از دیدگاه اسلام، آثار غیبت بسیار جدی و قابل توجه است. غیبت، به هرگونه سخن یا نوشته ای اطلاق می شود که باعث ناراحتی و نارضایتی دیگری شود. این عمل ناپسند که ریشه در حسادت، کینه و عدم رضایت دارد، نه تنها به فرد مورد نظر آسیب می رساند، بلکه به کل بافت اجتماعی نیز لطمه وارد می کند.
از دیدگاه اسلام، آثار غیبت بسیار گسترده بوده و شامل از بین رفتن ایمان، کاهش ارزش عبادات و تخریب روابط اجتماعی می شود. در واقع، غیبت، هتک حرمت انسان ها و خدشه دار کردن حقوق دیگران است. با توجه به آموزه های دینی و اخلاقی، غیبت نه تنها از نظر فردی بلکه از منظر اجتماعی نیز عملی مذموم و ناپسند تلقی می شود.
غیبت در لغت و اصطلاح
غیبت در لغت مصدر «غاب»[۱] و اسم مصدر «اغتیاب»[۲] است و غیبت از ریشه «غیب» بر چیزی که از چشم ها پوشیده باشد دلالت دارد.[۳]
غیبت در اصطلاح اخلاق، به معنای آن است که فردی در غیاب دیگری، مطلبی را درباره او بیان کند که موجب ناراحتی یا ناخشنودی آن شخص شود.[۴] این مطلب می تواند مربوط به هر جنبه ای از زندگی فرد باشد؛ از ظاهر و نسب گرفته تا رفتار، گفتار یا اموال او.[۵] آثار غیبت بر فرد و جامعه بسیار گسترده است و می تواند به روابط اجتماعی آسیب جدی وارد کند.
به گفته علامه طباطبایی، گرچه تعاریف مختلفی از غیبت ارائه شده است، اما وجه مشترک همه آن ها این است که غیبت به چیزی گفته می شود که اگر شخص آن را بشنود ناراحت شود. به همین دلیل، بدگویی درباره افرادی که آشکارا به گناه مشغولند، غیبت محسوب نمی شود.[۶] لازم به ذکر است که غیبت تنها به بیان مستقیم عیب ها محدود نمی شود، بلکه هرگونه بیان منفی درباره فرد، از جمله کنایه، اشاره و حتی نوشتن نیز جزء غیبت محسوب می شود.[۷]
حکم غیبت در اسلام
غیبت در اسلام جرمی بزرگ و حرامی آشکار محسوب می شود.[۸] فقهای اسلام با استناد به آیات قرآن، روایات معصومین(ع)، اجماع فقها و همچنین برهان عقلی، حکم به حرمت و کبیره بودن گناه غیبت داده اند. نه تنها انجام عمل غیبت، بلکه گوش دادن به آن نیز گناهی بزرگ به شمار می آید.
تاکید اسلام بر حرمت غیبت نشان از اهمیت حفظ آبروی مؤمنین و ایجاد روابط اجتماعی سالم دارد. غیبت نه تنها به فرد غیبت شونده آسیب می رساند، بلکه به جامعه نیز لطمه وارد می کند. آثار غیبت فراتر از آسیب به فرد است و می تواند به تفرقه، بدبینی و تخریب روابط اجتماعی منجر شود.
نکته قابل توجه این است که حرمت غیبت به مؤمنین و مسلمانان اختصاص دارد و در مورد کافران و افرادی که آشکارا به گناهان کبیره روی می آورند (متظاهرین به فسق)، حکم به حرمت غیبت وجود ندارد. از این رو آثار غیبت در جایی جاری است که عنوان غیبت صدق کند.[۹]
یکی از ابعاد مهم گناه غیبت، جنبه حق الناس بودن آن است. به این معنا که علاوه بر اینکه غیبت گناهی در برابر خداوند محسوب می شود، حق فردی را که غیبت او شده است نیز ضایع می کند. بسیاری از روایات بر این نکته تاکید دارند که خداوند غیبت کننده را نمی آمرزد مگر اینکه غیبت شونده از او راضی شود.[۱۰] جنبه حق الناس بودن غیبت نشان از اهمیت حقوق فردی در اسلام دارد. این بدان معناست که هر فردی علاوه بر مسئولیت در برابر خدا، مسئولیت هایی نیز در برابر دیگران دارد.
