در منابع روایی، شهوت پرستی مورد توجه فراوان قرار گرفته و بیشتر آنها بیانگر هشدار درباره پیامدهای خطرناک آن است. مسلماً یکی از نیرومندترین غرایز، نیروی شهوت و غریزه جنسی است. به طوری که امیرالمؤمنین در مذمت پیروی از آن فرمودند که شهوت باعث فساد و تباهی در دین می شود. ایشان در مورد اهمیت اجتناب از آن می فرمایند: «ضادوا الشهوه مضاده الضد ضدَه و حاربوها محاربه العدو العدوَ»[۱]؛ با خواهش های نفسانی در تضاد باشید، همچون تضاد دو ضد با یکدیگر و با آن به پیکار برخیزید (مانند) پیکار دشمن با دشمن، پس لازم است شهوت و ابعاد آن مورد بررسی واقع شود.
مفهوم و کاربردهای شهوت
«قَدْ خَلَعَ سَرَاییلَ الشَّهَوَاتِ وَ تَخَلَّی مِنَ الْهُمُومِ اِلَّا هَمّاً وَاحداً انْفَرَدَ بِهِ»؛ پیراهن شهوت را از تن بیرون کرده و جز یک غم که تنها غم اوست، از هر اندوهی خویشتن را تهی ساخته است.
امام علی (ع) در این عبارت نورانی، شهوت را به پیراهن تشبیه کرده اند و پرداختن به شهوات را بسان پوشیدن آن دانسته اند؛ و سپس در وصف دوستان برگزیده خداوند فرموده اند: «پیراهن شهوت را از تن به در آورده اند». اما آیا چنان که پیروان برخی ادیان تحریف شده پیشین و پاره ای از فرقه های اسلامی معتقدند، لذت ها و شهوات دنیا به کلی پلید و منفورند؟ و کسی که می خواهد در راه خدا گام بردارد باید همه آنها را کنار نهد؟ یا آنکه حضرت از پوشیدن لباس شهوت منظور دیگری دارند؟ اکنون نیز با بررسی معنای لغوی و اصطلاحی شهوت و کاربردهای آن، منظور حضرت و پاسخ پرسش فوق روشن خواهد گشت.
«شهوت» در لغت هم به عنوان «اسم» و به معنای «درخواست نفس آنچه را موافق میل است» آمده، که جمع آن «شهوات» است، و هم به عنوان «مصدر» و به معنای تمایل و میل داشتن. [۲] «اشتهاء» نیز که مصدر باب افتعال است و از شهوت اشتقاق یافته، به معنای تمایل، میل داشتن است.
الف) کاربرد تکوینی شهوت
اصل تمایل و میل، که در معنای لغوی شهوت نهفته است، امری طبیعی و تکوینی است که خداوند در نهاد انسان قرار داده است. بر این اساس، وقتی نیاز گرسنگی در ما پدید می آید، میل و اشتهای به غذا رخ می نمایاند. با این وصف تمایل و میل داشتن، خودبه خود، در قلمرو اخلاق قرار نمی گیرد و به «خوب» یا «بد» اخلاقی متصف نمی شود و ارزش یا ضد ارزش به شمار نمی آید. همان گونه که میل و تمایل داشتن، در دنیا، امری تکوینی برای انسان به شمار می آید، در بهشت نیز میل به لذت ها و نعمت های بهشتی مطرح است. خداوند در این باره می فرماید:
«وَفِیهَا مَا تَشْتَهِیهِ الْأَنفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْیُنُ وَأَنتُمْ فِیهَا خَالِدُونَ»[۳]؛ و در آنجا آنچه دل ها بخواهند و دیدگان را خوش آید هست و شما در آن جاودانید.
