسلام (صلیالله علیه و آله) طبق كتب مذهبى خود انتظار چنین ظهورى را داشتند و دیگران را به آن بشارت مى دادند.
از نظر اقتصادى نیز وضع آن ها بسیار خوب بود، و روى هم رفته، نفوذ عمیقى در مدینه داشتند. اما با بعثت پیامبر اسلام و ظهور اسلام، اسلامى كه راه هاى منافع نامشروع آن ها را مى بست و جلو انحرافات و خودكامگى هاى آن ها را مى گرفت، نه تنها غالبا دعوت اسلام را نپذیرفتند، بلكه در آشكار و نهان بر ضد اسلام قیام كردند، همان مبارزه اى كه هنوز هم بعد از چهارده قرن ادامه دارد.[4]
3. رواج آیین مسیحیت قبل از بعثت پیامبر اسلام در عربستان
مسیحیان پیروان حضرت عیسی (علیه السلام) در شمال جزیره العرب در قبایل تغلب، غسان، قضاعه و در جنوب در منطقه یمن ساکن بودند. مسئله مباهله با مسیحیان نجران یمن که در قرآن کریم نقل شده معروف است.
البته دین حضرت مسیح (علیهالسلام) به وسیله «پولس» تحریف شده و چیزی از دین حضرت مسیح (علیهالسلام) برای پیروی کردن باقی نمانده است. پولس تا حدی دین حضرت مسیح (علیه السلام) را تغییر داد که به عنوان معمار مسیحیت کنونی تلقی گردیده و به گونهای که در نزد مسیحیان لقب دومین موسس مسیحیت را به خود اختصاص داد.[5]
4. صابئیان و ستاره پرستان و جن پرستان
صابئان – صابئیان پیروان آیین توحیدی بوده اند که نه در ردیف یهودیان به شمار می رفته نه مسیحیان، این گروه دارای فرقه های گوناگون هستند که به مرور زمان به سمت بت پرستی کشیده شده اند برخی از آنان ماه و ستاره می پرستند و پاره ای ملائکه را عبادت می کنند. پیروان این دین پیش از بعثت پیامبر اسلام، در شمال عراق و یمن می زیسته اند.
معمولاً طبقه روشن فکر عرب ستاره و ماه را می پرستیدند. تاریخ نویس معروف عرب «کلبی» که در سال 206 هجری وفات یافته چنین مینویسد:
قبیله بنی ملیح جن پرست بودند و قبیله حمیر، آفتاب و کنانه، ماه و تمیم، دبران و لخم، مشتری و طی، سهیل و قیس، شعری و اسد، عطارد را می پرستیدند. اما طبقه منحط که اکثریت سکنه عربستان را قبل از بعثت پیامب اسلام تشکیل می داد علاوه بر بت های قبیله ای و خانگی، به تعداد روزهای سال 360 بت را می پرستیدند و حوادث هر روز را به یکی از آن ها وابسته می دانستند.[6]
5. حضورآیین زرتشت و مجوسیان قبل از بعثت پیامبر اسلام
پیروان دین زرتشت در شمال شرقی عربستان می زیسته اند. البته آیین زرتشت تحریف شده ای آیین مجوس است که در قرآن از آن نام برده شده و در کنار ادیان آسمانی قرار داده شده است.
برخی می گویندآیین زرتشت یکی از فرقه های دین مجوس است و آن گونه که تصور می شود و برخی گفته اند زرتشت بنیان گذار آیین مجوس نبوده و این آیین توسط پیامبر دیگری تبلیغ شده و زرتشت آن را تجدید کرده است. زیرا زرتشت بعد از ابراهیم (علیه السلام) بوده در صورتی که مجوس دین قدیم است و زرتشت بعدها آن را تجدید کرده و تغییراتی در آن داده است.[7]
این آیین در آغاز، آئین توحید و یکتاپرستی بوده که بعدها بر اثر عوامل مختلفی تغییر صورت و ماهیت داده است.[8]
6. مادی گرایان و ملحدان
در زمان جاهلیت و قبل از بعثت پیامبر اسلام در میان اعراب مادی گرایان نیز حضور داشته که به آنان دهریون یا زندیق گفته می شد. اندیشه هاى مادى در جهان اسلام و در فرهنگ و تمدن اسلامى سابقه طولانى دارد. از آیات قرآن برمى آید كه اندیشه انكار خدا و معاد در عصر جاهلیت در میان مردم جزیرة العرب وجود داشته است.
