اخلاق خوش، کمندی است که دیگران را در دام محبت اسیر می کند و کیست که از برخورد شایسته لذت نبرد و جذب انسانی که آراسته به فضایل اخلاقی است، نشود. از امام صادق (ع) پرسیدند: «حد و مرز اخلاق نیک چیست؟ فرمود: آن است که اخلاقت را نرم کنی، کلامت را پاکیزه سازی و با چهره ای باز و گشاده، با برادران دینی ات رو به رو شوی».[۱]
بخش های سه گانه اخلاق خوش
اخلاق خوش و پسندیده در سه بخش مهم متجلی است که عبارتند از: «خوش رویی»، «خوش گویی» و «خوش خویی».
خوش رویی
اولین بخش از اخلاق خوش، خوش رویی است. در مواجهه دو نفر با یکدیگر و پیش از هر سخن و عمل، دو صورت با هم رو به رو می شوند. مواجهه دو انسان با هم و کیفیت این رویارویی چهره ها، نقش عمده در نحوه گفتار و رفتار دارد و رمز گشایش قفل دلهاست. برخورد با چهره باز با دیگران، آنان را آماده تر می سازد تا دل به دوستی با شما بسپارند.
خنده رویی و بشاش بودن، دیگران را دل و جرأت می بخشد تا بی هیچ هراس و نگرانی، با شما باب آشنایی را باز کنند و سفره دلشان را پیش شما بگشایند. هنرمند کسی است که بتواند غبار غم را از خاطره ها بزداید. به قول حافظ شیرازی:
سمن بویان، غبار غم چو بنشینند، بنشانند
پری رویان قرار از دل چو بستیزند، بستانند
خوش گویی
یکی دیگر از شاخه های اخلاق خوش که رابطه ها را استوارتر و پیوندها را صمیمی تر می سازد، گفتار دلپذیر و شادی بخش است. کسی که گفتار مؤدبانه داشته باشد، دیگران نیز با او مؤدبانه سخن خواهند گفت وگرنه «کلوخ انداز را پاداش، سنگ است».
مولای متقیان امام علی (ع) می فرمایند: «اجملوا فی الخطاب تسمعوا جمیل الجواب؛ زیبا خطاب کنید تا جواب زیبا بشنوید». کیفیت برخورد ما با انسان های دیگر همان نتیجه را به ما بر می گرداند. ادب، ادب می آورد و توهین و فحش، بدزبانی و اهانت طرف مقابل را در پی خواهد داشت.
خوش خویی
سومین بخش از اخلاق خوش، خوش خویی است. از رموز موفقیت رسول اکرم (ص) در دعوت و رسالت خویش، برخورد شایسته، جذاب و خوش خویی با مردم بود.
اخلاق خوش آن حضرت، امتیاز بارز ایشان بود که با همین اخلاق نیک، دلها را جذب می کرد، دشمنان را دوست می ساخت، کینه را به مهربانی بدل می کرد و به همین سبب، مدال «انّک لعلی خلق عظیم» را از خدای عظیم دریافت کرد.[۲]
رفتار پیامبر (ص) با همنشینان چنین بود. دائما خوش رو و خندان و سهل الخلق و ملایم، هرگز خشن، سنگدل، پرخاشگر، بدزبان و عیب جو و مدیحه گر نبود. هیچ کس از او مأیوس نمی شد و هر کس به در خانه او می آمد، نومید باز نمی گشت.[۳]
وقتی محبت خود را به دیگران ببخشید، در حوادث صبور و شکیبا باشید، خشم خود را فرو خورده، خویشتنداری کنید، بدی را با خوبی پاسخ دهید و از خشونت و عصبانیت و بدزبانی و تحقیر و توهین و تکبر به دور باشید، دارای اخلاق پسندیده هستید.
در معاشرت مسلمانان با هم، باید همدلی بیش از وحدت فیزیکی حاکم باشد تا به انس و الفت های پایدار و رابطه های درونی بینجامد. با سلام کردن و دست دادن و اخلاق خوش و چهره باز و لبخند محبت زا و غم زدا و برخورد نیک، این مهم تأمین می شود.
