حضرت شعیب (ع) از انبیاء و شخصیت هایی است که در قرآن کریم، بسیار مورد تکریم واقع شده است. چهل و هفت آیه قرآن به اخلاقیات، فعالیت ها و مجاهدات، درگیری با ظالمان، شیوه او در هدایت قومش و بالاخره سرنوشت او و یارانش اختصاص دارد. سیره و زندگانی او بر اساس گزارش قرآن، پندآموز و عبرت افزا است. حضرت شعیب (ع) با جامعه سازی در مسائل توحیدی، اجتماعی و مخصوصا مسائل اقتصادی در قرآن شناخته می شود.
نسب حضرت شعیب (ع)
حضرت شعیب (ع) از فرزندان حضرت ابراهیم (ع) است اما نه از نسل اسحاق (ع) و نه از نسل اسماعیل (ع) بلکه از نسل مدین فرزند دیگر حضرت ابراهیم (ع) می باشد. و در منابع عبری نامش را یترون پسر صفوان پسر غابر پسر ثابت پسر مدین پسر ابراهیم ذکر نموده اند.[۱] اما برخی دیگر چنین گفته اند که حضرت شعیب (ع) فرزند میکائیل پسر یسخر پسر مدین پسر ابراهیم است[۲] ابن اثیر معتقد است نام شعیب (ع) در منابع یهودی یثرون پسر ضیغون پسر عنقا پسر ثابت پسر مدین پسر ابراهیم است[۳]
محل رسالت حضرت شعیب (ع)
در محل رسالت حضرت شعیب (ع) میان مورخین اختلاف وجود دارد برخی معتقدند حضرت شعیب (ع) یک بار به سوی قوم مدین فرستاده شده و نبوت این قوم را بر عهده داشته همانطور که در سوره هود چنین وارد شده است: وَ إِلى مَدْیَنَ أَخاهُمْ شُعَیْباً…[۴] (و به سوى «مدین» برادرشان شعیب (ع) را (فرستادیم)؛ گفت: «اى قوم من! خدا را پرستش کنید، که جز او، معبود دیگرى براى شما نیست! پیمانه و وزن را کم نکنید (و دست به کم فروشى نزنید)! من (هم اکنون) شما را در نعمت مى بینم؛ (ولى) از عذاب روز فراگیر، بر شما بیمناکم!)
به احتمال زیاد مرکز سرزمین مدین در نواحى شهر «البدع»، میان تبوک و ساحل، در مسافت ۱۳۲ کیلومترى غرب تبوک و هفتاد کیلومترى شرق رأس الشیخ حمید، در ساحل قرار داشته است. سرزمین مدین در وادیى میان کوه ها (مدین) به نام وادى «عفان» بوده است. ظاهرا سرزمین پهناورى را شامل مى شده که احتمالا تا معان، در شرق اردن و بئر السبع در جنوب فلسطین امتداد داشته است. بعضى گفته اند: مدین همان «کفرمنده» است که روستایى است در استان ناصرۀ فلسطین و در قدیم از نواحى (اعمال) طبریّه بوده و چاه و صخره در محل آن قرار داشته است. اما نظر اول قوى تر مى نماید.[۵]
پس از به هلاکت رسیدن قوم مدین، حضرت شعیب (ع) به سوی قوم ایکه فرستاده شد کَذَّبَ أَصحابُ الایکَهِ ٱلمُرسَلِینَ * إِذ قَالَ لَهُم شُعَیبٌ أَلاَ تَتَّقُونَ[۶] (اصحاب ایکه [شهرى نزدیک مدین] رسولان (خدا) را تکذیب کردند، هنگامى که شعیب به آنها گفت: «آیا تقوا پیشه نمى کنید؟!)
برخی گفته اند ایکه همان تبوکی است که پیامبر (ص) در آن محل غزوه ای انجام دادند و از نظر لغت ایکه به مکانی اطلاق می شود که درخت انبوه و درهم پیچیده در آن محل وجود داشته باشد.[۷] اما برخی دیگر از مورخین معتقدند که قوم مدین و ایکه یک گروه هستند؛ اما تعابیر قرآن به دو گونه آمده است.[۸]
شخصیت معنوی حضرت شعیب (ع)
شعیب (ع) از زمره پیامبران مرسل و والامقامی است که خداوند در آیات متعددی از قرآن به ویژه در سوره اعراف، هود و شعراء، از علم الهی و تقوا او نسبت به پروردگارش حکایت و تمجید نموده است.
حضرت شعیب (ع) بر اساس کتب تاریخی و روایی نابینا بود؛ در روایتی از رسول گرامی اسلام (ص) چنین آمده است که (شعیب از حبّ خدا آن قدر گریست تا نابینا شد. پس خداوند بیناییش را به وی بازگرداند. باز هم آن قدر گریست تا نابینا شد و خدا بینایی وی را بازگرداند.