از قرن دوم هجرى كه اختلاط ملل مختلف آغاز شد و برخورد عقاید و آرا سخت اوج گرفت، مادیون در كمال آزادى عقاید و اندیشه هاى خویش را در محافل علمى و در مجالس علنى ابراز مى داشتند و دیگران را به پیروى از مكتب خویش دعوت مى كردند. احیانا در مسجد الحرام و یا مسجد النبى حلقه تشكیل مى دادند و به گفتگو درباره عقاید خویش مى پرداختند.[9]
قرآن از گروه مشركین نقل مىكند: «وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمواتِ وَ الْارْضَ لَیقولُنَّ اللَّهُ»[10] یا مىگویند كه «ما نَعْبُدُهُمْ الّا لِیقَرِّبونا الَى اللَّهِ زُلْفى»[11] پس اللَّه را قبول داشتند.
اما از یك عده دیگر كه از همین مردم عرب بودند نقل مىكند كه مىگفتند: «ما هِىَ الّا حَیاتُنَا الدُّنْیا نَموتُ وَ نَحْیا وَ ما یهْلِكُنا الَّا الدَّهْرُ»[12] آنان هم معاد را انكار مى كردند هم مبدا را؛ میگفتند جز همین زندگى دنیا نیست و آن دستى هم كه ما را مىآورد و مى برد جز دست روزگار دست دیگرى نیست.[13]
7. بت پرستی
پیش از بعثت پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) بت پرستی دین رائج اعراب بوده است. اهل هر خانه برای خود بتی داشتند که هنگام سفر یا در بازگشت از سفر ابتدا آنرا زیارت می کردند. هر قبیله یا گروه، بتی در کعبه و اطراف آن داشت که آن را می پرستیدند و بر گرد آن طواف نموده و نزد آن قربانی می کردند.
بت پرستی در محیط مکه پس از ابراهیم خلیل (علیه السلام) به کوشش «عمرو بن قصی» انجام گرفت. ولی به طور مسلم در روزهای نخست به این صورت گسترده نبود بلکه روز نخست آن ها را شفیع دانسته آنگاه گام فراتر نهاده کم کم آن ها را صاحبان قدرت پنداشتند.
پیش از بعثت پیامبر اسلام بت هایی که دور کعبه چیده شده بودند، مورد علاقه و احترام همه طوائف بوده اما بت های قبیله ای، تنها مورد تعظیم یک دسته خاصی بود و برای اینکه بت هر قبیله محفوظ بماند برای آن ها جاهایی معین می کردند و کلید دار معابد که جایگاه بتان بود به وراثت دست به دست میگشت.[14]
قبل از بعثت پیامبر اسلام بت پرستی دین رایج بود و به صورت های گوناگون در بین آنان نفوذ داشت. کعبه در حقیقت بت خانه خدایان اعراب جاهلی بود و هر قبیله در آنجا بتی داشت و بالغ بر 360 بت به اشکال مختلف در این خانه بود حتی نصاری هم آنجا بر روی ستون ها و دیوارها صورت مریم و عیسی و تصویر فرشتگان و داستان ابراهیم را نقش کرده بودند.[15]
اعراب زمان جاهلیت درباره بت هایى كه شریك خداوند قرار مىدادند این تصور را داشتند كه آفرینش، منحصرا در دست خداست و كسى با او در این كار شریك نیست، ولى در اداره جهان، بت ها با او شركت دارند. شرك اعراب جاهلیت، شرك در «خالق» نبود، شرك در «رب» بود.[16]
علت گرایش اعراب جاهلی به بت پرستی و ادیان باطل دیگر
پیش از بعثت پیامبر اسلام یكی از اسباب گمراهى مردم جاهلیت همین بود كه قوه درك خوبى و بدى از آن ها سلب شده بود و هر قبیح و زشتى را تحت عنوان دین قبول مىكردند و نام امر دینى و شرعى روى آن مى گذاشتند.