آیه ای دیگر درباره بخشی از نعمت های بهشت و تمایل بهشتیان بدان ها و لذت جویی ایشان از آن نعمت ها می فرماید:
«مَثَلُ الْجَنَّهِ الَّتِی وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِیهَا أَنْهَارٌ مِّن مَّاء غَیْرِ آسِنٍ وَأَنْهَارٌ مِن لَّبَنٍ لَّمْ یَتَغَیَّر طَعْمُهُ وَأَنْهَارٌ مِّنْ خَمْرٍ لَّذَّهٍ لِّلشَّارِبِینَ وَأَنْهَارٌ مِّنْ عَسَلٍ مُّصَفًّى…»[۴]؛ وصف آن بهشتی که پرهیزگاران را وعده داده اند این است که در آن رودهایی است از آبی دگرگون نشدنی (نگندد و بوی و مزه آن برنگردد) و رودهایی از شیری که مزه اش برنگردد و رودهایی از باده ای که لذت بخش آشامندگان است و رودهایی از عسل ناب.
ب) کاربرد تشریعی شهوت و مصادیق نکوهیده آن در قرآن
شهوت در استعمالات رایج درباره غرایز و امیال جسمانی، نظیر غریزه جنسی و میل به غذا، به کار می رود، و از این واژه برای تعبیر از امیال معنوی، نظیر میل به مناجات با خدا، استفاده نمی شود، و مثلاً نمی گوید «شهوت مناجات». در این کاربرد، شهوت و میل در قلمرو اخلاق قرار می گیرد و برحسب متعلق و انگیزه و محرک آن، می تواند ارزش یا ضد ارزش به شمار آید. در پنج آیه قرآن، واژه «شهوت» و جمع آن «شهوات» در مواردی مورد مذمت واقع شده و ضد ارزش است:
۱. «إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجَالَ شَهْوَهً مِّن دُونِ النِّسَاء»[۵]؛ هر آینه شما از روی شهوت به جای زنان با مردان درمی آمیزید؛
۲. همین عبارت تنها با اضافه همزه استفهام در آغاز آن و در قالب جمله ای استفهامی در آیه ۵۵ سوره نمل تکرار شده است؛
۳. «زُیِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَآءِ وَالْبَنِینَ وَالْقَنَاطِیرِ الْمُقَنطَرَهِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّهِ وَالْخَیْلِ الْمُسَوَّمَهِ وَالأَنْعَامِ وَالْحَرْثِ ذَلِکَ مَتَاعُ الْحَیَاهِ الدُّنْیَا وَاللّهُ عِندَهُ حُسْنُ الْمَآبِ»؛ [۶]دوستی خواستنی ها[ی گوناگون] از: زنان و پسران و اموال فراوان از زر و سیم و اسب های نشاندار و دام ها و کشتزار[ها] برای مردم آراسته شده است، [لیکن] اینها برخورداریِ زندگی این جهان است، و سرانجام نیک نزد خداست.
در این آیه، دلبستگی به لذت ها و خواسته های دنیوی و آراستنِ خود بدآن ها مذمت شده است؛ زیرا دلبستگی به دنیا و لذت های آن موجب می شود که انسان تمام همت و تلاش خود را صرف متاع ناچیز دنیا سازد و به جای پرداختن به آخرت که مقصد اصلی است، متاع دنیا را که تنها مقدمه و وسیله ای برای رسیدن به رضوان و قرب الاهی است، مقصد و تأمین کننده نیاز های برین و کمال خویش بپندارد و در نتیجه از رسیدن به مقصد اصلی و سعادت ابدی خویش باز ماند.
پس آنچه خداوند مذمت کرده است، دلبستگی و اصالت دادن به لذت ها و خواستنی های دنیا و غفلت از مقصد ابدی و نهایی است؛ و گرنه گرایش و میل به لذت های دنیا، کششی طبیعی و غریزی است که از بستر آن انسان به تأمین نیاز های ضروری خود می پردازد.
وقتی انسان گرسنه شود و نیاز به غذا در او پدید آید، به صورت طبیعی و غریزی میل به غذا برای رفع گرسنگی در او پدید می آید. همچنین وقتی نیاز جنسی یا دیگر نیاز ها در انسان احساس و برانگیخته می شود، غریزه خاصی وی را به سوی آن نیاز ها می کشاند. به دیگر سخن، تمایل به لذت های دنیا، خود، نه تنها مورد مذمت نیست، بلکه چون زمینه تأمین نیاز های ضروری دنیوی را فراهم می آورد و موجب فراهم آمدن امکان تداوم حیات، سلامتی، آمادگی برای انجام تکالیف الاهی و دستیابی به مقصد اصلی می شود، پسندیده و ارزشمند است.