آثار غیبت بسیار گسترده و متنوع است. علاوه بر آسیب به آبروی فرد غیبت شونده، غیبت می تواند به روابط اجتماعی لطمه زده، اعتماد را از بین ببرد و موجب ایجاد جوّ بدبینی و دشمنی شود.
غیبت از دیدگاه قرآن و روایات
قرآن و روایات با زبانی گویا از زشتی غیبت سخن می گویند و آن را عملی مذموم و گناهی کبیره می شمارند.
۱) «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا کَثِیراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَ لَا تَجَسَّسُوا وَ لَا یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً أَ یُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً فَکَرِهْتُمُوهُ؛[۱۱] ای کسانی که ایمان آورده اید! از بسیاری از گمان ها بپرهیزید که برخی از گمان ها گناه است و به دنبال اخبار پنهانی یکدیگر نروید و هیچ یک از شما دیگری را غیبت نکند، آیا کسی از شما دوست دارد که گوشت برادر مرده خود را بخورد؟ پس از آن بگریزید.»
تشبیه غیبت به خوردن گوشت برادر مرده نشان از کراهت شدید اسلام نسبت به آثار غیبت دارد. خوردن گوشت مرده از نظر هر انسانی عملی بسیار زشت و منزجر کننده است و این تشبیه نشان می دهد که غیبت نیز به همین اندازه زشت و مذموم است.
نکته دیگر آن است که خداوند در این آیه، قبل از اشاره به غیبت، از گمان های زائد نهی می کند. این نشان می دهد که اغلب غیبت ها ریشه در حدس و گمان های بی اساس دارد.
۲) «وَیْلٌ لِکُلِّ هُمَزَهٍ لَمَزَهٍ؛[۱۲] وای بر هر عیب جو و سرزنش گری.»
برخی مفسران، همزه را به کسی که عیب دیگران را آشکار می کند و لمزه را به کسی که به دیگران کنایه می زند و به آن ها تهمت می زند، تفسیر کرده اند. این معنا با مفهوم غیبت بسیار نزدیک است.
اگرچه این آیه به طور مستقیم به غیبت اشاره نمی کند، اما عمل همزه و لمزه با عمل غیبت ارتباط تنگاتنگی دارد. هر دو عمل باعث آزار و اذیت دیگران و تخریب شخصیت آن ها می شود.
در روایات اسلامی نیز، غیبت به شدت مذمت شده و عواقب وخیمی برای غیبت کننده برشمرده شده است. در این روایات معصومین (ع) با ذکر آثار غیبت تذکری جدی به پیروان خود داده اند. پیامبر اکرم (ص) در روایتی تکان دهنده می فرمایند: «هر کس از مرد یا زن مسلمانی غیبت کند، خداوند تا چهل شبانه روز نماز و روزه او را نپذیرد مگر این که غیبت شونده او را ببخشد.»[۱۳] این روایت نشان می دهد که غیبت تا چه اندازه در ارزش عبادات فرد تاثیرگذار است.
همچنین، پیامبر اکرم (ص) غیبت را به خوره ای تشبیه کرده اند که دین انسان را از درون می پوساند.[۱۴] این تشبیه بیانگر آن است که غیبت می تواند ایمان فرد را به تدریج از بین ببرد. علاوه بر این، در روایات آمده است که غیبت باعث انتقال اعمال نیک غیبت کننده به غیبت شونده و گناهان غیبت شونده به غیبت کننده می شود.
یکی از نکات قابل توجه در روایات، شدت گناه غیبت نسبت به زنا است. پیامبر اکرم (ص) می فرمایند: «گناه غیبت سخت تر از زنا است؛ زیرا خداوند توبه زناکار را می پذیرد؛ اما توبه غیبت کننده پذیرفته نخواهد شد مگر آنکه غیبت شونده از او بگذرد.»[۱۵] این روایت نشان می دهد که غیبت از نظر اسلام جرمی بسیار سنگین تر از زنا محسوب می شود.
امام صادق (ع) نیز غیبت مؤمن را عامل خروج از ولایت خدا و ورود به ولایت شیطان معرفی کرده اند.[۱۶]
در روایت دیگری نیز بر پاداش رد غیبت تاکید شده است. پیامبر اکرم (ص) می فرمایند: «هرکس از برادرش غیبتی را دفع کند خداوند هزار باب شر را از او در دنیا و آخرت خواهد بست.»[۱۷] این روایت نشان می دهد که ترک غیبت پاداش بزرگی در دنیا و آخرت دارد.
