تفاوت اساسی اقتصاد اسلامی با سایر مكاتب اقتصادی در این است كه اقتصاد اسلامی بر وحی مبتنی است در حالی كه نظریهپردازان اقتصاد سرمایهداری حول محورهای مطلوبیت، سود و رفاه مادی میچرخند در نظریه اقتصاد سرمایهداری مبنای رفتار انسان در جایگاه مصرفكننده، حداكثر سازی مطلوبیت و در جایگاه تولیدكننده بهینهسازی تولید به هدف حداكثر كردن سود است.
افق زمانی در اقتصاد سرمایهداری، كوتاه مدت است، از معاد و توجه به آخرت اثری دیده نمی شود نگرش به خالق مبتنی برفلسفه رئالیسم و قطع رابطه با مبدأ است. نقش خالق به حدّ سازنده ساعت استراسبورگ كاهش یافته كه پس از ساخت و تنظیم آن را رها كرده است. به رفتارهای انسان بریده از مبدأ و معاد و به صورت بخشی توجه میشود در حالی كه اقتصاد اسلام در همه مراحل تولید وتوزیع و مصرف، انسان را به مبدأ و معاد متوجه مینماید و راه تكامل مادی و معنوی را برای بشر هموار میسازد.
سؤالی كه ذهن بسیاری از پژوهش گران را به خود واداشته این است كه آیا قرآن كه تبیان كل شی است آیا در زمینه اقتصاد هم اشارتی دارد یا خیر؟
برخی از محققین در پاسخ این سؤال به آیاتی كه از منابع تولید مثل زمین و آب و… نام برده شده و یا آیات زكات اكتفا نمودهاند و رابطه قرآن و اقتصاد را در همین مقدار كه قرآن به كلیاتی از مسائل اقتصاد اشاره دارد میدانند لكن با تأمل بیشتر، شاهد هدایت قرآن در صحنه فعالیتهای اقتصادی خواهیم بود كه به جهت اعتقاد به ذكر یك آیه در هر مورد بسنده مینمائیم.
1. تجلی توحید در اقتصاد:
قرآن همه منابع و ابزارهای تولید و فرایند شكلگیری آن را مخلوق خدا میداند،
«وَهُوَ الَّذِی یُرْسِلُ الرِّیَاحَ بُشْرًا بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ… »[1].
و اوست كه بادها را پیشاپیش )باران( رحمتش مژده رسان می فرستد….
2. توجه به معاد در اقتصاد:
بنابر تأكید قرآن اعمال انسان در روز قیامت ارزیابی و محاسبه میشود و هر كس متناسب با رفتارش در دنیا جزا میبیند ترس از عذاب اخروی در تصحیح رفتارهای انسان از جمله رفتارهای اقتصادی او مؤثر است.
«وَیْلٌ لِلْمُطَفِّفِینَ… أَلا یَظُنُّ أُولَئِكَ أَنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ لِیَوْمٍ عَظِیمٍ»[2].
وای بر كم فروشان… آیا آنها گمان نمیكنند كه در قیامت برانگیخته میشوند.
3. عدالت در فعالیتهای اقتصادی
اصل عدل در آیات متعدد قرآن همراه با مسئله توحید و نبوت و معاد مورد اشاره قرار گرفته است و در مسائل اقتصادی نیز به آن توصیه گردیده است.
«أَلا تَطْغَوْا فِی الْمِیزَانِ وَأَقِیمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَلا تُخْسِرُوا الْمِیزَانَ »[3].
تا مبادا از اندازه در گذرید و وزن را به انصاف برپا دارید و در سنجش مكاهید.
4. اقتصاد در پرتو تزكیه:
وقتی به تصرف در نعمتهای الهی سفارش میكند به دنبال آن به رعایت تقوا میخواند.
«وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالا طَیِّبًا وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِی أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ »[4].
و از آنچه خداوند روزی شما گردانیده حلال و پاكیزه را بخورید و از آن خدائی كه بدو ایمان دارید پروا دارید.
5. نگرش به ثروت:
اگر چه علاقه به مال و ثروت برای انسان فطری است لكن قرآن او را به ثروت آخرت هم متوجه میسازد.
«زُیِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ… ذَلِكَ مَتَاعُ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ»[5]. دوستیِ خواستنی های گوناگون از زنان برای مردم آراسته شده… )لیكن( این جمله مایه تمتع زندگی دنیاست و)حال آنكه( فرجام نیكو نزد خداست.
قرآن ثروتی راكه مالك آن را فضل الهی بداند و از آن به دیگران نیز نفع برساند مورد تحسین قرار میدهد. و از سوی دیگر سلیمان و داود و ذوالقرنین به نیكی یاد میكند كه میگویند «هذا رحمة من ربّی»
و با نگرش قارون و فرعون كه میگویند:« قَالَ إِنَّمَا أُوتِیتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِنْدِی »؛[6] به مبارزه برمیخیزد.)قارون( گفت: این ثروت را بوسیله دانشی كه نزد من است بدست آورده ام….
6. تشویق به تولید
قرآن پی در پی آمدن لیل و نهار را ایجاد زمینه برای حركت و تولید به حساب میآورد جمله لتبتغوا من فضله در آیات بسیاری تكرار شده است.
«وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّیْلَ وَالنَّهَارَ لِتَسْكُنُوا فِیهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ »[7]. و از رحمتش برایتان شب و روز را قرار داد تا در این )یك( بیارمید و )در آن یك( از فزون بخشی او )روزی خود( بجوئید باشد كه سپاس بدارید.
7. فراوانی منابع دنیا
بر خلاف دیدگاه اقتصاددانان كه منابع اقتصادی را محدود و آینده را تیره و تار میبینند قرآن از منابع نامحدود سخن میگوید.
«وَآتَاكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوهَا إِنَّ الإنْسَانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ »[8].
و از هرچه از او خواستید به شما عطا كرد و اگر نعمت خدا را شماره كنید، نمی توانید آن را بشمار در آورید.
8. عوامل تولید:
قرآن در آیات متعدد انسانها را به تفكر و تدبیر در فرایند شكلگیری عوامل تولید فرا میخواند.
«وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً بِقَدَرٍ فَأَسْكَنَّاهُ فِی الأرْضِ وَإِنَّا عَلَى ذَهَابٍ بِهِ لَقَادِرُونَ فَأَنْشَأْنَا لَكُمْ بِهِ جَنَّاتٍ مِنْ نَخِیلٍ وَأَعْنَابٍ لَكُمْ فِیهَا فَوَاكِهُ كَثِیرَةٌ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ وَشَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَیْنَاءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَصِبْغٍ لِلآكِلِینَ »[9].
و از آسمان، آبی به اندازه )معین( فرود آوردیم، و آن را در زمین جای دادیم، و ما برای از بین بردن آن مسلماً توانائیم ـ پس برای شما بوسیله آن باغ هائی از درختان خرما و انگور پدیدار كردیم كه در آنها برای شما میوه های فراوان است و از آنها می خورید. ـ و از طور سیناء درختی بر می آید كه روغن و نان خورش برای خورندگان است.
و در مورد داود تعلیم ساختن زره را به او مورد اشاره قرار میدهد.
«وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِیدَ ×أَنِ اعْمَلْ سَابِغَاتٍ وَقَدِّرْ فِی السَّرْدِ » [10].
و آهن را برای او نرم گردانیدیم ـ )كه( زره های فراخ بساز و حلقه ها را درست اندازه گیری كن.
9. سرمایهگذاری
در داستان حضرت یوسف از برنامهریزی بلند مدت پانزده ساله در سرزمین مصر و تهیه عوامل تولید و به كارگیری آن در انباشت گندم درون انبارهای ساخته شده، سخن به میان آمده است.
«قَالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِینَ… وَفِیهِ یَعْصِرُونَ »[11].
گفت هفت سال پی در پی می كارید… و در آن آب میوه می گیرند.
10. بهرهوری
قرآن یكی از عوامل مؤثر در بهرهوری را اعتقاد به خدا و تقوی معرفی مینماید.
«وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَیْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالأرْضِ… »[12].
و اگر مردم شهرها ایمان آورده و به تقوا گرائیده بودند، قطعاً بركاتی از آسمان و زمین برایشان می گشودیم.
