عدل الهی، به عمل خداوند بر اساس حسن و قبح عقلی و عدم انجام هر گونه قبیحی از سوی او اشاره دارد. قبیح را هر چیزی که عقل از آن تنفر داشته باشد مانند دروغ و ظلم دانسته اند.
تعریف عدل الهی
در فرهنگ های لغت عربی برای عدل معانی یا کاربردهایی ذکر شده است که مهمترین آنها عبارتند از: تعادل و تناسب، تساوی و برابری، اعتدال یا رعایت حد وسط در امور، استوار و استقامت. می توان گفت: جامع معانی یا کاربردهای یاد شده این است که هر چیزی در جایگاه متناسب خود قرار گیرد به گونه ای که سهم مناسب و شایسته خود را از هستی و کمالات آن دریافت کند و به حق و سهم دیگران تجاوز نکند. بنابراین می توان گفت: سخن امام علی (علیهالسلام) که در تعریف عدل فرموده است: «العدل یضع الامور مواضعها» دقیق ترین تعبیر در این باره است. عبارت: «وضع کل شیء فی موضعه و اعطاء کل ذی حق حقه» نیز که فلاسفه در تعریف عدل به کار بردهاند، بیانگر معنای یاد شده است.
جایگاه عدل الهی
عدل الهی از نقاط تمایز بین دو مذهب بزرگ اسلامی دانسته شده است. شیعیان عدل الهی را از اصول پنج گانه دین و یا دست کم از اصول مذهب می دانند. چنانکه معتزلیان نیز عدل را اصل دوم از اصول دین خود قرار داده بودند.
متکلمان مسلمان در کتاب های خود بخش جداگانهای به عدل اختصاص دادهاند. باور به عدل الهی در چندین بحث اعتقادی تأثیرگذار است؛ تأثیر نخست آن در مباحث خداشناسی است. شیعیان، عدل را از صفات فعل ثبوتی خداوند میدانند. بنابر روایتی امام صادق (علیه السلام) عدل را در کنار توحید، اساس دین معرفی می کند. عبدالرزاق لاهیجی متکلم شیعه معتقد است عدل نشان دهنده كمال خداوند در افعال اوست. همچنین از نظر متکلمان شیعه عدل کامل کننده توحید است و سایر اصول دین مانند نبوت، امامت و معاد وابسته به آنند.
عدل الهی و تکوین
بر اساس عدل الهی تمام کارهای خداوند در امور تكوینى مانند خلقت و امور تشریعى مانند فرستادن پیامبران، در دنیا و آخرت همه از روى حكمت و مصلحت است.
اخلاق، بخشی از آموزه های دین اسلام است که به فضایل و رذایل اعمال انسان میپردازد. اخلاق به صفات درونی انسان گفته میشود که در او به صورت عادت در آمده است. اخلاق به خُلقهای خوب و بد و اخلاق اجتماعی و فردی تقسیم میشود. قرآن هدف بعثت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را اصلاح اخلاق انسان ها معرفی کرده است و در روایات از مهمترین صفات نیک اخلاقی، با عنوان مکارم الاخلاق یاد شده است. کتاب های اخلاق ناصری، جامع السعادات، معراج السعاده، الاخلاق از کتاب های مشهور شیعه در زمینه اخلاق است.
قبلا اشاره شد كه در اسلام مسائل اعتقادى از مسائل علمى جدا نيست، توجه به اوصاف الهى سبب مى شود كه انسان چشم دل را عميقا به آن نقطه كمال مطلق بدوزد و سعى كند در سير درونى و برونى خود را به او نزديك و نزديك تر سازد، و اين نزديكى سرانجام سبب تخلق به اخلاق الهى و انعكاس صفات او در اخلاق و عمل انسان می شود.
بنابراين هر قدر انسان به او نزديكتر شود، اين صفات در او قوىتر مىگردد، مخصوصا در مسئله عدل الهى (خواه عدالت را به مفهوم وسيعش تفسير كنيم كه قراردادن هر چيزى در جاى شايسته خويش است، يا به معناى اداى حقوق و مبارزه با هرگونه تبعيض و اجحاف) اين عقيده در فرد فرد مسلمانان و جوامع اسلامى اثر مى گذارد و آنها را به سوى مديريت صحيح در كارها، و برافراشتن پرچم عدل و داد، نه تنها در كشورهاى اسلامى كه در كل جهان دعوت می كند.