در مجموع توجه به آثار غیبت امری ضروری است. روایات اسلامی نیز بر حرمت شدید غیبت و عواقب وخیم آن تاکید فراوان دارند. غیبت نه تنها به فرد غیبت شونده آسیب می رساند، بلکه ایمان و تقوای غیبت کننده را نیز تضعیف می کند. بنابراین، مسلمانان باید از این گناه بزرگ پرهیز کنند و به حفظ آبروی یکدیگر اهمیت دهند.
آثار غیبت در زندگی اجتماعی
غیبت، به عنوان یکی از گناهان کبیره در اسلام، آثار مخرب و گسترده ای بر فرد و جامعه دارد. توجه به آثار غیبت بر هر مسلمانی ضروری است. روایات و دیدگاه های بزرگان دین بر این نکته تاکید دارند که غیبت نه تنها به فرد غیبت شونده آسیب می رساند، بلکه به کل بافت اجتماعی لطمه می زند و پیامدهای ناگواری را در پی دارد. اکنون به بررسی برخی از آثار غیبت در اجتماع می پردازیم.
۱) فاسد شدن ایمان و اخلاق در جامعه
علامه طباطبایی بر این باورند که غیبت همچون خوره ای است که ایمان و اخلاق جامعه را از درون می پوساند و به تدریج آن را نابود می کند.[۱۸] امام خمینی (ره) نیز معتقدند که غیبت موجب فاسد شدن ایمان و اخلاق افراد می شود و در نتیجه، جامعه ای با ارزش های اخلاقی ضعیف شکل می گیرد.[۱۹]
۲) تخریب روابط اجتماعی
غیبت موجب ایجاد بدبینی، کینه و دشمنی بین افراد می شود و پیوندهای اجتماعی را سست می کند. آیت الله مکارم شیرازی بر این باورند که بی توجهی به آثار غیبت باعث از بین رفتن اعتماد بین افراد می شود و پایه های همکاری و تعاون را سست می کند. [۲۰] این امر نشان می دهد که آثار غیبت فراتر از روابط شخصی است و می تواند بر کل جامعه تأثیرگذار باشد و منجر به ایجاد اختلافات و درگیری های اجتماعی شود.
۳) بی قانونی و عدم رعایت حقوق دیگران
غیبت با ایجاد فضای بی اعتمادی و بدبینی، زمینه را برای گسترش فساد و بی قانونی فراهم می کند. زمانی که افراد به یکدیگر اعتماد نداشته باشند، تمایل کمتری به رعایت حقوق یکدیگر خواهند داشت.
۴) برهم زدن وحدت و انسجام اجتماعی
غیبت موجب تفرقه و پراکندگی در جامعه می شود و وحدت و انسجام اجتماعی را از بین می برد. امام خمینی بر این نکته تاکید دارند که غیبت باعث دور شدن قلوب از هم می شود و در نتیجه، جامعه دچار تفرقه و اختلاف می شود.[۲۱]
آثار غیبت در زندگی فردی
بنیان روابط انسانی بر پایه اعتماد و احترام متقابل است. غیبت، این دو رکن مهم را از بین میبرد و به جای آن، کینه، نفرت و بدبینی را جایگزین میکند. اکنون به بررسی آثار غیبت در زندگی فردی انسان ها می پردازیم.
۱) تباهی سرمایه معنوی انسان
یکی از هولناک ترین آثار غیبت، هدر رفتن بزرگترین سرمایه انسان یعنی اعمال نیک اوست. غیبت، بلایی خانمان سوز است که نه تنها به فرد غیبت شونده آسیب می رساند، بلکه بزرگترین سرمایه انسان یعنی اعمال نیک او را نیز نابود می کند.
همان گونه که آتش هیزم را می سوزاند، غیبت نیز حسنات انسان را به خاکستر تبدیل می کند. تمام تلاش ها و عبادات فرد غیبت کننده، همچون آبی در سراب، به هدر می رود و به عبارتی، غیبت، طاعات و عبادات انسان را باطل می کند. امام صادق (ع) در این باره می فرمایند: «غیبت کردن برای هر مسلمانی حرام است و همان گونه که آتش، هیزم را می خورد، غیبت نیز کارهای نیک انسان را می خورد و از بین می برد.»[۲۲]
این بدان معناست که حتی اگر فردی شب و روز به عبادت مشغول باشد، اما مرتکب غیبت شود، تمام تلاش های او بی نتیجه خواهد ماند. علت این امر آن است که غیبت، نوعی تجاوز به حریم خصوصی دیگران و بی احترامی به حقوق آن ها است و خداوند متعال این عمل زشت را به شدت نکوهش کرده است.
