فرقه فطحيه و علت انقراض آن

اشاره:

پیروان هر دین مذهبی در گذر زمان به فرقه ههای مختلفی تقسیم شده و می شوند. همانگونه که پیروان دین اسلام به فرقه ها و مذاهب مختلف تقسیم شده در مرحله بعدی پیروان مذاهب نیز فرقه های را تحت همان مذهب به وجود آوردند.  فرقه فطحیه  یکی از فرقه های که در میان شیعان به وجود آمد ه و سپس منقرض گردیده است. در این نوشته به تاریخ پیدایش و چگونگب انقراض آن پرداخته شده است.

فرقه افطحیه یا فطحیه یکی از فرقه های شیعه و منسوب به عبدالله افطح فرزند بزرگ تر امام صادق(ع) است. او بعد از شهادت پدرش درسال 148ق از اين امر در ادعاي امامت خود استفاده كرد^[1] به گفته شیخ مفید عبدالله بن جعفر بعد از اسماعیل در میان برادران خود بزرگترین بود و نزد پدرش مانند دیگر برادرانش از منزلت و اکرام برخوردار نبود و در اعتقاد متهم به مخالفت با پدرش بود. او گرایش به حشویه و مرجئه داشته و بعد از پدرش به دلیل اینکه بزرگترین برداران خود است ادعای امامت کرد و برخی از اصحاب امام صادق(ع) از او پیروی کردند ولی اکثر آنان بعد از مدتی که ضعف دعوای او برای شان روشن گردید برگشتند و به امامت برادرش امام موسی کاظم(ع) معتقد شدند. به عبدالله بن جعفر به علت اینکه دارای پاهای پهن داشته است، افطح می گفتند.^[2] از همین جا فرقه فطحيه به­­­­­­ ­­وجود آمد. بعضی می­گوید اینان قایل به امامت دوازده امام و نیز امامت عبدالله افطح بعد از امام ششم شدند.^[3] چونکه  اکثر قائلین به امامت عبدالله بن جعفر از عقیده شان عدول کرده به امامت موسی بن جعفر(ع) قائل شدند، برخی اندکی از آنان نیز بعد از عبدلله افطح به امامت امام کاظم (ع) معتقد گشتند و آن حضرت را به عنوان امام هشتم پذیرفتند و تعداد امامان را از دوازده به سیزده رساندند.^[4]

فرقه فطحیه چونکه بعد از عبدالله افطح امامی دیگری نداشته مجبور شده اند که بعد از او به امامان شیعه امامیه معتقد شوند. بنابراین بر این فرقه اثنا عشریه گفته نمی شود. چه اینکه این فرقه چنانکه بیان خواهد شد به زودی منقرض شده و دوامی نیاورده تا به اسم فرقه اثاعشریه بر آن صدق کند.

 امام صادق(ع) عبدالله را مرجئه كبير نام نهاده بود تا شخصيت واقعي او براي اصحاب پنهان نماند.^[5] لذا چهره ­هاي درخشان اصحاب امام صادق(ع) به هيچ وجه به امامت عبدلله روي نياوردند؛ چون مي­دانستند امامت، عهدي الهي و ­­از آنِ حضرت موسي بن جعفر(ع) است. اما افرادي كه از مدینه دور بودند و چندان ارتباطي با امام صادق(ع) نداشتند، ادعاي عبدالله را پذيرفتند^[6] ولی پس از معاشرت با او عده زیادی از قائلين به امامت ایشان در زمان حياتش به دروغ بودن ادعاي او پي بردند و عدة معدودی که به امامت او معتقد ماندند بعد از مرگ زودرس او منكر امامتش شدند. و به شیعه دوازه امامی پیوستند^[7] 

این فرقه پس از مدّتى به دلایل متعددی زیر از ميان رفت:

1. نصی بر امامت عبدالله افطح وجود نداشت لذا بزرگان اصحاب امام صادق(ع) نظیر هشام بن حکم و هشام بن سالم و… او را در ادعای امامت همراهی نکردند.2

2. گرایش عبدالله به حشویه و مرجئه یکی دیگر از عواملی بود که شیعیان را از اعتقاد به امامت عبدالله باز می داشت همان امری که امام صادق(ع) به آن خبر داده بود.^[8]

3. امام موسي بن جعفر(ع) با معجزه ای، حجت را بر عبدالله تمام و به هدایت شیعیان پرداخت؛ بدین ترتیب که دستور داد آتشي را بر افروزند آنگاه در حضور عبدالله وارد آتش شد و مدتي در آن بود و با مردم صحبت نمود. سپس به او فرمود اگر تو امام هستی اين كار را انجام بده ولي او عاجز ماند.^[9]

4. عجز عبدالله از پاسخ به سوالات شیعیان، خود دلیل دیگری بود که بنیان اعتقاد به امامت او را سست می کرد و چون پيروان و یا کسان دیگر چيزى از او مى ‏پرسيدند در مى‏ماند به عنوان مثال عده ای از شيعيان خراسان به مدينه آمده و سوالات زيادي با خود آورده بودند و عبدالله از جواب مسائل آنها عاجز بود^[10] و نیز هشام بن سالم و مؤمن طاق از او در مورد زكات100درهم پرسيدند، او در جواب دو درهم را معین نمود.^[11]

