توکل به خدا، یکی از مهمترین سرمایه های معنوی انسان مومن است. مومنان واقعی هیچ گاه بر قدرت خود تکیه نکرده و همواره با توکل به خدا و استعانت از او اقدام می کنند. در واقع طبق آموزه های اسلام، مومن نباید به عمل و اراده خود اکتفاء کند و باید همراه با توکل به خدا در مسیر عبودیت و بندگی حرکت کند. در ادامه به بررسی مفهوم توکل به خدا و ضرورت و چرایی آن و همچنین آثار و موانع آن می پردازیم.
مفهوم شناسی توکل به خدا
توکل از ماده «وَکَلَ» به معنای واگذار کردن یا واگذاشتن کار خویش به دیگری است و «توکیل» به صورت خاص به معنای اعتماد کردن یا سپردن کارها به خداست.[۱] توکل در صورتی که با حرف «لام» به کار رود همانند «تَوَکَّلْتُ لفلان» به معنای «تَوَلَّیْتُ لفلان» (ولایت و سرپرستی او را به عهده گرفتم) است، و چنانچه با «علی» استعمال شود، مانند «تَوَکَّلْتُ علیه» به معنای اظهار عجز و اعتماد به غیر است.[۲] بنابراین «وکل» به اعتماد بر غیر دلالت دارد و کلمه «توکل» به معنای اظهار ناتوانی در کاری و اعتماد کردن به دیگری است.[۳]
استاد مصباح یزدی در بیان مفهوم توکل با توجه به بیانات اهل بیت (ع) می گوید: «توکل، امری قلبی است؛ یعنی انسان باید با دل خویش باور کند که کارها به دست خداست و اگر کار خویش را به خدا واگذارد، خداوند او را کفایت می کند.»[۴]
ضرورت و چرایی توکل به خدا
آیات فراوانی در قرآن، انسان را به توکل به خدا و اعتماد به او تشویق می کند. در ادامه با بررسی برخی از این آیات، ضروت و چرایی توکل به خدا را بیان می کنیم.
۱. سلطه خداوند بر جهان هستی
در بسیاری از آیات، خداوند ابتدا به برشمردن مخلوقات، نعمت ها و پدیده هایی که در عالم موجود است، می پردازد و سپس بحث توکل بر خویش را عنوان می فرماید و یا بعد از امر به توکل، به آن ها اشاره می نماید. این سیر آیات، گویای این مقصود و مفهوم است که خداوند، فاطر و خالق همه چیز است و بر کل هستی تسلط مطلق دارد. بنابراین بهترین تکیه گاه مومن، خداوند است.
به عنوان نمونه خداوند می فرماید: «فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِیَ اللَّهُ لَا إِلٰهَ إِلَّا هُوَ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ؛[۵] اگر آنها از حق روى بگردانند، (نگران مباش!) بگو: خداوند مرا کفایت مى کند؛ هیچ معبودى جز او نیست؛ بر او توکّل کردم؛ و او پروردگار عرش عظیم است.»
معنای توکل این است که بنده از تمسک به اسبابی که از سببیت آن ها آگاهی دارد، دست بردارد و به سبب حقیقی که تمامی اسباب به او منتهی می گردد، تمسک بجوید. از همین جا معلوم می شود که چرا در آخر فرمود: «وَ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ»؛ منظور این بوده که بفهماند خدای تعالی، آن پادشاهی است که سلطنتش بر تمامی موجودات حاکم، و نسبت به همه مدبر است.[۶] بنابراین ضروری است که مومن فقط بر خدا توکل نماید و به غیر او دل نبند.
اینکه نام عرش را به خصوص ذکر فرمود (با اینکه خدا پروردگار هر چیزی است)، به خاطر بزرگداشت آن و به جهت آن است که وقتی خداوند، پروردگار عرشِ با آن عظمت باشد، پروردگار چیزهای کوچک تر از آن نیز خواهد بود.[۷]
خداوند در آیه ای دیگر می فرماید: «إِنِّی تَوَکَّلْتُ عَلَى اللَّهِ رَبِّی وَ رَبِّکُمْ مَا مِنْ دَابَّهٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِیَتِهَا إِنَّ رَبِّی عَلَىٰ صِرَاطٍ مُسْتَقِیمٍ؛[۸] من، بر خداى یگانه که پروردگار من و شماست، توکّل کرده ام. هر جنبنده اى در قبضۀ قدرت توأم با عدالت اوست؛ زیرا پروردگار من بر صراط مستقیم است.»
