در جهان اسلام مذاهب متعددی به وجود آمده است. این مذاهب با عقاید متفاوت از همدیگر جدا شده اند. یکی از مذاهب اسلامی مذهب شیعه امامیه است. در این نوشته به صورت مختصر به معرفی این مذهب اشاره شده است. و برای این هدف کلمه شیعه و امایه معنا گردیده و وجه تسمیه این مذهب به این نام بیان گردیده است.
الف: شیعه:
شیعه در لغت، به معنای پیروان و یاران است و بر مفرد و تثنیه و جمع و نیز بر مذكّر و مونث یكسان اطلاق می شود.(1)
در اصطلاح، شیعه به پیروان علی (علیهالسلام) گفته می شود كه معتقد به امامت و خلافت بلا فصل او از طریق «نصب» و «نص» پیامبر اكرم (صلیالله علیه و آله و سلم) هستند.(2)
شیعه به همان معنایی كه اشاره شد، در زمان پیامبر اكرم (صلیالله علیه و آله و سلم) نیز مطرح بوده است و تعبیر «شیعه علی» بارها در سخنان آن حضرت به كار رفته است. البته وضعیت شیعه در زمان های مختلف به یك صورت نبوده است. امّا عنصر اساسی برای تشیع كه اعتقاد به امامت علی (علیهالسلام) از طریق نص است از ابتدای اسلام و در همه دوره ها در میان شیعه دیده می شود.
همان گونه كه اشاره شد، نخستین دوره حیات شیعه، زمان حیات پیامبر اكرم (صلیالله علیه و آله و سلم) است. نوبختی می گوید: شیعه پیروان علی (علیهالسلام) و معتقدان به امامت او بودند كه در زمان پیامبر اكرم (صلیالله علیه و آله و سلم) و پس از آن وجود داشتند. اولین كسانی كه در اسلام به اسم شیعه نامیده شدند، مقداد، سلمان فارسی، ابوذر وعمار یاسر بودند.(3) در كتاب های معتبر شیعه و سنی احادیثی نقل شده است كه در آنها پیامبر اكرم (صلیالله علیه و آله و سلم) با صراحت از «شیعه علی» نام برده اند. برای نمونه، سیوطی، دانشمند بزرگ اهل سنت در تفسیر آیه شریفه: ان الذین آمنوا وعملوا الصالحات اولئك هم خیر البریة(4) سه حدیث از آن حضرت نقل می كند كه در آنها مصداق آیه فوق، علی (علیهالسلام) و شیعه او معرفی شده اند.(5)
شیخ مفید قدس سرّه نیز چند حدیث از پیامبر اكرم (صلیالله علیه و آله و سلم) به این مضمون كه « علی كه شیعه او رستگار می باشند» نقل كرده است.(6) در منابع دیگر نیز این گونه احادیث نقل شده است.(7)
بر این اساس مفهوم تشیع توسط خود پیامبر اكرم (صلیالله علیه و آله و سلم) مطرح شد و ایشان بذر شیعه را در حوزه تفكّر اسلامی نشاند و آن را پرورش داد.
ممكن است این سؤال مطرح شود كه با وجود پیامبر گرامی اسلام، همه مسلمانان از ایشان پیروی می كردند و شیعه او بودند، بنابراین معنای «شیعه علی» چه معنا و مفهومی داشت؟ در پاسخ باید گفت: پیامبر اكرم (صلیالله علیه و آله و سلم) با تعریف و تمجید از شیعه علی (علیهالسلام) ، در واقع شیعه علی را شیعه خود معرفی می كند. به دیگر سخن، ایشان در صدد بیان این مطلب هستند كه هر كس از من پیروی كند. باید از علی پیروی كند، چه در این زمان چه پس از من. شاهد این مطلب، آن است كه پیامبر اكرم (صلیالله علیه و آله و سلم) در برخی احادیث، پس از تمجید شیعه خود، خطاب به علی (علیهالسلام) می فرماید: «امام شیعه من، تو هستی»(8) در احادیث دیگر پیامبر اكرم (صلیالله علیه و آله و سلم) علی (علیهالسلام) را مخاطب قرار داده و از عبارت «شیعتنا» یعنی شیعه علی و پیامبر اكرم (صلیالله علیه و آله و سلم) استفاده می كند.(9)
در حدیث دیگر پیامبر اكرم (صلیالله علیه و آله و سلم) تعبیر «شیعتی و شیعة اهل بیتی» را به كار می برند.(10) و اصولا پیامبر اكرم (صلیالله علیه و آله و سلم) از همان ابتدا تبلیغ عمومی خویش (یوم الانذار) تا پایان عمر شریف اش (زمان درخواست دوات و قلم (حدیث قرطاس) بارها علی (علیهالسلام) را به عنوان جانشین خویش و امام مسلمین پس از خود معرفی كرد.