میزان اسلامی بودن اخلاق هر فرد مسلمان را باید در نحوه معاشرتش با دیگران جستجو کرد. به تعبیر امام (ع): «پس از عمل به واجبات الهی، محبوب ترین کارها نزد خداوند آن است که انسان اخلاقی سازگار با مردم داشته و اهل مدارا باشد». آری گفتار و رفتار ما آئینه شخصیت ماست پس بکوشیم هر چه روشن تر و شفاف تر باشد.[۴]
راهکارهای رسیدن به اخلاق خوش و پسندیده
برای آراسته شدن به فضایل اخلاقی و داشتن اخلاق خوش و پسندیده، راهکارهای زیر مفید می باشند:
اراده
اراده، نقشی اساسی برای رسیدن به اخلاقی خوب ایفا می کند؛ زیرا انسان با اراده و اختیار خود است که می تواند در جهت سعادت یا شقاوت گام بردارد. او با اراده و شایستگی، آراسته شدن به هر فضیلت اخلاقی را نصیب خود خواهد کرد. عالمان اخلاقی اراده را اولین قدم در سیر و سلوک اخلاقی دانسته اند. تا فرد نخواهد و اراده نکند و در این امر جدی نباشد، راه به جایی نخواهد برد.[۵]
استمرار
جلب فضایل اخلاقی باید آنقدر ادامه یابد که به صورت ملکه در آید؛ زیرا تکرار، علم خاصی در انسان به وجود می آورد که در صفحه و جان آدمی نقش می بندد و همچنین تکرار در ترک رذایل سبب می شود که زشتی آن کاملا نمایان شود و تنفر به آن همیشه باقی بماند.[۶]
آسیب زدایی
قبل از ورود هر آفت و رذیله ای در فضای جان آدمی، باید از آن جلوگیری شود و چنانچه به شکلی وارد فضای جان شد، قبل از آن که به صورت غدّه سرطانی در آید، باید آن را به هر شکل ممکن از فضای جان بیرون کرد تا توان حرکت به سمت جلب فضیلت های اخلاقی سست و کند نگردد.[۷]
معاشرت با اهل اخلاق و صالحان
معاشرت با انسان هایی که دارای خلق نیک هستند، نقش بنیادین در تعلیم و تربیت اخلاقی فرد ایفا می کند. این نزدیکی به افراد شایسته و صالح باعث می شود که روحیه و رفتار نیک در ما تحت تأثیر قرار گیرد و ناپسندی ها کمرنگ شوند. چون انسان، معمولاً تحت تأثیر محیط و دوستان خود قرار می گیرد، انتخاب همنشینان درست، کلید موفقیت اخلاقی است.[۸]
دعا و توسل به خداوند
یکی از اصول مهم تربیت اخلاقی، توکل بر خداوند و استفاده از راه دعا و استغفار برای اصلاح درونی است. قدرت انسانی، محدود است و راه رسیدن به اخلاق خوش بدون یاری الهی دشوار و گاه ناممکن می شود. بنابراین، توسل و نیایش باید همواره همراه با تلاش انسان باشد.[۹]
اصلاح باورها و تقویت ایمان
اصلاح نگرش و باورهای دینی همچون توحید، معاد، و عقیده به عدل الهی، زمینه ساز تغییر رفتارهای درونی است. انسان با باور به پاسخگویی در برابر اعمال خود، انگیزه می یابد تا سعی در تقویت فضائل و ترک رذایل داشته باشد.[۱۰]
ایجاد محیط سالم و فضای تربیتی مناسب
فضای خانواده، مدرسه، جامعه و هر محیطی که در آن قرار داریم در شکل گیری اخلاق خوش تاثیر مستقیم دارد. یک محیط اخلاقی و پاک باعث می شود فرایند تربیت اخلاقی آسانتر و موثرتر باشد. منظر تربیتی اسلام نیز اهمیت ویژه ای برای ایجاد این فضا قائل است. [۱۱]
وادار کردن نفس به انجام رفتارهای نیک
راه دیگر برای به دست آوردن اخلاق خوش، این است که انسان خود را وادار به انجام کارهائی کند که ثمره و نتیجه آن اخلاق خوش است. مثلا متکبر، رخت تواضع بپوشد و آن قدر این کار را ادامه دهد تا به صورت خلق و خوی درآید و خلق اولی خود را از دست بدهد و از انجام این کارها لذت ببرد.
