مدینه یا مدینه النبی، به معنای شهر پیامبر، دومین شهر مهم مذهبی مسلمانان بوده و در کشور عربستان قرار دارد. هجرت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) به این شهر، مبدأ تاریخ مسلمانان گشت. مسجد و مرقد پیامبر اکرم (ص)، قبرستان بقیع، مدفن چهار امام شیعه و بسیاری از بزرگان اسلام و نیز مکان های مقدس دیگری در آن جای گرفته است.
نام هاى مدينه
مدينه منوره در قبل و پس از اسلام، نام هاى فراوانى داشت كه كسانى چون «مجد الدين شيرازى»، «ابن زباله»، «سمهودى» و ديگران نام هاى اين شهر را ثبت كرده اند. شيرازى حدود شصت نام و ابن شبه و ابن زباله، كه از قديمى ترين مورخان مدينه هستند، حدود چهل نام و سمهودى نيز 94 نام براى اين شهر ذكر كرده اند. برخى از نام هايى كه براى آن آورده اند، عبارتاند از:
اَرْضُ اللّهِ ، ارْضُ الْهِجرَةِ ، الْايمانْ ، الْبارَّه، الْبرَّة ، البَلَد ، بَيتُ الرّسولِ ، الحرم ، الدّار ، دارالابرار ، طابة ، طَيّبة ، يثرب و…
براى مدينه نام هايى نيز در قرآن آمده است؛ از جمله: المدينه، مدخل صدق ، دار الايمان ، ارض اللّه.
فضايل مدينه منوره
از پيامبرخدا (صلى الله عليه و آله و سلم) روايات بسيارى در فضيلت مدينه نقل شده است. آن حضرت اين شهر را، همچون مكه، حرم قرار داد و صيد و شكار حيوانات، كندن درختان، ريختن خون و… را در آن حرام كرد. پيامبر (صلى الله عليه و آله و سلم) به درگاه الهى تضرع كردند كه:«بار خدايا! ابراهيم بنده و رسول تو، مكه را حرم قرار داد، من نيز مدينه را حرم قرار مى دهم در آنچه ميان دو حره است، همان گونه كه ابراهيم مكه را، حرم قرار داد».آن حضرت در فضل مدينه فرموده اند: «ايمان در مدينه انباشته و جمع شده است؛ همانگونه كه مارى در لانه اش جمع مى شود.» 1
پيامبرخدا (صلى الله عليه و آله و سلم) مى فرمود: «الْمَدينَةُ أَفْضَلُ مِنْ مَكّةٍ»؛ «مدينه از مكه برتر است» همچنين پيامبر (صلى الله عليه و آله و سلم) فرمود: «كسى كه در مدينه بميرد، من در روز قيامت براى او شفيع خواهم شد.» و نيز فرمود: «كسى كه پس از انجام حج، قبر من را در مدينه زيارت كند، گويى مرا در حياتم زيارت كرده است.»
پيامبر (صلى الله عليه و آله و سلم) در حق مدينه دعا بسيار مى كردند. «خدايا! مدينه را بر ما دوست بدار همان گونه كه مكه را بر ما دوست داشته اى و حتى بيش از آن و آن را بر ما صحت و سلامت دار و در مد و صاع (اوزان طعام) آن بر ما بركت ده و تب و درد آن را به جحفه منتقل كن».
در روايات ديگرى، آن حضرت كسانى را كه مردم مدينه را بترسانند، به آتش الهى وعده داده است؛ از جمله فرموده اند: «كسى بر اهل مدينه اراده سوء نمی كند جز آن كه خداوند وى را در آتش جهنم، با سرب گداخته ذوب می كند، همان گونه كه نمك در آب حل مى شود». كسی كه براى زيارت من به مدينه بيايد بر من واجب است تا در روز قيامت شفيع او شوم و كسی كه در يكى از دو حرم (مكه و مدينه) بميرد، روز قيامت ايمن مبعوث می شود.