آنچه مهم و مورد نظر خداوند است، ترجیح ندادن لذت های زوال پذیر دنیا بر لذت های پایدار آخرت است. از این روی، خداوند برای بیان تقدم و برتری نعمت ها و لذت های آخرت بر دنیا، در آیه بعد، لذت های آخرت را وصف می کند تا انسان های مؤمن، حسابگر و هوشمند به مقایسه آنها با لذت های فانی دنیا بپردازند و وقتی دریافتند که نسبت دنیا و لذت های آن با آخرت و لذت های آن، نسبت محدود با نامحدود و متناهی با نامتناهی است، دل از دنیا و لذت های آن برکنند و تنها دلبسته خداوند و رضوان او شوند.
بنابراین روشن شد آنچه خداوند مذمت کرده، صرف بهره برداری از شهوات نیست، بلکه دوستی شهوات و خواستنی های دنیا و دل بستن به آنهاست. این دلبستگی در نتیجه وسوسه های شیطانی پدید می آید. شیطان برای اینکه مردم را از خداوند و نعمت های پایدار آخرت غافل سازد، نعمت ها و لذت های حقیر دنیا را در نظر آنان بزرگ جلوه می دهد و می آراید.
در نتیجه انسان برای رسیدن به برخی لذت های دنیوی، وقت و سرمآیه زیادی صرف می کند، اما وقتی به آنها رسید درمی یابد که ارزش سرمایه ای را که برای آن صرف کرده نداشته، و در دام فریب شیطان گرفتار آمده است. وسوسه های شیطانی قدرت محاسبه صحیح و تعقل را از انسان می ستانند و باعث می شوند انسان به ارزش و اهمیت لذتی که در پی آن است نیندیشد، و در نتیجه سرمآیه بسیاری را برای رسیدن به لذتی اندک از دست بدهد؛ و وقتی به آن لذت رسید، درمی یابد که فریب خورده است. اما شگفت آنکه پند نمی گیرد و باز در روز و فرصتی دیگر همان رفتار از او سر می زند و هربار داغ فریب شیطان و پشیمانی بر پیشانی او می نشیند؛
۴.خداوند پس از بیان ویژگی های متعالی انبیا و اولیای خویش می فرماید:
«فَخَلَفَ مِن بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلَاهَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ فَسَوْفَ یَلْقَوْنَ غَیًّا»؛[۷] آن گاه از پی ایشان جانشینان بد و ناشایسته ای آمدند که نماز را فرو گذاشتند (در آن سهل انگاری کردند) و از خواستنی ها [و خواهش های دل] پیروی کردند، پس به زودی [سزای] گمراهی خود را ببینند.
بر اساس سخن خداوند، دو نسل از پی هم و با ویژگی های کاملاً متفاوت در زمین زندگی کرده اند: نسل اول، انبیا و اولیای خاص خداوند بودند که به مناجات با خدا و عبادت او عشق می ورزیدند و چنان جذبه انس با معبود و شنیدن کلام او آنان را به وجد می آورد که با شنیدن سخنان خداوند، اشک از چشمانشان جاری می شد و به سجده می افتادند.
اما نسل دوم از معنویات و کمالات والای انسانی بی بهره، و به زشتی ها و پلشتی ها آلوده بودند. خداوند از شمار ویژگی های ناپسند این نسل، بر دو ویژگی تأکید می ورزد: یکی بی اعتنایی به نماز و مناجات با خداوند، و دیگری پیروی از خواهش های دل. بین این دو حالت و دو ویژگی تلازم و ارتباطی تنگاتنگ وجود دارد، و هرقدر توجه انسان به شهوات و خواهش های دل بیشتر شود، بی اعتنایی او به نماز و مناجات با خدا افزون می گردد و از نشاط او برای عبادت کاسته می شود.
