یکی از وقایع مهم در تاریخ صدر اسلام پیامن صلح حدیبیه است. این پیمان بین پیامبر اسلام و مسلمانان از یک سو و مشرکان قریش ساکن مکه از سوی دیگر امضا گردید. در این نوشته به علت و عامل امضای این پیمان بین طرفین بیان گردیده است.
سال ششم هجرت، با حوادث تلخ و شیرین خود می رفت كه پایان یابد. ، پیامبر اكرم (صلیالله علیه و آله و سلم) در رؤیای شیرینی مشاهده كردند كه مسلمانان در «مسجد الحرام» مشغول انجام مراسم خانه خدا هستند. پیامبر خواب خود را برای یاران خویش تعریف كرد، و این را به فال نیك گرفت كه مسلمانان در همین نزدیكی ها به آرزوی دیرینه خود خواهند رسید.
رسول خدا (صلیالله علیه و آله و سلم) با توجه به شناخت عمیقی كه از روحیه دشمن داشتند، می دانستند كه كفار قریش پس از شكستی كه در جنگ احزاب متحمّل شده اند به جنگ مسلمانان نخواهند آمد، و آنها تا این اندازه پختگی سیاسی داشتند كه بفهمند جنگ با مسلمانان آن هم با هدف براندازی، دیگر از توان آنان خارج است و اینكه كفار قریش می توانند به صلح هم بیندیشند.حضرت در ماه شوال سال ششم هجری، مصمّم شدند تا برای عمره راهی مكه شوند. منشأ این تصمیم هم آن بود كه حضرت خواب دیدند كه وارد حرم شده، سرشان را تراشیده و كلید كعبه را در دست گرفته اند.
رسول خدا (صلیالله علیه و آله و سلم) همراه یك هزار و چهار صد نفر از اصحابشان عازم مكه شدند در طول راه از بدویان خواستند تا وی را همراهی كنند. آنان از پذیرفتن دعوت پیامبر اكرم (صلیالله علیه و آله و سلم) خود داری كردند، گویا ترس عمده آنها از این به ظاهر بی احتیاطی مسلمانان بود كه سلاحی ـ به جزء سلاح مسافر كه شمشیر در غلاف بود ـ همراه نداشتند اعراب بر این باور بودند كه این سپاه بازگشت ندارد ـ زیرا به سوی مردم مسلحی می روند كه هنوز خاطره مصیبت بدر را در ذهن دارند».(1)
زمانی كه خبر نزدیك شدن مسلمانان به قریش رسید، آنان به رایزنی با یكدیگر پرداخته مصمّم شدند تا از ورود آن حضرت به مكه جلوگیری كنند. تصور آنان بر این بود كه با توجه به وضعیت جنگی حاكم بر روابط آنان با رسول خدا (صلیالله علیه و آله و سلم) ، ورود آنان به مكه حتی برای انجام عمره، لطمه ای بر حیثیت قریش خواهد بود. در آن صورت اعراب تصور خواهند كرد كه مسلمانان تا اندازه ای قدرتمند شده اند كه به راحتی می توانند به مكه در آیند، به همین دلیل، همپیمانان خود مانند ثقیف واحابیش را به یاری طلبیده، دویست سوار را به فرماندهی خالد بن ولید به سوی منطقه غمیم فرستادند، جاسوسانی نیز بر كوه های اطراف گماشتند و خودشان در راه خروجی مكه به سمت حدیبیه مستقر شدند.
رسول خدا (صلیالله علیه و آله و سلم) با شنیدن این خبر به مشاورت اصحاب نشست و قرار بر این شد تا در منطقه «حدیبیه» واقع در 22 كیلومتری غرب شهر مكه، در راه جده ـ فرود آیند.(2)
وضعیتی كه در حدیبیه به وجود آمده بود چنین بود: رسول خدا (صلیالله علیه و آله و سلم) به همراه شماری از مسلمانان برای انجام عمره مفرده قصد ورود به مكه را داشت، هیچ گونه سلاحی به جز شمشیری غلاف شده به همراه نیاورد. بنابراین سر جنگ نداشت، چنانكه قصد ماندن در شهر را نیز نداشت. از سوی دیگر قریش سرسختانه مانع از ورود آن حضرت شد، زیرا اطمینان نداشت كه آن حضرت تنها برای عمره آمده باشد. در همین حال قریش نیز قصد جنگ ابتدائی با مسلمانان را نداشت. بدین ترتیب لازم بود تا مذاكره ای صورت گرفته و این مشكل به نحوی حل شود، آن گونه كه هر دو طرف درخواست دیگری را به نحوی بپذیرد در اصل صلح برای هر دو طرف تنها راه بود اما برای قریش پذیرفتن آن، قدری دشواربود .
رسول خدا (صلیالله علیه و آله و سلم) برای رام كردن قریش و گرفتن اجازه برای انجام عمره، حاضر بود، شرایطی را بپذیرد. به همین دلیل پیشنهاد عاقلانه ای را مطرح كرد كه به امضای طرفین رسید.(3)
این قرار داد به پیمان حدیبیه معروف شد كه مواد آن عبارتند از:
1. قریش و مسلمانان متعهد می شوند كه مدت ده سال هیچ گونه سرقت و جنایت نكنند و جنگ و تجاوز را بر ضد یكدیگر ترك كنند. تا امنیت اجتماعی و صلح عمومی در نقاط شبه جزیره مستقر گردد.
2. اگر یكی از افراد قریش بدون اذن بزرگتر خود از مكه فرار كند و اسلام آورد، محمد باید او را به قریش برگرداند، ولی اگر فردی از مسلمانان به سوی قریش بگریزد، قریش مؤظف نیست او را به مسلمانان تحویل دهد.