کلمه «دابّه» به معنای جنبنده و شامل تمامی حیوانات می شود. ناصیه به معنای موی جلوی سر است و «گرفتن به ناصیه»، کنایه از کمال تسلط و نهایت قدرت است.[۹] اینکه خداوند می فرماید: «مَا مِنْ دَابَّهٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِیَتِهَا» اشاره به قدرت قاهره او بر همه چیز است، به گونه ای که هیچ موجودی در برابر اراده او تاب هیچ گونه مقاومتی را ندارد؛ زیرا معمولا هنگامی که موی پیش سر انسان یا حیوانی را محکم بگیرند، قدرت مقاومت از او سلب می شود. بنابراین شایسته و ضروری است که انسان بر چنین خدایی که تمام هستی در قبضه سلطه اوست، توکل کند.
۲. احاطه علمی خداوند بر تمام مخلوقات
خداوند متعال با علم فراگیر خود، بر تمامی مخلوقات آگاهی داشته و بر تک تک اعمال و افکار بندگانش آگاه است. این آگاهی و علم او، بال دیگر دلیل ضرورت توکل به خدا می باشد. خداوند در قرآن کریم می فرماید:
«مَا أَصَابَ مِنْ مُصِیبَهٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللَّهِ یَهْدِ قَلْبَهُ وَ اللَّهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ؛ وَ أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ … وَ عَلَى اللَّهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ؛[۱۰] هیچ مصیبتى رخ نمى دهد مگر به اذن خدا! و هر کس به خدا ایمان آورد، خداوند قلبش را هدایت مى کند؛ و خدا به هرچیز داناست؛ اطاعت کنید خدا را، و اطاعت کنید پیامبر را … و مؤمنان باید فقط بر خدا توکّل کنند.»
خداوند متعال در این آیه، آگاهی و علم خویش را بر مصائب و مشکلاتی که بر بندگانش فرود می آید، بیان کرده و در ادامه با بیان ضرورت توکل مؤمنان، آنان را زیر چتر الطاف خویش پناه می دهد.
کسی که به علم و اراده خداوند ایمان دارد، در برابر حوادث، صبر و توکل و امید را از دست نمی دهد. مصیبت ها با اذن و علم الهی بوده و در آن ها اسراری نهفته است که خداوند می داند. توجه انسان به احاطه علمی خداوند، سبب تحمل مصیبت ها و پایداری در برابر مشکلات می شود.[۱۱] در واقع شناخت و اگاهی انسان نسبت به صفت قدرت و صفت علم پروردگار، دو عنصر مهم در شکل گیری باور توحیدی و توکل به خدا در اوست.
آثار معنوی توکل به خدا
توکل به خدا، سهم بسزایی در رشد معنوی و اخلاقی انسان دارد. در ادامه به مهمترین آثار معنوی توکل به خدا اشاره می کنیم:
۱. محبوبیت نزد خدا
از دیدگاه قرآن کریم در سایه توکل به خدا، شخص متوکل محبوب خدا قرار می گیرد؛ زیرا خدا در قرآن فرموده است که «إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُتَوَکِّلِینَ؛[۱۲] همانا خداوند توکّل کنندگان را دوست دارد.»
این که خدا متوکلان را دوست دارد، از آن جهت است که آنان به خدا و اوصاف او، معرفت یافته و امرشان را به او سپرده اند و در نتیجه خداوند هم آنان را به خیر و صلاحشان هدایت و خواسته های آنها را برآورده می کند؛ هر چند ممکن است در بعضی موارد، کارها بر خلاف میل و خواسته انسان انجام گیرد؛ ولی انسان متوکل می داند که هر چه خدا برایش خواسته همان به خیر و صلاح اوست.[۱۳]
۲. عزت اجتماعی و احساس بی نیازی از دیگران
توکل به خدا آدمی را از وابستگی هایی که سرچشمه ذلت و بردگی است، نجات می دهد. انسان در سایه توکل بر خدا از دیگران بی نیاز می شود، و به عزت اجتماعی دست می یابد. وقتی روحیه توکل به خدا در وجود انسان شکل بگیرد، یکی از اثرها و کارکردهای مهم آن در بُعد معنوی، احساس فقر و احتیاج ذاتی در برابر خداوند و غنا و بی نیازی از دیگران است؛ بدین معنا که انسان در برابر دیگران احساس ذلت و عجز و ناتوانی نمی کند، و هیچ گاه در مقابل دیگران تملق و چاپلوسی نشان نمی دهد.