در برابر، هرقدر از شهوات و خواهش های دل دور شود، آمادگی او برای درک لذت مناجات با خدا و پرداختن به عبادت بیشتر می گردد. فرجام آن دو ویژگی ناپسند، گمراهی و بی بهره گشتن از هدایت خداوند است. شخص گمراه و اسیر وسوسه های شیطان، دیوانه وار به رفتاری دست می زند که با منطق عقل قابل توجیه نیست. وی سرمایه، عمر و بالاتر از همه آخرتش را در ازای رسیدن به خواهش های پوچ و بی مقدار دل از کف می دهد، که اگر به درستی در رفتار خویش اندیشه کند، در می یابد که چه زیان بزرگ و جبران ناپذیری بر او وارد شده است. این غفلت و بی توجهی به رفتار ناشایست و فرجام خسارت بارش ناشی از آن است که شخص گمراه، دل در گرو پیروی از شیطان نهاده است و شیطان بر اندیشه و رفتار او تسلط یافته و فرصت اندیشیدن را از او گرفته است.
خداوند درباره ویژگی و فرجام کسانی که عنان اختیار خویش را به شیطان می سپرند، می فرماید:
«إِنَّ عِبَادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطَانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْغَاوِینَ * وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِینَ»؛[۸] همانا تو را بر بندگان من تسلطی نیست، مگر گمراهان که تو را پیروی کنند. همانا دوزخ وعده گاه همه آنهاست؛
۵. «وَاللّهُ یُرِیدُ أَن یَتُوبَ عَلَیْکُمْ وَیُرِیدُ الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الشَّهَوَاتِ أَن تَمیلُواْ میلاً عَظِیماً»؛[۹] و خدا می خواهد که [به مهر و بخشایش خویش] بر شما باز گردد [و شما را از کارهای ناپسند توبه دهد] و کسانی که از خواستنی ها [و آرزو های دل] پیروی می کنند می خواهند که به کج روی و لغزش بزرگ افتید.
ضرورت بازشناسی دنیای نکوهیده از دنیای مطلوب
بنابر آنچه گذشت، مراد حضرت از اینکه بندگان محبوب و شایسته خدا پیراهن شهوات را از تن در آورده اند، این است که دلبستگی و تعلق خاطر به لذت های دنیا به مثابه پیراهنی است که شیطان بر تن انسان می پوشاند و مادام که انسان تحت تأثیر وسوسه های شیطانی است، این پیراهن از تن او بیرون نمی آید و توجه به دنیا و لذت های آن پیوسته فکر و ذهن وی را به خود مشغول می دارد.
پس آنچه مذمت شده است، دلبستگی به لذت های دنیاست و اولیای خدا چون از حقیقت دنیا و لذت های آن آگاه اند، بدان دل نمی سپارند. البته این نه بدان معناست که لذت و بهره بردن از نعمت های دنیا به کلی مذموم و ممنوع است و انسان باید از جامعه و لذت های دنیا دوری گزیند. باید توجه داشت که برخی با سوء استفاده یا سوء برداشت از این سخنان، باعث انحراف دیگران می شوند.
بهره بردن از لذت ها و نعمت های دنیا نه فقط ممنوع و مذمت نشده است، بلکه در مواردی واجب نیز هست. اساساً خداوند از سَرِ حکمت خویش نعمت های دنیا را آفریده تا انسان برای تأمین نیاز ها و رسیدن به مقاصد خویش از آنها استفاده کند. همچنین خداوند در استفاده از آن نعمت ها لذت هایی را قرار داده است؛ زیرا اگر انسان از آنها لذتی نمی برد، سراغشان نمی رفت، و در نتیجه، زندگی فردی و اجتماعی اش مختل می گشت.