مقدمات هجرت پيامبر (صلى الله عليه و آله و سلم) به مدينه
در ذى حجه سال يازدهم بعثت، پيامبر (صلى الله عليه و آله و سلم) با شش نفر از خزرجيان در منا گفتگو كرد و اسلام را بر آنان عرضه نمود. اين شش تن، پس از آن كه اسلام را پذيرفتند، به مدينه رفته و خبر ملاقات خود را با بزرگان قوم در ميان گذاشتند. لذا در سال بعد؛ يعنى سال دوازدهم بعثت، يازده نفر از انصار با رسول اللّه (صلى الله عليه و آله و سلم) در عقبه منا، پيمانى بستند كه بر اساس آن، براى خدا شريك قرار ندهند. دزدى و زنا نكنند. فرزندان خود را نكشند و پيامبر را فرمانبردار باشند. اين پيمان را پيمان «عقبه اول» خواندند. پيامبر (صلى الله عليه و آله و سلم) مصعب بن عمير را براى تبليغ اسلام و آموزش قرآن به يثرب فرستاد و ديرى نپاييد كه بيشتر مردم يثرب مسلمان شدند.
در سال بعد؛ يعنى در ذىحجه سال سيزدهم، 73 نفر از بزرگان اوس و خزرج، كه 2 تن از آنها زن بودند، در عقبه منا به حضور پيامبر (صلى الله عليه و آله و سلم) رسيده و ضمن پذيرش اسلام از ايشان دعوت كردند تا به يثرب بيايد و رهبرى اين شهر را بر عهده گيرد. اين پيمان به «عقبه دوم» يا بيعة الحرب و بيعة النساء شهرت يافت. قبايل اوس و خزرج متعهد شدند تا پاى جان همانند حفاظت و حمايت از نواميس خود، از پيامبر (صلى الله عليه و آله و سلم) حفاظت كنند. پس از بازگشت اين عده به يثرب، خانهاى در شهر نماند كه اهل آن به اسلام نگرايد و از آن صداى اذان و تكبير به گوش نرسد. 1 پس از آن، پيامبر (صلى الله عليه و آله و سلم) به علت آزار بيش از حد مشركان نسبت به يارانش، اجازه دادند كه آنان به مدينه يا همان يثرب هجرت كنند ولى خود در مكه ماندند تا فرمان خروج و هجرت از سوى خداوند داده شود.
پيامبر (صلى الله عليه و آله و سلم) در نخستين شب از ماه ربيع الاول سال چهاردهم بعثت، از سوى خداوند براى ادامه ماموريت الهى خود عازم يثرب شدند؛ در اين شب مشركان با فراهم ساختن طرح قتل پيامبر خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) در «دارالنّدوه» منزل آن حضرت را محاصره كردند و تصميم به قتل ايشان گرفتند. اين شب، از شب هاى بزرگ و سرنوشت ساز در تاريخ اسلام و زندگى پيامبر (صلى الله عليه و آله و سلم) و على بن ابی طالب (عليه السلام) بود. هجرت، مسير تاريخ را دگرگون ساخت و عزت، قدرت، ثبات، استوارى و تأييدِ اسلام را رقم زد.
پيامبر (صلى الله عليه و آله و سلم) تنها على (عليه السلام) را لايق جانشينى خود در مكه و خوابيدن در بستر خود دانست و از ايشان خواست تا رداى مخصوص را بپوشد و به جاى او در بستر بخوابد.
همچنين اماناتى كه از پيامبر (صلى الله عليه و آله و سلم) در مكه مانده است را به صاحبان آن ها بازگرداند و اهل بيت (علیهم السلام) او را همراه خود به مدينه منتقل سازد. 1 به خاطر اين فداكارى و خوابيدن حضرت على (عليه السلام) در بستر پيامبر (صلى الله عليه و آله و سلم)، اين شب به «ليلة المبيت» معروف شد.