۲) کاهش ارزش عبادات به واسطه غیبت
یکی دیگر از آثار غیبت، کاهش ارزش و حتی بی اثر شدن عبادات است. ممکن است فردی سال ها به عبادت و نیایش بپردازد، اما یک لحظه غفلت و ارتکاب غیبت، تمام زحمات او را به هدر دهد.
پیامبر اکرم (ص) در این باره می فرمایند: «نشستن در مسجد و انتظار کشیدن برای رسیدن وقت نماز عبادت است تا زمانی که حدثی از انسان سر نزند. سؤال شد: حدث چیست؟ فرمود: غیبت.»[۲۳] این حدیث نشان می دهد که حتی نشستن در مسجد و انتظار برای نماز، که خود نوعی عبادت است، با ارتکاب غیبت بی ارزش می شود.
۳) محرومیت از بهشت
یکی از مهم ترین آثار غیبت، محرومیت از نعمت بی انتهای بهشت و ورود به آتش جهنم است. کسی که عادت به غیبت می کند و از این گناه بزرگ توبه نمی کند، سرنوشتی جز دوزخ نخواهد داشت. حتی اگر توبه کند، آخرین کسی خواهد بود که وارد بهشت می شود.
پیامبر اکرم (ص) در این باره می فرمایند: «بهشت بر سه نفر حرام است: سخن چین، کسی که غیبت می کند و کسی که دائم الخمر باشد.»[۲۴] این حدیث شریف نشان می دهد که غیبت، گناهی بسیار بزرگ است و می تواند فرد را از نعمت بهشت محروم کند.
۴) انحراف از مسیر حق
کسی که به غیبت رو می آورد، در واقع از مدار فرمانروایی خداوند خارج شده و خود را در دام شیطان می اندازد. غیبت، نه تنها به دوستی انسان با دیگران آسیب می زند، بلکه پیوند میان انسان و خالق را نیز سست می کند.
کسی که در ولایت خدا قرار دارد، تمام اعمالش را به قصد رضای او انجام می دهد و تلاش می کند تا اراده اش را مطابق با اراده الهی سازد. اما کسی که به غیبت روی می آورد، تحت تأثیر وسوسه های شیطانی قرار گرفته و اعمالش را با انگیزه های پلید انجام می دهد.
در واقع یکی از آثار غیبت این است که، انسان را از مقام رفیع بندگی به ذلت می کشاند. آن قدر که حتی شیطان نیز از او رویگردان شده و او را از خود می راند. غیبت کننده، نه تنها از رحمت خداوند دور می شود، بلکه شیطان نیز از او روی می گرداند و در نهایت انزوا و تنهایی به سر می برد.
۵) غیبت، قاتل ایمان
ایمان، گنجی گرانبها است که باید از آن محافظت کرد. غیبت، بزرگ ترین دشمن ایمان است و آن را نابود می کند. پیامبر اکرم (ص) می فرمایند: «همان گونه که شبان، برگ درختان را می ریزد، غیبت و سخن چینی نیز ایمان انسان را بی شاخ و برگ می کند.»[۲۵] بنابراین، برای حفظ ایمان خود، باید از غیبت و تهمت دوری کنیم.
توجه و تدبر در آثار غیبت بهترین راهنما برای ترک این گناه زیانبار است. گناهی که نه تنها به نابودی فرد می انجامد بلکه جامعه را نیز به آتش می کشد. متأسفانه بی توجهی به آثار غیبت، باعث می شود که افراد به جای اصلاح خود، به دنبال تخریب دیگران باشند و این امر، موجب ایجاد محیطی سمی و ناسالم در جامعه خواهد شد.