انسان باید در این دنیا زندگی کند و باید به درستی از ابزارهایی که تداوم حیات او را تسهیل می کنند بهره برد: او باید غذا بخورد؛ زیرا در غیر این صورت مریض می شود و سلامتی خود را از دست می دهد؛ او باید از غریزه جنسی استفاده کند؛ چه در غیر این صورت نسل او منقرض می شود. خداوند انسان را آفریده که در این دنیا رشد و ترقی کند و از جمله تولید مثل داشته باشد تا نسل انسان ها افزایش و تداوم یابد. اما باید توجه داشت که انسان باید از دنیا و نعمت های آن به منزله ابزار و وسیله برای رسیدن به مقاصد و اهداف متعالی خویش استفاده کند و آنها را اصیل نپندارد. آنچه مورد مذمت است و مصداق دنیای نکوهیده و به اصطلاح قرآن «متاع الغرور» به شمار می آید، نگاه استقلالی به دنیا و لذت های آن و هدف دانستن آنها و دلبستگی و تعلق خاطر داشتن به آنهاست که در برخی از آیات قرآن مذمت شده است.
بازتاب منفی دلبستگی به دنیا در روان و رفتار انسان
کسی که به شهوات و لذت های دنیا دلبستگی ندارد و خود را اسیر آنها قرار نداده است، در حدی که عقل لازم می داند و شرع برای او تجویز کرده است، از دنیا و نعمت های آن لذت و بهره می برد در حالی که خود را فارغ از غم و اهتمام به دنیا ساخته است. به جرئت می توان گفت که ریشه و خاستگاه همه ناراحتی ها، غصه ها و افسردگی ها در اغلب افراد، بی بهرگی یا محروم گشتن از لذت ها و نعمت های دنیوی است.
تحقیقات روان شناسان و معاینات روان کاوان درباره اغلب مردم نشان نمی دهد که علاقه به خدا و آخرت در شمار عوامل ناراحتی ها و افسردگی ها باشد، بلکه در آن تحقیقات روشن شده که همه آن ناراحتی ها، غصه ها و افسردگی ها با امور دنیا ارتباط دارند. چه کسانی که از لذت ها و نعمت های دنیا بهره مندند و چه کسانی که از آنها بی بهره اند، توجه به دنیا و لذت های آن، چنان بر دلشان سایه افکنده و فکرشان را به خود مشغول ساخته که نمی توانند لحظه ای به خود آیند و خویشتن را از دام دنیا و ناراحتی های آن برهانند.
کسانی که از نعمت ها و لذت های دنیا برخوردار شدند و گمان می کنند چیزی به دست آورده اند، توجه ندارند که در برابر آنچه به دست آورده اند آسایش و آرامش خویش را از دست داده و مشکلات و ناراحتی های فراوانی را متحمل گشته اند، و چه بسا برای رسیدن به آنها دست به خیانت نیز زده باشند. حال اگر ناراحتی ها و سختی هایی را که برای رسیدن به لذتی دنیوی کشیده اند، با لذتی که دستاورد آنان است بسنجند، در می یابند بهای گزافی برای رسیدن به آن لذت پرداخته اند که ارزش آن لذت در برابر آنها ناچیز است.
پس برخورداری از لذت های بیشتر بر خوشی ها و آرامش انسان نمی افزاید، بلکه از آنها می کاهد. اوضاعی که امروزه در کشورهای پیشرفته حاکم است، این ادعا را تأیید می کند. امروزه در کشوری که بیشترین امکانات زندگی فراهم است و مردم آن از نعمت ها و لذت هایی برخوردارند که دیگران از آنها بی خبرند، بیشترین دارو های روانی تولید و مصرف می شود و بیشتر دارو های تولیدی، دارو های روانی است. همچنین از بیشترین روان پزشکان، روان کاوان و کلینیک های روانی برخوردارند و مجهزترین بیمارستان ها به بیماران روانی اختصاص دارد.