مشركان چون به خانه پيامبر (صلى الله عليه و آله و سلم) هجوم آوردند و على (عليه السلام) را در جاى او ديدند، از فرط ناراحتى وى را مجروح و ساعتى نيز حبس كردند.[1] على (عليه السلام) با شجاعت و ايثار تمام، نه تنها اين مسئوليت خطير را با جان و دل پذيرفت و خود را در معرض امتحان وفادارى به اسلام و پيامبر (صلى الله عليه و آله و سلم) قرار داد، بلكه با اين اقدام شجاعانه، نقش موثرى در پيشبرد اهداف عالى اسلام و حفظ رهبرى و تغيير و دگرگونى تاريخ اسلام ايفا كرد. به اين مناسبت بود كه اين آيه در حق او نازل شد:
وَ مِنَ النّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللّهِ وَ اللّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ. [2]
ايشان براى رد اماناتى كه پيامبر (صلى الله عليه و آله و سلم) به او سپرده بود، سه روز در مكه ماند و پس از انجام كارها همراه مادرش فاطمه بنت اسد و نيز دختر رسول اللّٰه (ص)، حضرت فاطمه (عليها السلام) به سوى مدينه حركت كرد.
مسير هجرت پيامبر (ص) به مدينه
حضرت رسول (صلى الله عليه و آله و سلم) ابتدا به خانه ابوبكر كه حدود 200 مترى مسجد الحرام، در سمت مسفله و پايين مكه بود، رفت و سپس همراه وى شهر را ترك و به طرف جنوب مكه يعنى مخالف مسير مدينه (كه در شمالاست) به غار «ثور» رفتند تا دشمن را گمراه و منحرف كنند.
در حالى كه دشمن كينهتوز با سماجت در تعقيب پيامبر بود، ايشان 400 كيلومتر راه را طى كردند و در روز دوشنبه دوازدهم ربيع الاول وارد قريه «قبا» شدند.
بريدة بن اسلمى، همراه هفتاد تن از افراد قبيله خود و ساير قبايل، به پيشواز ميهمانان آمده بودند.
اين در حالى بود كه هر روز مردم شهر، از صبح تا غروب به انتظار پيامبر (صلى الله عليه و آله و سلم) می ايستادند و سپس نااميد باز مىگشتند. هنگامى كه حضرت رسول (صلى الله عليه و آله و سلم) در ديد مردم قرار گرفتند، زنان و كودكان فرياد زدند: «هذا رسول اللّه، قد جاء، قد جاء!».
پيامبر (صلى الله عليه و آله و سلم) در ميان استقبال پرشكوه و گرم مردم يثرب وارد آبادى «قُبا» شدند.
دختران بنى النجّار در اين منطقه با ديدن پيامبر صلى الله عليه و آله ، اشعار زير را با صدايى رسا خواندند:
طلع البدر علينا من ثنيات الوداع
وجب الشكر علينا ما دعا لله داع
أيها المبعوث فينا جئت بالأمر المطاع
ایجاد پیمان نامه
اقدام دوم رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)، ایجاد یک پیمان عمومی میان مسلمانان مدینه بود. در این معاهده که همه مسلمانان برای اجرای آن تعهد و بیعت کردند، حاکمیت برای خدا و رسول شناخته شده و بخشی از قوانین حقوقی و جزایی اسلام به عنوان قانون پذیرفته شده بود. برخی از محورهای معاهده پیامبر(صلی الله علیه و آله )در مدینه عبارت است از: همدلی مسلمانان در پرداختن خون بها، ممنوعیت هم پیمان شدن مومنان علیه هم، ظلم وظالم ستیزی، پرهیز ازیاری کردن کافران علیه مومنان، امکان پناه دادن به کافران از سوی هر مسلمانی، همراهی مومنان در جنگ با یکدیگر.
پی نوشت ها
[1] . مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۱۹، ص۹۲.
[2] . سوره بقره، آیه ۲۰۷.
منابع
- جعفریان، رسول، آثار اسلامی مکه و مدینه، مشعر، تهران، ۱۳۸۶ش.
- قائدان، اصغر، تاریخ و آثار اسلامی مکه مکرمه و مدینه منوره، تهران – ایران; سال نشر:1386
- محمد ابو زهره، خاتم النبيين (صلى الله عليه و آله و سلم)، دار الفكر العربي، قاهره، 1425 ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار الوفاء، ۱۴۰۳ق.