مرحله دوم حیات شیعه مربوط به پس از وفات پیامبر اكرم (صلیالله علیه و آله و سلم) است. در حالی كه عده ای در سقیفه مشغول تعیین خلیفه بودند، شیعیان علی (علیهالسلام) با اعتقاد به جانشینی او گرد او جمع آمدند.(11) لكن به جهت حفظ اسلام سكوت كردند. اینان همان گروهی بودند كه در زمان پیامبر اكرم (صلیالله علیه و آله و سلم) «شیعه علی» خوانده می شدند كه در رأس آنان مقداد، سلمان فارسی، ابوذر و عمّار یاسر بودند. شیعه دراین مرحله از حیات خود كه توصیه های پیامبر اكرم (صلیالله علیه و آله و سلم) درباره پیروی از علی (علیهالسلام) را به خاطر داشتند، در همه حوادث به او چشم دوخته بودند و گاه در موارد ضرورت به پیروی از آن حضرت با حاكمان وقت همكاری می كردند. و گاه در سكوت و عزلت در انتظار فرصت مناسب بودند. در این دوره تشیع نسبت به دوره پیش فعلیت بیشتری یافت، زیرا دوره سوم، از حیات شیعه، پس از قتل عثمان و به خلافت رسیدن امام علی (علیهالسلام) آغاز می شود. در این دوره امامت علی (علیهالسلام) ظهور و بروز بیشتری یافت و بعد ولایت سیاسی امام نیز تحقق یافت و در نتیجه شیعه نیز در حاكمیت سیاسی نقش بیشتری یافت.(12)
پس از شهادت امام علی (علیهالسلام) و صلح امام حسن (علیهالسلام) دوره حیات شیعه در عصر امویان فرا می رسد كه سخت ترین مرحله برای شیعیان بود كه در طی حوادث تلخی امام حسن و امام حسین (علیهما السلام) به شهادت رسیدند و پس از شهادت امام حسین (علیهالسلام) قیام هائی به خونخواهی او و یارانش رخ داد كه ازهمه مهم تر قیام توابین در سال شصت و چهار و قیام مختار در سال شصت و شش بود. نقل شده است كه او پس قیام اش با جلب حمایت محمد حنفیه، او را امام مهدی معرفی كرد.(13) و به این ترتیب نخستین انشعاب در شیعه پدید آمد. به پیروان مختار كیسانیة می گویند چون اسم اصلی مختار كیسان بود. كه بعدا كیسانیه نیز به فرقه های فرعی تر منشعب شدند.(14)
یكی دیگر از قیام هائی كه به پیدایش فرقه دیگری در میان شیعه انجامید، قیام زید بن علی (فرزند امام سجاد (علیهالسلام) ) است كه بر ضد بنی امیه صورت گرفت و سرانجام به شهادت رسید كه عده ای او را امام تلقی نموده و مشهور به زیدیه هستند. و سومین انشعاب، در زمان امام صادق (علیهالسلام) رخ داد. گروهی اسماعیل فرزند ارشد ایشان و برادر امام كاظم (علیهالسلام) را به عنوان امام هفتم پذیرفتند و به تدریج عقاید خاصی را مطرح كردند كه به اسماعیلیه معروف شدند. كه خود دارای فرقه هائی متعدد است.(15) البته در كتب فرق و مذاهب، فرقه های متعددی برای شیعه ذكر شده كه اكثر آنها جعلی بوده و یا از بین رفته اند و تنها فرقه های مهم موجود شیعه سه فرقه زیدیه، اسماعیلیه و امامیه هستند.