حال اگر لذت های دنیا باعث راحتی و آسایش انسان است، چرا در کشوری که چنین امکانات گسترده ای برای زندگی و لذت جویی دارد، آمار افسردگی ها و بیماری های روانی تا این پایه بالاست؟ اما در برابر، در گوشه و کنار کشور خودمان افرادی هستند که از امکانات محدودی برخوردارند، ولی چون به دنیا تعلق خاطر ندارند، سرزنده و با نشاط اند و از زندگی ساده خود لذت می برند و محبت خداوند کانون دلشان را گرم و باطراوت نگاه داشته است و خداوند را به پاس نعمت هایی که به آنها داده پی درپی شکر می گویند.
اولیای خدا و توجه کامل به معبود
چنان که گذشت انسان نمی باید فریفته دنیا شود و تمام همّ و غمّ خویش را صرف رسیدن به لذت های آن کند بی شک دلبستگی به دنیا و توجه افراطی به شهوات و لذت های آن انسان را حقیر و خوار می سازد، و بالاتر از آن، انسان را از خدا دور می سازد؛ زیرا هرقدر لذت جویی و توجه به شهوات بیشتر شود، از ارتباط انسان با خدا و توجه و اهتمام او به آخرت کاسته می گردد.
بر اساس تجربه ای که ما از زندگی خود داریم، حتی هرقدر میل به شهوات و لذت های حلال بیشتر شود، از حال و نشاط برای نماز، انس با خدا و مناجات با او کاسته می شود. از این روی، حضرت فارغ بودن از غم دنیا و لذت های آن و اهتمام به ارتباط با خدا و آخرت را از زمره ویژگی های دوستان خدا می دانند:
«وَ تَخَلَّی مِنَ الْهُمُومِ اِلَّا هَمّاً واحداً انْفَرَدَ بِهِ»[۱۰]؛ و جز یک غم که تنها غم اوست، از هر اندوهی خویشتن را تهی ساخته است.
بر اساس آموزه های قرآن، هدف و مقصد نهایی انسان، الله است، که انسان به سوی او ره می پوید، و سراسر زندگی اش، در حوزه رفتار اختیاری و تشریعی، سیر تکوینی و سیر تشریعی به سوی خداست و اگر کسانی به این حرکت و مقصد خویش آگاهی داشته باشند، ممکن نیست اهتمام و دغدغه رسیدن به مقصد در آنان نباشد؛ زیرا بدون اهتمام و دغدغه رسیدن به مقصد و هدف، انسان از حرکت باز ماند و گمراه می شود.
نتیجه گیری
خداوند متعال خواسته های نفسانی بالاخص غریزه شهوت را در نهاد انسان قرار داده است و ادیان الهی برای سرکوب این غرایز نیامده اند، بلکه هدف کنترل آن و مبارزه با شهوت پرستی و شهوت رانی است و آنچه مذمت شده، استفاده نادرست از شهوات است. پس انسان باید برای غلبه کردن بر هوای نفس با بهره گیری از بیانات قرآن و معارف اهل بیت (ع) در مسیر الهی قدم بردارد و گرنه از مسیر حق خارج شده و به ضلالت و گمراهی کشیده می شود.
پی نوشت ها
[۱] . خوانساری، شرح غرر الحکم، ج۴، ص۲۳۵، حدیث ۵۹۳۴.
[۲]. راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ص ۴۶۸.
[۳]. زخرف، ۷۱.
[۴]. محمد، ۱۵.
[۵]. اعراف، ۸۱.
[۶]. آل عمران، ۱۴.
[۷]. مریم، ۵۹.
[۸]. حجر، ۴۲-۴۳.
[۹]. نساء، ۲۷.
[۱۰]. شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه ۸۷.
منابع
- قرآن کریم.
- خوانساری، آقا جمال الدین محمد، شرح غُرر الحکَم و دُرَر الکَلم، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۶، چاپ چهارم.
- راغب اصفهانی، حسین، مفردات الفاظ القرآن، دمشق، انتشارات دار القلم، ۱۴۱۶ ق.
- شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغه، قم، دارالهجره، ۱۴۱۴ق.
منبع اقتباس: مصباح یزدی، محمد تقی، بهترین ها و بدترین ها از دیدگاه نهج البلاغه، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، ۱۴۰۱ ش.