امیرالمومنین علی (ع) می فرماید: «ای مردم! بر خدا توکل کنید و به او اعتماد داشته باشید؛ چرا که انسان را از غیر خود بی نیاز می کند.»[۱۴] همچنین امام سجاد (ع) تقاضا از غیر خدا را امری مذموم دانسته و فرمود: «پروردگارا! همانا من خود را برای تو خالص گردانیدم و از همه خلق منقطع شده … و ابدا حوائج خود را از درگاه مخلوقی که محتاج توست طلب نکردم، چون دیدم که طلب کردن مخلوقِ نیازمند از مخلوق نیازمندی مثل خود، از سفاهت و ضلالت عقل اوست.»[۱۵]
۳. توکل به خدا راهی برای تقویت مقابله با شیطان
بهترین راه برای این که از شر وسوسه های شیطان خلاص شویم و به آرامش روحی و روانی برسیم، توکل به خدا و پناه بردن به اوست؛ زیرا انسان متوکل، بر شیطان و هواهای نفسانی غلبه دارد و می تواند نفس خود را آرام کند و بر شیطان پیروز شود.
خداوند در قرآن مجید می فرماید: «إِنَّهُ لَیْسَ لَهُ سُلْطَانٌ عَلَى الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَلَىٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ؛[۱۶] زیرا او (شیطان)، بر کسانى که ایمان دارند و بر پروردگارشان توکّل مى کنند، سلطه اى ندارد.» با توجه به مفاد این آیه، شیطان بر کسانی که حقیقتا ایمان دارند و به خداوند توکل می کنند، تسلطی ندارد.
موانع توکل به خدا
در مسیر کسب و تقویت توکل به خدا، موانعی وجود دارد که در ادامه، به پاره ای از آن ها اشاره می کنیم:
۱. غفلت از خداوند
یکی از موانع توکل به خدا، غفلت از اوست. علم هنگامی در رفتار ما اثر دارد که در ذهن ما حضور داشته باشد و نسبت به آن آگاهی داشته باشیم؛ زیرا چیزهای بسیاری را می دانیم، ولی توجه به چیزهای دیگر آنچنان ما را مشغول کرده است که گویا نمی دانیم.
همه ما معتقدیم که خداوند حضور دارد و ما را می بیند. اما زندگی به قدری ذهن ما را مشغول کرده است که از دانسته هایمان غفلت می کنیم و آن علم بی اثر می شود.[۱۷] غفلت از خداوند و قدرت و علم بی انتهای او، باعث می شود که انسان به خود یا دیگر مخلوقات تکیه کرده و توکل به خدا را فراموش کند.
۲. اعتقاد به وساطت استقلالی غیر خداوند در امور
اعتقاد به تأثیر در ایجاد یا تدبیر جهان برای موجودات دیگر به نحو مستقل، از موانع توکل به خدا است؛ زیرا اعتقاد به اینکه همه امور به اراده و خواست الهی انجام می گیرد و همه چیز از جمله خلق، تدبیر، تشریع و زنده کردن مردگان فعل خداوند است، از لوازم توکل به شمار می آید.
تاثیر در ایجاد یا تدبیر جهان برای خداوند است و قرآن کریم در این باره می فرماید: «أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ تَبَارَکَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِینَ؛[۱۸] آگاه باشید (که آفرینش و تدبیر جهان)، از آن او و به فرمان او است! پر برکت و بى زوال است خداوندى که پروردگار جهانیان است.» و نیز می فرماید: «یُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ؛[۱۹] امور این جهان را از آسمان به سوى زمین تدبیر مى کند.» گرچه اعتقاد به تاثیر بعضی موجودات در ایجاد و تدبیر جهان با اذن و خواست الهی منافاتی با توکل ندارد، اما برای رسیدن به مقام توکل حقیقی، نباید برای دیگر موجودات استقلال در خَلق و تدبیر قائل شویم، بلکه آنان را باید خالق و مدبر به اذن و خواست خداوند بدانیم.[۲۰]
جمع بندی
توکل به خدا، به معنای اعتماد و اتکاء به خداوند و بی اعتنایی به غیر اوست. باور به قدرت بی انتها و علم مطلق خداوند به مخلوقات، توکل به خدا را برای مومنان امری ضروری می سازد. توکل به خدا، سبب محبوبیت نزد خداوند، تقویت عزت نفس و همچنین تقویت انسان در برابر وسوسه های شیطان می شود. غفلت از خداوند و توهم تاثیر استقلالی مخلوقات بر امور، از جمله مهمترین موانع توکل به خدا می باشد.