3. مسلمانان و قریش می توانند با هر قبیله ای كه خواستند پیمان ببندند.
4. محمد و یاران او امسال از همین نقطه به مدینه باز می گردند ولی در سال های آینده می توانند آزادانه، آهنگ مكه نموده و خانه خدا را زیارت كنند، مشروط به اینكه سه روز بیشتر در مكه توقف ننمایند، و سلاحی جز سلاح مسافر همراه نداشته باشند.(4)
5. دین اسلام در مكه ظاهر و خداوند آشكارا پرستش گردد و احدی بر دینش اكراه و آزار و سرزنش نشود.
6. مسلمانان مقیم مكه، به موجب این پیمان می توانند آزادانه شعائر مذهبی خود را انجام دهند و قریش حق ندارد آنها را آزار دهد و یا مجبور كند كه از آئین خود بر گردند و یا آئین آنها را مسخره نماید.
ارزیابی پیمان حدیبیه
پیمان صلح میان پیامبر اكرم (صلیالله علیه و آله و سلم) و سران شرك بسته شد و پس از 19 روز توقف در سرزمین «حدیبیه» مسلمانان به سوی مدینه و بت پرستان به سوی مكه بازگشتند.
در این قرارداد ظاهرا دو امتیاز برای رسول خدا (صلیالله علیه و آله و سلم) وجود داشت كه قریش در یكی از آنها با حضرت مشترك بود.
یكی امنیت ده ساله كه قریش به تجارت خویش می پرداخت و رسول خدا (صلیالله علیه و آله و سلم) با استفاده از آن، فرصتی برای بسط دعوت خویش در سایر نقاط جزیرة العرب و حتی خارج از آن یافت. امتیاز دیگر اجازه ورود به مكه برای انجام عمره بود كه البته به سال بعد موكول شد، بنابراین از آن به بعد رسول خدا (صلیالله علیه و آله و سلم) و مسلمانان توانستند بدون جنگ برای عمره به مكه بروند و علاوه بر انجام شعائر دینی به اعراب نشان دهند كه آنان نیز كعبه را معظم می شمرند و این گونه نیست كه مشتی اوباش و ولگرد و از طبقه صعالیك باشند آن گونه كه قریش درباره آنان می گفت. اما مهم تر از این دو امتیاز، امتیاز اینكه مسأله صلح، گذار از یك مرحله بود. قریش موجودیت سیاسی دولت مدینه را پذیرفت. تا پیش از آن قریش در اندیشه نابودی مسلمانان بود، اما اكنون پذیرفته بود كه بر اندازی اسلام كار آسانی نیست و باید آن را به عنوان یك واقعیت بپذیرد. رسول خدا (صلیالله علیه و آله و سلم) با دور اندیشی ویژه، این حركت را آغاز فتح مكه می دانست، خداوند نیز در آیات قرآن این صلح را فتح و پیروزی آشكار شناساند. جابر می گوید: «ما فتح مكه را جز روز حدیبیه نمی بینیم».(5) گفته اند كه سوره فتح درباره صلح حدیبیه نازل شده و آیاتی از آن درباره بیعت رضوان است. در آغاز سوره آمده است: انّا فتحنالك فتحا مبینا(6).
خداوند مجموعه تحولات مربوط به صلح حدیبیه تا فتح مكه را مقدمه فتح آشكار، و فتح نزدیك، عنوان كرده است.
«از امام صادق ـ علیه السلام ـ نقل شده كه پس از گذشت مدتی از صلح، اسلام چنان رشد یافت كه نزدیك بود بر مكه مستولی شود. مسلمانان و مشركان در هم آمیختند و اسلام در دلهایشان نفوذ كرد و در سه سال پس از آن، تا سال هشتم ـ عده بی شماری مسلمان شدند كه خود بر جمعیت مسلمانان افزود».(7)
نتیجه: با توجه به آثار و پیامدهای پیمان حدیبیه و درایت رسول خدا (صلیالله علیه و آله و سلم) در انجام این صلح و محقق شدن وعده های الهی در سایه این پیمان، می توان گفت صلح حدیبیه صد در صد به نفع اسلام تمام شد و پیروزی اسلام را تضمین كرد. از جمله پیامدهای پیمان حدیبیه:
1. فراهم شدن زمینه مناسب برای تبلیغ اسلام در سایه آرامش ایجاد شده بواسطه صلح حدیبیه.
2. آگاهی مشركین از برنامه و تعالیم سودمند اسلام در سایه رفت و آمد به مدینه.
3. باز شدن عقده های روحی مشركین در برخورد با شخص رسول خدا (صلیالله علیه و آله و سلم) در سایه خلق عظیم آن حضرت.
4. مكاتبه پیامبر با ملوك و سلاطین جهان و اشاعه دعوت و نبوت خود به تمام جهان در سایه آرامش به دست آمده و دیگر آثاری كه در متن اشاره گردیده.
پی نوشت:
- واقدی، المغازی، بیروت، موسسه اعلمی، چاپ سوم، 1409ق، ج2، ص619.
- همان، ص588.
- ابن هشام، السیرة النبویه، بیروت، دارالمعرفه، بی تا، ج2، ص308.
- ابن سعد، الطبقات الکبری، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، 1410ق، ج2، ص77.
- طبرسی، تفسیر مجمع البیان، ج9، ص166.
- فتح : 1.
- ابن هشام، السیرة النبویه، بیروت، دارالمعرفه، بی تا، ج2، ص322.
منبع: سایت اندیشه قم.