5. عبداللّه بيش از هفتاد روز در ادعای امامت سرگرم نبود که دار دنیا را وداع گفت و فرزند ذكورى نيز نداشت تا پیروانش امامت را در باره فرزندش تکرار کند و انقراض زودرس دامن گیر فطحیه نشود.^[12] اين عوامل موجب گشت تا برخى شیعیان از همان آغاز، امامت او را نپذيرند و برخى ديگر نيز پس از مرگ عبداللّه از عقيده خويش بر گرددند و به امامت حضرت موسى بن جعفر(ع) ایمان بیاورند. البته برخی گزارش ها حکایت دارد که تا عصر امام حسن عسکری(ع) از بعضی ها به عنوان فطحی یاد می شده که از مهم ترین افراد این گرایش از خاندان بنی فضال و از جمله حسن بن علی بن فضال(م220ق)می‌توان نام برد.^[13] او فطحی بوده فقط در آخرین لحظات عمر خود اعتراف به حق(انکار امامت عبداالله) کرده است.^[14] امام عسکری(ع) در مورد بنی فضال فرموده:«خذوا بما رووا و ذروا مارأوا.»^[15] البته درکتب ملل و نحل از یک عده به عنوان فطحیه خالص نام برده شده و آنان کسانی اند که توجیه فطحیه را در مورد امامت دو برادر بعد از امام حسن و امام حسین(ع) پذیرفتند و گفتند امامت دو برادر، در صورتی که برادر بزرگ تر پسری نداشته باشد درست است لذا برخی از فطحیه و از جمله علی بن طاحی(طاحن) بعد از شهادت امام حسن عسکری(ع) ادعای امامت برادرش جعفر(کذاب) را پذیرا شدند.^[16]

پی نوشت:

[1]. نوبختي ،حسن بن موسی ؛فرق الشيعه ،ج1،ص 77،بيروت ،دار الاضواء،1404ه.ق-1984م.

[2] .  شیخ مفید، الإرشاد، ج2، ص210-211، بیروت،  دار المفيد للطباعة والنشر والتوزيع، چ2، 1414ق/1993م.

[3]. دکتر مشکور،محمدجواد، فرهنک فرق اسلامی، ص64،آستان قدس رضوی، بی تا.

[4] . جعفر سبحانی، بحوث في الملل و النحل، ج‏8، ص: 372، قم، مؤسسة النشر الإسلامي- مؤسسة الإمام الصادق (ع‏).

[5]. شيخ مفيد، الفصول المختارة، ص 312(يك جلدی)، انتشارات كنگره جهانى شيخ مفيد قم، 1413 ه.ق.

[6]. النوبختي ،حسن بن موسی ؛فرق الشيعه ،ج 1، ص 77،بيروت ،دار الاضواء،1404-1984.

[7].نوبختي ،حسن بن موسی ؛فرق الشيعه ،ج 1،ص 78، بيروت ،دار الاضواء،1404ه.ق-1984م؛اشعری قمی، سعدبن عبدالله، المقالات والفرق ص78، انتشارات علمی وفرهنگی،1361.

[8]. شيخ مفيد، الفصول المختارة، ص 312(يك جلدی)، انتشارات كنگره جهانى شيخ مفيد قم، 1413 ه.ق. 

[9]. نباطى بياضى،على بن يونس،الصراط المستقيم،ج2،ص189(3جلددر يك مجلد)،نجف،چاپ كتابخانه حيدريه،1384ه.ق.

[10].محدث نورى،مستدرك الوسائل،ج 15،ص 467(18جلدی)قم،مؤسسه آل البيت عليهم السلام،1408،ه.ق

[11]. نباطى بياضى ،على بن يونس،الصراط المستقيم،ج 2،ص191(3 جلد در يك مجلد)نجف،چاپ كتابخانه حيدريه، 1384ه.ق؛الاشعری قمی،المقالات والفرق، ص78،همان.

[12] .شهرستاني،عبدالکریم،الملل والنحل،ج1،ص166(جلدی)بيروت،دارالمعرفة، 1404ه.ق.

[13]. نجاشی،احمدبن علی،رجال النجاشی، ص 36 ،تحقیق سیدموسی شبیری زنجانی،قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ششم،1418ق،

[14]. اردبیلی، محمد­علی، جامع الرواة،ج1،ص 214،قم، مکتبة آیت الله العظمی مرعشی،1403

[15]. شیخ طوسی،محمد،الغیبة،ترجمه عزیزی،ص676،مسجد جمکران، اول،1386.

[16].نوبختی،حسن بن موسی،فرق الشیعه،ص 106 ،تعلیق سید محمدصادق بحرالعلوم،نجف اشرف، مطبعة الحیدریة،بی تا.

منبع: نرم افزار پاسخ مرکز مطالعات حوزه