11. موانع تولید و رشد
قرآن مجید كفران نعمت، اعراض از خدا، كفر، طغیان، ظلم، فسق، خوردن مال دیگران و…. از عوامل كاهش و سلب نعمت میشمارد.
« وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلا قَرْیَةً كَانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً… فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ بِمَا كَانُوا یَصْنَعُونَ »[13]. و خدا شهری را مثل زده است كه امن و امان باشد… و خداوند هم به )سزای( آنچه انجام می دادند، طعم گرسنگی را به )مردم( آن چشانید.
12. رعایت ارزشها در تولید
در تولید فراوردهای گوشتی ذكر نام خدا به عنوان یكی از مسائل شرعی مورد تأكید قرار گرفته است.
«وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ یُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَیْهِ…» [14].
و از آنچه نام خدا بر آن برده نشده است مخورید….
13. نقش وحی در تولید
از آیات قرآن میتوان استفاده نمود كه صنعت كشتیسازی، زرهسازی، ذوب فلزات، ریختهگری و… با اتكاء به منبع وحی به بشر آموزش داده شده است.
«وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْیُنِنَا وَوَحْیِنَا »[15].كشتی را در حضور ما و مطابق وحی ما بساز.
«وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ »[16]. به خاطر شما ساختن زره را به او تعلیم دادیم.
14. جنبههای منفی غنا و ثروت
اكثر مفاسد اجتماعی از قشرهای مرفّه سرچشمه میگیرد و آنان همواره در صف اول مبارزه با انبیاء بودهاند.
«وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبَادِهِ لَبَغَوْا فِی الأرْضِ… »[17].
و اگر خدا روزی را بر بندگانش فراخ گرداند، مسلّماً در زمین سر به عصیان بر می دارند….
15. مسئولیت دولت در توزیع ثروت
یكی از مسئولیتهای دولت اسلامی گرفتن زكات و خراج و انفال و… و توزیع آن بین اقشار آسیبپذیر جامعه است.
«مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِی الْقُرْبَى وَالْیَتَامَى…. »[18]. آنچه خدا از )دارائی( ساكنان آن قریه ها عاید پیامبرش گردانید از آنِ خدا و از آنِ پیامبر )او( و متعلّق به خویشاوندان نزدیك )او( و یتیمان و….
16. توزیع تكوینی ثروت
قرآن تصریح میكند كه خداوند روزی را برای هر كس از بندگانش بخواهد گسترده یا محدود میسازد
«لَهُ مَقَالِیدُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشَاءُ »[19].
كلیدهای آسمانها و زمین از آنِ اوست برای هر كس كه بخواهد روزی را گشاده یا تنگ می گرداند.
17. پرداخت زكات
در قرآن زكات به موارد مختلف اعم از انفاقات واجب و مستحب اطلاق شده است و نقش آن در توزیع ثروت بر كسی پوشیده نیست و خداوند آن را در آیات متعدد كنار نماز قرار داده است پرداخت آن دلیل بر تقوی شمرده شده است.
«الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ وَیُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ یُنْفِقُونَ »[20].
آنان كه به غیب ایمان می آورند و نماز را برپا می دارند و از آنچه به ایشان روزی داده ایم انفاق می كنند.
18. كفارات (مجازاتهای مالی)
یكی از عوامل مؤثر در توزیع ثروت مجازاتهای مالی است كه خداوند در موارد خاصی از قبیل قتل، حنث نذر، عهد افطار روزه رمضان و… قرار داده است بطور نمونه:
«لا یُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِی أَیْمَانِكُمْ… لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ »[21].
خداوند شما را به سوگندهای بیهوده تان مؤاخذه نمی كند… باشد كه سپاسگزاری كنید.
19. موارد مصرف
قرآن استفاده از همه نعمتهای الهی را برای مسلمانان جایز دانسته و لكن چیزهای پست و خبیث و مضر را منع فرموده است.
« وَیُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّبَاتِ وَیُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ الْخَبَائِثَ »[22].
و برای آنان چیزهای پاك را حلال و چیزهای ناپاك را برایشان حرام می گرداند.