اهميت مسئله عدالت در اسلام به قدرى است كه هيچ چيز نمى تواند مانع آن گردد، دوستىها و دشمنى ها، قرابت و خويشاوندى، دورى و نزديكى، در آن اثر ندارد، و هرگونه انحراف از آن متابعت از هواى نفس است، چنانكه در آيه «26 سوره ص» خطاب به داود مىخوانيم: يَا دَاوُودُ إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَ لَا تَتَّبِعْ الْهَوَى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ: «اى داود! ما تو را خليفه (و نماينده خود) در زمين قرار داديم؛ پس در ميان مردم بحق داورى كن، و از هواى نفس پيروى مكن كه تو را از راه خدا منحرف سازد» و در آيه «8 سوره مائده» می فرمايد:لا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلَّا تَعْدِلُوا: «دشمنى با جمعيتى، شما را به گناه و ترك عدالت نكشاند».
اهميت اين موضوع تا آن حد است كه اگر از طرق مسالمت آميز اجراى عدالت ميسر نشود مىتوان از يكسو مظلومان را بسيج كرده، و به قيام عمومى دعوت نمود، و از سوى ديگر براى حمايت از آنان با ستمگر جنگيد، چنانكه در آيه 75 سوره نساء می خوانيم: وَ مَا لَكُمْ لَاتُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنْ الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ وَ الْوِلْدَانِ: «چرا در راه خدا، و (براى رهايى) مردان و زنان و كودكانى كه (به دست ستمگران) تضعيف شده اند، پيكار نمى كنيد؟!»
اين بحث را به چند روايت ناب خاتمه مى دهيم:
- امام على عليه السلام در كلام كوتاه و تعبير جالب و پرمغزى مىفرياد:
«الْعَدْلُ حَياةٌ»: «عدالت مايه حيات و زندگى است»![1]
- در حديث ديگرى امام صادق عليه السلام مى فرمايد: «الْعَدْلُ احْلى مِنَ الْماءِ يُصيبُهُ الظَّمْآنُ»: «عدل گواراتر از آبى است كه تشنه كام به آن مىرسد».[2]
- باز در حديث ديگرى از اميرمؤمنان على عليه السلام آمده: جَعَلَ اللَّهَ الْعَدْلَ قِواماً لِلأَنامِ، وَ تَنْزيهاً مِنَ الْمَظالِمِ وَ الآثامِ، وَ تَسْنِيَةً لِلأسْلامِ: «خداوند عدل را قوام مردم و سبب پاكسازى جامعه از ظلم و گناه، و موجب شكوه و سربلندى اسلام قرار داده است».[3]
- و نيز در حديث ديگرى از همان حضرت مى خوانيم: «الْعَدْلُ رَأسُ الأيمانِ، وَ جِماعُ الأَحْسانِ، وَ اعْلى مَراتِبِ الأيمانِ»: «عدالت به منزله سر براى پيكر ايمان است، تمام نيكىها در آن جمع است و برترين مراتب ايمان محسوب مىشود».[4]
و بالاخره در كلام بسيار والایى از پايه گذار اسلام پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله مى خوانيم:
«عَدْلُ ساعَةٍ خَيْرٌ مِنْ عِبادَةِ سَبْعِيْنَ سَنَةٍ، قِيامٌ لَيْلُها وَ صِيامٌ نَهارِها، وَ جَوْرُ ساعَةٍ فى حُكْمٍ، اشَدُّ وَ اعْظَمُ عِنْدَاللَّه مِنْ مَعاصِى سِتِّينَ سَنَةٍ»: «يك ساعت عدالت بهتر از هفتاد سال عبادت است كه همه شب تا صبح عبادت كند، و همه روز با روزه بگذرد و يك ساعت ستم در حكم و داورى نزد خدا سخت تر و بزرگ تر است از معصيت هاى شصت سال»![5]
جمع بندی
هر قدر انسان به خدا نزديكتر شود، صفات خوب و فضائل اخلاقی در او قوی تر مى گردد، مخصوصا در مساله عدل الهى اين عقيده در فرد فرد مسلمانان و جوامع اسلامى اثر می گذارد و آن ها را به سوى مديريت صحيح در كارها و برافراشتن پرچم عدل و داد، نه تنها در كشورهاى اسلامى كه در كل جهان دعوت می كند.
پی نوشت ها
[1] . غررالحكم( از ميزان الحكمه، جلد 6، صفحه 81).
[2] . بحارالانوار، جلد 72، صفحه 36، حديث 32( همين مضمون به صورت ديگرى نيز از آنحضرت نقل شده:« العَدْلُ احْلى مِنَ الشَّهْدِ، وَ الْيَنُ مِنَ الزَّبَد، وَ اطْيَبُ ريحاً مِن المِشكَ»:« عدالت شيرينتر از عسل، لطيفتر از كره، و خشبوتر از مشك است»!
منابع:
- غرر الحكم و درر الكلم، تميمى آمدى، عبد الواحد بن محمد، 550 ق، دار الكتاب الإسلامي، قم، 410 ق.
- ميزان الحكمه، محمدی ری شهری، دارالحدیث قم، قم.
- بحار الأنوار( ط- بيروت)، مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، 1110 ق، دار إحياء التراث العربي، بيروت، 1403 ق.