ب. امامیه:
امام در لغت به كسی گفته می شود كه به او اقتدا شود و مردم از او پیروی كنند.(16)
امامیه به كسانی گفته می شود كه معتقدند پس از پیامبر اكرم (صلیالله علیه و آله و سلم) علی بن ابی طالب (علیهالسلام) به نص قرآن و وصیت پیامبر گرامی اسلام به امامت و خلافت مسلمانان منصوب و معین شده است و افزون بر، امامت آن حضرت در فرزندان منصوص و معین آن امام از حضرت امام حسن و امام حسین تا امام مهدی جاری و ساری است.
امامیه و شیعه اثنا عشریه یا دوازده امامی كه در واقع مظهر حقیقی تشیع بوده و از هر گونه انحراف و كجی كه بقیه فرقه ها دچار آن گردیده اند، علاوه بر اینكه امامت و خلافت را بعد از پیامبر اكرم (صلیالله علیه و آله و سلم) برای علی (علیهالسلام) قائل اند و بعد از آن حضرت امامت را برای امام حسن و امام حسین ـ علیهما السلام ـ قائل اند، معتقدند كه بعد از امام حسین (علیهالسلام) امامت در نه نفر از فرزندان معصوم آن حضرت كه آخرین آنان امام مهدی ( عج) است استمرار دارد و تعداد ائمه را به شمارش كه در آیات وَبَعَثْنَا مِنهُمُ اثْنَی عَشَرَ نَقِیبًا(17) و وَقَطَّعْنَاهُمُ اثْنَتَی عَشْرَةَ أَسْبَاطًا(18) آمده منطبق می دانند. و به روایاتی كه در كتب شیعه و سنّی درمورد تعداد ائمه بعد از پیامبر، كه تعداد شان را به دوازده نفر می رساند استشهاد و استدلال می كنند.(19)
بنابراین شیعه اثنا عشری و امامیه در واقع همان عصاره و روح حركت نبوی است كه از زمان رسول اكرم (صلیالله علیه و آله و سلم) آغاز شده و به زبان مبارك آن پیامبر عظیم الشأن الهی به انحاء گوناگون توصیف و معرفی گردیده و به واسطه امامان دوازده گانه و خلفاء معصوم آن حضرت استمرار یافته و هم اینك در وجود مقدّس امام عصر (علیهالسلام) متجلّی گردیده و تا قیامت ادامه خواهد یافت. این حقیقتی است كه بسیاری از مورخان و مفسّران عامّه و محققّان تاریخ و عقائد اسلامی به آن معترف اند. پس امامیه به كسانی گفته می شود كه معنقد به دوازده امام و جانشین معصوم پس از رسول خدا (ص)می باشند.
پی نوشت:
- ر.ک: الصّحاح، ج3، ص1240، مصباح المنیر، ص329.
- فرق الشیعه، نوبختی، ص17، اوائل المقالات، مفید، ص1.
- فرق الشیعه، ص18.
- بینه : 7.
- الدّر المنثور، ج8، ص589.
- ر.ک: الارشاد، ج1، ص41.
- مجلسی، محمد باقر، ج68، ص7، 9، 16.
- آشنائی با فرق و مذاهب اسلام، رضا برنجکار، به نقل از: قرب الاسناد، ص61، ح193.
- مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، ج68، ص17.
- عیون الاخبار الرضا، (علیهالسلام) ج2، ص60، ح231.
- اثبات الوصیة، مسعودی، ص146.
- بحوث فی الملل و النحل، ج6، ص106.
- الکامل فی التاریخ، ج2، ص147.
- الفرق بین الفرق، ص58 ـ 61.
- فرق الشیعه، ص68، نوبختی.
- معجم مقاییس اللغة، ج1، ص28.
- مائده : 12.
- اعراف : 160.
- صحیح بخاری، ج4، کتاب الاحکام، باب الاستخلاف، ص164. صحیح مسلم، ج2، کتاب الاماره، ص115. ینابیع المودة، قندوزی، باب 94، ص439 و باب 86، ص471.