20. رزاقیت الهی
در جای جای قرآن مجید به رزاقیت الهی اشاره شده و روزی بندگان را بدست او میداند و خداوند متعال خود را متعهد به دادن روزی مخلوقات میداند.
« وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِی الأرْضِ إِلا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا…»[23].
و هیچ جنبنده ای در زمین نیست مگر )اینكه( روزی اش بر عهده خداست….
21. نهی از اسراف و توصیه به میانهروی
اسراف در مصرف، منشأ بسیاری از مشكلات اقتصادی میگردد و نهی از اسراف و تعادل در مصرف و حتی در انفاق مورد تأكید قرآن قرار گرفته است.
« وَالَّذِینَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا وَلَمْ یَقْتُرُوا وَكَانَ بَیْنَ ذَلِكَ قَوَامًا »[24].
و كسانی اند كه چون انفاق كنند، نه ولخرجی می كنند و نه تنگ می گیرند، و میان این دو )روش( حد وسط را بر می گزینند.
22. شكرگزاری در برابر نعمت
قرآن شكرگزاری در برابر نعمت را از عوامل ازدیاد نعمت میشمرد و كفران را موجب تنگ شدن روزی میداند.
« وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكُمْ لَئِنْ شَكَرْتُمْ لأزِیدَنَّكُمْ…إِنَّ عَذَابِی لَشَدِیدٌ »[25].
و آنگاه كه پروردگارتان اعلام كرد كه اگر واقعاً سپاسگذاری كنید )نعمت( شما را افزون خواهم كرد… قطعاً عذاب من سخت خواهد بود.
23. محوریت مصرف
قرآن مجید مصرف كالاهای معینی مثل شراب، گوشت خوك، وسایل قمار، میته و… ممنوع اعلام نموده است.
« حُرِّمَتْ عَلَیْكُمُ الْمَیْتَةُ وَالدَّمُ… »[26].
بر شما حرام شده است مردار و خون و….
24. زینت و آراستگی
قرآن مجید زینت و آراستگی را در صورتی كه موجب فخرفروشی، كبر، غرور با طغیان نشود مجاز دانسته است.
« قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللَّهِ… »[27].
)ای پیامبر( بگو: زیورهائی را كه خدا برای بندگانش پدید آورده و… را چه كسی حرام گردانید؟…
25. نكوهش اشراف و مشرفان
مشرف كسی است كه فراوانی نعمت او را از یاد خدا غافل كرده و به طغیان وادار نموده است و به همین جهت مشرفین مورد نكوهش قرآن قرار گرفته و یكی از گروه های مخالف پیامبران به حساب آمدهاند.
« وَكَذَلِكَ مَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ… به كافرون »[28].
و بدین گونه در هیچ شهری پیش از تو هشدار دهنده ای نفرستادیم… و به آنچه بدان فرستاده شده اید كافریم.
در خاتمه تذكر این نكته لازم است كه آیات فراوانی از قرآن به مسائل اقتصادی اشاره دارد لكن به جهت اختصار از ذكر آنها خودداری گردید.[29] والحمدلله رب العالمین.
پی نوشت:
[1]. اعراف، 57
[2]. مطففین، 1 ـ 5
[3]. الرحمن، 8 ـ 9
[4]. مائده، 88
[5]. آل عمران، 14
[6]. قصص، 78
[7]. قصص، 73
[8]. ابراهیم، 34
[9]. مؤمنون، 20 ـ 18
[10]. سبأ، 11 ـ 10
[11]. یوسف، 49 ـ 47
[12]. اعراف، 96
[13]. نحل، 112
[14]. انعام، 121
[15]. هود، 37
[16]. انبیاء،80
[17]. شوری، 27
[18]. حشر، 7
[19]. شوری، 12
[20]. بقره، 3
[21]. مائده، 89
[22]. اعراف، 157
[23]. هود، 6
[24]. فرقان، 67
[25]. ابراهیم، 7
[26]. مائده، 3
[27]. اعراف، 32
[28]. زخرف،23و24
[29] . در این نوشتار از كتاب معجم موضوعی آیات اقتصادی قرآن بهره فراوانی برده شده است.
نویسنده : سيد محمد تقي علوي- مركز مطالعات و پژوهش هاي فرهنگي حوزه علميه
منبع: اندیشه قم