پی نوشت ها
[۱] فراهیدی، العین، ج ۵، ص ۴۰۵.
[۲] راغب اصفهانی، المفردات، ص ۵۳۱.
[۳] ابن فارس، لسان العرب، ج ۶، ص ۱۳۶.
[۴] مصباح یزدی، درس اخلاق، جلسه ۱۳۹۱/۱۲/۰۹.
[۵] توبه/۱۲۹.
[۶] طباطبایی، المیزان، ج ۹، ص ۵۶۲.
[۷] طبرسی، مجمع البیان، ج ۱۱، ص ۲۴۹.
[۸] هود/۵۶.
[۹] طباطبایی، المیزان، ج ۱۰، ص ۴۴۸.
[۱۰] تغابن/۱۱ـ۱۳.
[۱۱] قرائتی، تفسیر نور، ج ۱۰، ص ۸۳.
[۱۲] آل عمران/۱۵۹.
[۱۳] فیض کاشانی، اخلاق حسنه، ج ۲، ص ۱۴۳.
[۱۴] مجلسی، بحارالانوار، ج ۵۵، ص ۲۶۵.
[۱۵] علی بن حسین، صحیفه سجادیه، دعای ۲۸، ص ۱۳۴.
[۱۶] نحل/۹۹.
[۱۷] مصباح یزدی، درس اخلاق، ۱۳۹۴/۰۳/۰۶.
[۱۸] اعراف/۵۴.
[۱۹] سجده/۵.
[۲۰] مصباح یزدی، خداشناسی، ص ۲۰۰.
منابع
- قرآن کریم.
- ابن فارس، احمد بن فارس، معجم مقاییس اللغه، قم، مکتب الاعلام الاسلامی، ۱۴۰۴.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، بیروت، الدار السامیه، ۱۴۱۲.
- طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه سید محمد باقر موسوی همدانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۷۴.
- طبرسی، امین الاسلام، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ترجمه حسین نوری همدانی، تهران، فراهانی، بی تا.
- علی بن حسین، امام چهارم، الصحیفه السجادیه، قم، نشر الهادی، ۱۳۷۸.
- مصباح یزدی، محمد تقی، درس های اخلاق، موجود در پایگاه اطلاع رسانی آثار حضرت آیت الله مصباح یزدی.
- مصباح یزدی، محمد تقی، خداشناسی، قم، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۶.
- فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، قم، انتشارات هجرت ۱۴۱۰.
- فیض کاشانی، ملامحسن، اخلاق حسنه، تهران، پیام آزادی، ۱۳۶۵.
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درس هایی از قرآن، ۱۳۸۸.
- مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار الجامعه لدر أخبار الأئمه الأطهار (ع)، بیروت، موسسه الوفاء، ۱۴۰۴.
منابع اقتباس
- سعیدی حسینی، معصومه السادات، تبیین ضرورت و چرایی توکل به خداوند متعال، آموزه های قرآنی، ش ۳۶، ۱۴۰۱، ص ۱۷۲ـ۱۴۳.
- عباسی فیروزجا، قاسم، عوامل و موانع بینشی توکل در اخلاق اسلامی با تاکید بر دیدگاه آیت الله مصباح یزدی، معرفت اخلاقی، ش ۲، پیاپی ۳۲، ۱۴۰۱، ص ۳۸ـ۲۱.
- فقهی زاده، عبدالهادی، کارکردهای معنوی توکل به خدا در قرآن و روایات، بصیرت و تربیت اسلامی، ش ۳۰، ۱۳۹۳، ۱۸ـ۱.