بار چهارم خداوند به وی وحی کرد: ای شعیب! این کار را تا کی می خواهی ادامه دهی؟ اگر این کار تو از شدت ترس از آتش است، آن را از تو برداشتم و اگر به شوق بهشت است، آن را به تو بخشیدم. عرض کرد: پروردگارا! تو خود می دانی که من نه از ترس آتش و نه به شوق بهشتت گریستم. خداوند به وی فرمود: حال که چنین است، من کلیم خود، موسی بن عمران را به خدمت تو می گمارم.) [۹]
علامه طباطبایی نیز در مورد نابینایی حضرت شعیب (ع) به همین دسته از روایات اشاره می فرماید[۱۰]
حضرت شعیب (ع) خود را رسولى امین «إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمین» و مصلح «إِنْ أُریدُ إِلاَّ الْإِصْلاحَ مَا اسْتَطَعْت» معرفی نموده و خداى تعالى همه اینها را از آن جناب حکایت کرده و امضاء و تصدیق نموده و در شخصیت معنوى او همین بس که کلیم خدا، موسى بن عمران (ع) نزدیک به ده سال او را خدمت کرده است[۱۱]
فعالیت های اجتماعی حضرت شعیب (ع)
سیره حضرت شعیب (ع) از نظر قرآن کریم، شامل پنجاه سرفصل مهم فردی و اجتماعی است. شعیب (ع) به رغم نابینایی و به رغم نداشتن نیروی اجتماعی همراه و یاوران مطیع، توانست تحولات ژرف اجتماعی پدید آورد؛ چون انسانی خودساخته و با عزم و اراده بود. ویژگیها و فعالیت های او را می توان ذیل عناوینی همچون مدیریت؛ حقوق جامعه، اخلاقیات، ترویج فرهنگ توحیدی، اصلاحات، مبارزه با مفسدین ترسیم کرد:.[۱۲]
۱) مدیریت
۱ـ افزایش نیروی انسانی (وَ اذْکُرُواْ إِذْ کُنتُمْ قَلِیلاً فَکَثَّرَکُمْ)[۱۳]
۲ـ برخورد منطقی و ملایم با مخالفان (قالَ أَ وَ لَو کُنّا کارِهینَ)[۱۴]
۳ـ مدیریت عقلانی جامعه و پرهیز از مدیریت استبدادی (وَ مَا أَنَاْ عَلَیْکُم بِحَفِیظٍ)[۱۵]
۴ـ رسول امین (إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ)[۱۶]
۵ـ عدم دریافت مزد از مردم (ما أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ)[۱۷]
۶ـ توسعه فرهنگ تعاون و هم افزایی (لا تَکُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِینَ)[۱۸]
۷ـ دریافت پاداش الهی (إِنْ أَجْرِیَ إِلَّا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِینَ)[۱۹]
۸ـ دلسوزی برای مردم و خوف داشتن نسبت به عذاب فراگیر و هلاکت آنها (إِنِّی أَخَافُ عَلَیْکُمْ عَذَابَ یَوْمٍ مُّحِیطٍ)[۲۰]
۲) حقوق بشر
۱ـ ابداع ترازو و پیمانه جهت اجرای عدالت و سالم سازی اقتصاد (فَأَوْفُوا الْکَیْلَ وَ الْمیزانَ؛ لا تَنْقُصُوا الْمِکْیالَ وَ الْمیزانَ)[۲۱]
۲ـ حقوق بشر و حقوق اجتماعی (لاَ تَبْخَسُواْ النَّاسَ أَشْیَائهُمْ؛ لاَ تَبْخَسُواْ النَّاسَ)[۲۲]
۳- مبارزه با استثمار و غارت اموال مردم (لَا تَنقُصُواْ الْمِکْیَالَ وَ الْمِیزَانَ)[۲۳]
۴ـ داشتن رزق نیکوی آسمانی (رَزَقَنی مِنْهُ رِزْقاً حَسَناً)[۲۴]
۳) اخلاق اجتماعی
۱ـ نجات یافتگی (إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْهَا؛ نَجَّیْنا شعیبا (ع))[۲۵]
۲ـ صادق بودن در قول و رفتار (قَدِ افْتَرَیْنَا عَلَى اللَّهِ کَذِبًا إِنْ عُدْنَا فِی مِلَّتِکُم)[۲۶]