جمع بندی
غیبت، عملی زشت و مذموم است که ریشه در حسادت و کینه دارد. آثار غیبت فراتر از آسیب رساندن به فرد مورد نظر است و شامل تخریب روابط اجتماعی، نابودی ایمان و محرومیت از پاداش های الهی می شود. آثار غیبت همچون زهر در روح و روان جامعه نفوذ کرده و موجب پراکندگی و تفرقه می گردد. این عمل از نظر دینی نیز گناهی بزرگ محسوب شده و عواقب وخیمی از جمله نابودی ایمان و محرومیت از بهشت را در پی دارد. از آثار غیبت می توان به هتک حرمت انسان ها و نقض حقوق دیگران اشاره کرد.
پی نوشت ها
[۱] جذری، النهایه فی غریب الحدیث و الاثر، ج ۳، ص۴۰۰.
[۲] ابن منظور، لسان العرب، ج۱، ص۶۵۶.
[۳] مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج۷، ص۲۸۹.
[۴] فیض کاشانی، المحجه البیضاء، ج۵، ص۲۵۵.
[۵] نراقی، معراج السعاده، ص۴۴۴.
[۶] طباطبایی، المیزان، ج۱۸، ص۳۲۳.
[۷] نراقی، مستند الشیعه، ج۱۴، ص۱۶۳ و۱۶۴.
[۸] امام خمینی، مکاسب المحرمه، ج۱، ص۳۷۰.
[۹] نراقی، مستند الشیعه، ج۱۴، ص۱۶۶.
[۱۰] صدوق، الخصال، ج۱، ص۶۳.
[۱۱] حجرات:۱۲.
[۱۲] قلم:۱۱.
[۱۳] مجلسی، بحارالأنوار، ج۷۵، ص۲۵۸.
[۱۴] کلینی، الکافی، ج۲، ص۳۵۷.
[۱۵] صدوق، الخصال، ج۱، ص۶۳.
[۱۶] صدوق، ألامالی، ص۱۰۳.
[۱۷] صدوق، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، ص۲۸۴.
[۱۸] طباطبایی، المیزان، ج۱۸، ص۳۲۳ و ۳۲۴.
[۱۹] امام خمینی، شرح چهل حدیث، ص۳۰۹.
[۲۰] مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۲۲، ص۱۸۹.
[۲۱] امام خمینی، شرح چهل حدیث، ص۳۰۹.
[۲۲] نوری، مستدرک، ج ۹، ص ۱۱۷.
[۲۳] کلینی، کافی، ج۲، ص۲۶۶.
[۲۴] الحرالعاملی، وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۲۸۱.
[۲۵] کلینی،کافی، ج۲، ص۳۵۷.
منابع
- قرآن کریم
- مجلسی، محمد باقر، بحار الأنوار، بیروت، مؤسسه الوفاء، ۱۴۰۴ق.
- عاملى، حرّ، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم، مؤسسه آل البیت (ع) ، ۱۴۰۹ ق
- طباطبائی، سید محمدحسین ، المیزان، قم، جامعه مدرسین، ۱۳۷۴ش
- مکارم شیرازی و دیگران ناصر ، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۲ش.
- نورى، میرزا حسین، مستدرک الوسائل، بیروت، نشر مؤسسه آل البیت (ع)، ۱۴۰۸ ق.
- کلینى، محمد بن یعقوب، الکافی قم، نشر دار الحدیث، ۱۴۲۹ق.
- ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار احیاء تراث العربی، ۱۴۰۸ق.
- جذری، مبارک بن اثیر، النهایه، قم، نشر اسماعیلیان، ۱۳۶۷ش.
- مصطفوی،حسن، التحقیق فی کلمات القرآن، بی جا، ناشر بنگاه ترجمه و نشرکتاب، ۱۳۶۰ش.
- فیض کاشانی، المحجه البیضاء، مشهد، انتشارات آستان قدس، بی تا.
- نراقی، احمد، معراج السعاده، قم، انتشارات هجرت، ۱۳۷۸ش.
- نراقی، احمد، مستند الشیعه، قم، انتشارات موسسه آل البیت، ۱۴۱۵ق.
- امام خمینی، سید روح الله، مکاسب المحرمه، قم، موسسه نشر آثار امام خمینی، ۱۴۱۵ق.
- شیخ صدوق، الخصال، قم، نشراسلامی، ۱۴۱۶ق.
- شیخ صدوق، ألامالی، تهران، نشر کتابچی، ۱۳۷۶ش.
- شیخ صدوق، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، قم، نشر الشزیف الرضی، ۱۳۶۴ش
- امام خمینی، سید روح الله، شرح چهل حدیث، قم، موسسه نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۰ش.
منابع اقتباس