گاهی انسان باید به مدد اراده و تصمیم آگاهانه، کارهایی را انجام دهد که در آغاز مطابق طبیعت خویش نباشد، اما با تکرار، این رفتارها ملکه اش شده و لذت بخش گردد.[۱۲]
مراقبت و جهاد با نفس
کنترل هیجانات، خشم، شهوت و دیگر امیال نفسانی لازمه تسلط بر نفس و خویشتنداری است. این جهاد نفس از مهمترین ارکان تربیت اخلاق اسلامی است و در سیره و کلام معصومین (ع) بارها مورد تأکید قرار گرفته است.[۱۳]
الگوگیری و آموزش غیرمستقیم از بزرگان دین
مشاهده و شبیه سازی رفتارهای اخلاقی پیامبر اکرم (ص) و اهل بیت (ع) برای تثبیت اخلاق خوش و نیکو، یکی از شیوه های موثر تربیت است. آموزش غیرمستقیم از طریق تماشای رفتارهای عملی بزرگان دین باعث نهادینه شدن اخلاق پسندیده می شود.[۱۴] این اعمال به مرور زمان رو به ازدیاد نهاده تا اینکه در نفس انسان ثابت شوند و این همان چیزی است که پیامبران الهی به خاطرش از خدا عمر طولانی می خواستند. به عبارت دیگر می توان گفت: اخلاق خوش در بعضی به صورت طبیعت و سرشت و در بعضی دیگر به صورت قصد و نیت تعبیر شده.
راوی می پرسد کدام یک از این دو برتر است؟ حضرت می فرماید: «کسی که خلق نیکو به صورت طبیعت در او باشد، آفرینشش این گونه است برای حرکت در مسیر دیگر یا روشی غیر از آن قدرت ندارد ولی کسی که خلق نیکو به صورت قصد و نیت در او باشد برای انجام عبادت و اطاعت خدا باید صبر بسیار داشته باشد. بنابراین، این قسم دوم افضل و برتر است».[۱۵]
نتیجه گیری
اخلاق خوش، سرمایه ای جاودان و میراثی گرانبهاست که هم ضامن آرامش فردی است و هم زمینه ساز الفت و همبستگی اجتماعی. خوش رویی، خوش گویی و خوش خویی، سه رکن اساسی این فضیلت اند که اگر با اراده، استمرار، مراقبت از نفس و توکل بر خدا همراه شوند، انسان را به مدارج والای معنوی و اجتماعی می رسانند. آنچه پیامبر اکرم (ص) و اهل بیت (ع) در سیره خود به ما آموخته اند، الگویی زنده برای دستیابی به این گوهر گرانسنگ است.
پی نوشت ها
[۱] محدثی، اخلاق معاشرت، ص۵۰.
[۲] محدثی، اخلاق معاشرت، ص۳۹-۴۸.
[۳] مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۲۴، ص۳۸۶.
[۴] محدثی، اخلاق معاشرت، ص۳۹-۴۸.
[۵] رمضانی، اخلاق و عرفان، ص۳۲-۴۲.
[۶] رمضانی، اخلاق و عرفان، ص۳۲-۴۲.
[۷] رمضانی، اخلاق و عرفان، ص۳۲-۴۲.
[۸] نجفی، مقاله «روشهای تربیت اخلاقی در سیره رضوی (ع)»،ص ۱۰.
[۹] نجفی، مقاله «روشهای تربیت اخلاقی در سیره رضوی (ع)»،ص ۱۰.
[۱۰] حسینی راد، روش های تعلیم و تربیت اخلاقی از دیدگاه قرآن، ص۲.
[۱۱] حسینی راد، روش های تعلیم و تربیت اخلاقی از دیدگاه قرآن، ص۲.
[۱۲] نجفی، مقاله «روشهای تربیت اخلاقی در سیره رضوی (ع)»،ص ۱۰.
[۱۳] حسینی راد، روش های تعلیم و تربیت اخلاقی از دیدگاه قرآن، ص۲.
[۱۴] نجفی، مقاله «روشهای تربیت اخلاقی در سیره رضوی (ع)»،ص ۱۰.
[۱۵] مرحوم شیر، ترجمه کتاب اخلاق، ص۳۷.
فهرست منابع
- جواد محدثی، اخلاق معاشرت، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ۱۳۸۰ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۲۴، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.
- رمضانی، رضا، اخلاق و عرفان، قم، مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، ۱۳۸۵ش.
- نجفی، محمد، «روش های تربیت اخلاقی در سیره رضوی (ع)»، قم، پژوهشگاه صمینه، ۱۳۹۰ش.
- حسینی راد، سیده فاطمه، روش های تعلیم و تربیت اخلاقی از دیدگاه قرآن، مجله حدیث زندگی، مهر و آبان ۱۳۸۶ش.
- شیر، سید عبدالله، اخلاق (ترجمه کتاب اخلاق)، تهران، بی نا، ۱۳۶۲ش.
منبع اقتباس: راسخون