۳ـ مخالفت با ارتجاع و بازگشت به شرک (مَا یَکُونُ لَنَا أَن نَّعُودَ فِیهَا)[۲۷]
۴ـ نصیحت و خیرخواهی برای مردم (نَصَحْتُ لَکُمْ)[۲۸]
۵ـ حلیم و رشید بودن شعیب (ع) (إِنَّکَ لَأَنْتَ الْحَلِیمُ الرَّشِیدُ)[۲۹]
۶ـ توفیق طلبی از خداوند (مَا تَوْفِیقِی إِلاَّ بِاللّهِ)[۳۰]
۷ـ تکیه بر خداوند (عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ)[۳۱]
۸ـ بازگشت به خداوند (إِلَیْهِ أُنِیبُ)[۳۲]
۹ـ نقش سازنده نماز در پیروان شعیب (ع) (قَالُواْ یَا شُعَیْبُ أَصَلاَتُکَ تَأْمُرُکَ)[۳۳]
۱۰ـ گسترش تقوا (قَالَ لَهُمْ شُعَیْبٌ أَلَا تَتَّقُونَ؛ فاتقوا الله)[۳۴]
۱۱ـ متصف به صالح بودن (سَتَجِدُنِی إِن شَاءَ ٱللَّهُ مِنَ ٱلصالِحِینَ)[۳۵]
۴) ترویج فرهنگ توحیدی
۱ـ فرستاده خداوند جهت هدایت اهالی مدین (وَ إِلی مَدْیَنَ أَخاهُمْ شعیباً)[۳۶]
۲ـ دعوت مردم به توحید (قالَ یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّهَ؛ اعْبُدُواْ اللّهَ مَا لَکُم مِّنْ إِلَهٍ غَیْرُهُ)[۳۷]
۳ـ داشتن معجزه و ارائه آن به عنوان بینه (قَدْ جاءَتْکُمْ بَیِّنَهٌ)[۳۸]
۴ـ گسترش فرهنگ ایمانی (ذلِکُمْ خَیْرٌ لَّکُمْ إِن کُنتُم مُّؤْمِنِینَ)[۳۹]
۵ـ گسترش فرهنگ توبه و استغفار (اسْتَغْفِرُواْ رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُواْ إِلَیْهِ)[۴۰]
۶- ترویج دین رحمانی (إِنَّ رَبِّی رَحِیمٌ وَدُودٌ)[۴۱]
۵) ترویج فرهنگ عدالت خواهی
۱ـ جلوگیری از فساد مفسدین و گسترش اصلاحات (لَا تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا؛ لاَ تَعْثَوْاْ فِی الأَرْضِ مُفْسِدِینَ)[۴۲]
۲ـ مبارزه با موانع و دفاع از مؤمنان (لا تَقْعُدُوا بِکُلِّ صِراطٍ تُوعِدُونَ وَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبیلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِهِ)[۴۳]
۳ـ آسانگیری در زندگی اجتماعی (وَ مَا أُرِیدُ أَنْ أَشُقَّ عَلَیْکَ)[۴۴]
۴ـ عدالت خواهی و اصلاح طلبی (إِنْ أُرِیدُ إِلاَّ الإِصْلاَحَ؛ لاتُفْسِدُوا فِی الأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها)[۴۵]
حضرت شعیب (ع) در قرآن
روش قرآن کریم در سیره نگاری انبیاء و گزارش حوادث، تشریح گزیده ای از حوادث مهم و مؤثر است. در مورد حضرت شعیب (ع) هم فقط مقطع هایی از سیره حضرت شعیب (ع) که از نظر قرآن اهمیت و اولویت ویژه داشته آمده است.
قرآن کریم در پنج سوره به شرح وقایع و شرح حال مربوط به شعیب (ع) می پردازد البته فقط در یازده آیه کلمه شعیب (ع) آمده است. اما بیش از چهل آیه از قرآن کریم مرتبط به حضرت شعیب (ع) و وقایع معاصر او است.
حضرت شعیب (ع) در یازده آیه زیر آمده است:
ـ سوره اعراف، آیات ۸۵، ۸۸، ۹۰، ۹۲ و ۹۳
ـ سوره هود، آیات ۸۴، ۸۷، ۹۱ و ۹۴
ـ سوره شعراء، آیه ۱۷۷
ـ سوره عنکبوت، آیه ۳۶
اما سوره قصص، آیات ۲۰ تا ۲۸ درباره حضرت شعیب (ع) و دختران شعیب (ع) است.
بیشتر این آیات درباره رسالت حضرت شعیب (ع) و نقش او در راهنمایی مردم و درباره مردم آن زمان به عنوان منکرین، راهنمایی های حضرت شعیب (ع) و نزول عذاب و هلاکت آنها است.