قرآن كریم این جهت را از آن ها انتقاد مى كند و مى گوید: «وَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً قالُوا وَجَدْنا عَلَیها آباءَنا وَ اللَّهُ أَمَرَنا بِها قُلْ إِنَّ اللَّهَ لا یأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ أَ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ. قُلْ أَمَرَ رَبِّی بِالْقِسْطِ»[17].
یعنى وقتى كه مرتكب فحشا شوند دو دلیل براى كار خود ذكر مى كنند؛ یكى اینكه سنت آبا و اجدادى است، دیگر اینكه مى گویند دستور خدا همین است و خدا اجازه داده. به آن ها بگو خداوند هرگز فحشا را اجازه نمى دهد، خود فحشا و عفاف حقیقت هایى هستند و با امر و نهى خدا فحشا عفاف نمى شود و عفاف فحشا نمى شود. خدا هرگز به فحشا امر نمى كند و آن را اجازه نمى دهد، خداوند به عدل و اعتدال و میانه روى امر مى كند. این را خودتان باید بفهمید و تشخیص دهید و مقیاس قرار دهید. با این مقیاس تشخیص بدهید كه خداوند به چه چیز امر مى كند و از چه چیز نهى مى كند.[18]
نتیجه گیری
پیش از بعثت پیامبر اسلام (ص)، ادیان و مذاهب مختلفی در جزیرةالعرب پیروانی داشته است. جهل و نادانی باعث گردیده بود عرب جاهلی از ادیان مختلف مانند ستاره پرستی، جن پرستی و به ویژه بت پرستی پیروی کنند و چیزهایی را بپرستند که ساخته دست خودشان بوده است.
آنان به جای تعقل و تفکر، از پدران و نیاکانشان تقلیدی کورکورانه می کردند و راهی را می پیمودند که جز بدبختی و گمراهی، چیز دیگری عایدشان نمی شد. با بعثت پیامبر اسلام (ص)، دین اسلام آنان را از این تاریکی بیرون آورد و در نور هدایت وارد نمود. با این حال هنوز هم بسیاری به علت جهل گرایی، از اسلام فاصله گرفته و به سوی باطل و تاریکی قدم بر می دارند.
نویسنده: حمیدالله رفیعی
پی نوشت ها
[1] . نهج البلاغه، خطبه 1.
[2] . فروغ ابدیت، ج1، ص43.
[3] . رک: دانشگاه ادیان و مذاهب، کارگاه علمیشناخت ادیان عربستان پیش از اسلام با حضور پروفسور یوهانس نیهوف استاد تاریخ دانشگاه آزاد برلین آلمان.
[4] . تفسیر نمونه، ج1، ص201.
[5] . تاریخ جامع ادیان، ص613.
[6] . فروغ ابدیت، ج1، ص43.
[7]. تاج العروس، ج4، ص245.
[8]. مقدمه ای بر ملل و نحل یا ادیان و مذاهب، ص101.
[9] . مجموعه آثار، ج1، ص444.
[10] . زمر، 38.
[11] . زمر، 3.
[12] . جاثیه، 24.
[13] . مجموعه آثار، ج15، ص 951.
[14] . فروغ ابدیت ، ج1، ص 44.
[15] . رک:فروغ ابدیت، ص44-45.
[16] . مجموعه آثار، ج1، ص248.
[17] . اعراف، 28.
[18] . مجموعه آثار، ج4، ص815.
منابع
1. قرآن کریم.
2. نهج البلاغه.
3. استادی، رضا، مقدمه ای بر ملل و نحل یا ادیان و مذاهب، قم، انتشارات اسلامی، 1374ش.
4. زبیدی، محمد مرتضی، تاج العروس، بیروت، مکتبه الحیاة، بیتا.
5. سبحانی، جعفر، فروغ ابدیت، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، چ8، 1372ش.
6. سایت دانشگاه ادیان و مذاهب، کارگاه علمیشناخت ادیان عربستان پیش از اسلام با حضور پروفسور یوهانس نیهوف استاد تاریخ دانشگاه آزاد برلین آلمان.
7. مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، صدرا، بیتا.
8. مكارم شیرازى، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الكتب الإسلامیة ، چ 10، 1371 ش.
9. ناس، جان بایر، تاریخ جامع ادیان، ترجمه: علی اصغر حکمت، تهران، شرکت انتشارات علمیو فرهنگی، چ14، 1383ش.