خلاصه این آیات چنین است: حضرت شعیب (ع) نخست در بین مردم شهر مدین می زیست. اهالی مدین بت پرست و از اغنیاء مرفه بودند. با کم فروشی و گران فروشی اجناس و عدم رعایت ضوابط تجارت و معامله درست به ثروت بسیار دست یافته بودند. حضرت شعیب (ع) برای آنان میزان و مکیال یعنی وسیله رعایت عدالت و انصاف در تجارت و معامله آورد و این ابزارها را به آنها معرفی کرد. به همین دلیل بعضی گفته اند: ترازو و وسایل اندازه گیری کالاها، ابتکار شعیب (ع) است.
حضرت شعیب (ع) شروع به نصحیت آنان نمود؛ از آنان خواست خداوند یکتا را پرستش کنند؛ آنان را تشویق کرد تا به اقامه عدل، انصاف، احسان بپردازند و از اعمال قبیح پرهیز نمایند. امّا آنان به عصیان و انکار و تمرد روی آوردند و حضرت شعیب (ع) و پیروانش را تحقیر کرده و به اذیت آنها می پرداختند تا اینکه آزارها را آنقدر افزایش دادند که حضرت شعیب (ع) و پیروانش را از مدین اخراج کردند.
وقتی حضرت شعیب (ع) دید راهی برای هدایت آنان باقی نمانده و آنان موجب مفاسد هستند از خداوند خواست به حساب آنها برسد. خداوند هم آنان را به عذاب زلزله مبتلا ساخت و شهر و مردمان فاسدش هلاک و نابود شدند.
خداوند پس از آن، حضرت شعیب (ع) را به سوی ایکه و اصحاب ایکه فرستاد. ایکه به کفر و شرک روی آورده بودند و نصایح حضرت شعیب (ع) را نمی پذیرفتند حتی شعیب (ع) را تکذیب و مسخره می کردند. وقتی اصرارشان بر کفر و فساد مشاهد شد، خداوند ۷ یا ۹ روز محل زندگی آنان را داغ نمود؛ به طوری که آبها به جوش آمد؛ پس بر آنان آتش بارید و همه هلاک و نابود شدند.[۴۶]
داستان آشنایی حضرت شعیب (ع) و حضرت موسی (ع)
داستان مواجهه حضرت موسی (ع) با دختر حضرت شعیب (ع) در قرآن چنین بیان شده است:
در جریان کشته شدن قبطی به دست حضرت موسی (ع)، فرعون همین که دانست موسى دستش به خون آلوده شده، به جستجوى او پرداخت. حضرت موسى علیه السلام، بوسیله مردی از خطرى که در راهش بود آگاهى یافت. فَخَرَجَ مِنْها خائِفاً یتَرَقَّبُ قالَ رَبِّ نَجِّنِی مِنَ اَلْقَوْمِ اَلظّالِمِینَ . [۴۷] (موسى از شهر بیرون رفت در حالی که هراسان و نگران بود و مى گفت: پروردگارا مرا از چنگ این گروه بیدادگر رهایى ده.)
بدین جهت وَ لَمّا وَرَدَ ماءَ مَدْینَ وَجَدَ عَلَیهِ أُمَّه مِنَ اَلنّاسِ یسْقُونَ وَ وَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ اِمْرَأَتَینِ تَذُودانِ .[۴۸] (و چون به چشمه آبى نزدیک شهر مدین رسید، در آنجا گروهى را دید که – چارپایان خود را – آب مى دادند؛ اما دور از آنها نیز دو زن را دید که گوسفندان خود را در آغل نگه داشته بودند.) این دو تن، دختران شعیب پیغمبر بودند. برخى نیز گفته اند: دختران یثرون بودند که برادرزاده شعیب (ع) بود.
موسى همین که آن دو دختر را دید، پرسید: ما خَطْبُکما قالَتا: لا نَسْقِی حَتّى یصْدِرَ اَلرِّعاءُ وَ أَبُونا شَیخٌ کبِیرٌ[۴۹] (کار شما در اینجا چیست؟ در پاسخ گفتند: ما گوسفندان خود را آب نمى دهیم تا وقتى که چوپانان – گوسفندان خود را سیراب کنند و – باز گردند. پدر ما پیرى سالخورده است.) که چون توانایی کار کردن ندارد، ما این زحمت را مى کشیم.
حضرت موسى (ع) به حالشان رحم نمود و بر سر چاه آمد و سنگى را از چاه برداشت که گروهى در اطرافش گرد آمده بودند و مى کوشیدند تا آن را بردارند. بعد براى آن دو دختر، گوسفندانشان را آب داد. آن دو که همیشه مدتى معطل مى شدند و گوسفندان خود را هم از پس مانده آب سایر گوسفندان سیر آب مى کردند – از مهربانى موسى که زود کارشان را انجام داد شاد شدند و شتابان بازگشتند. موسى، که بسیار گرسنه بود.
سپس به سوى درختى روى آورد تا در سایه اش بیارامد و گفت: رَبِّ إِنِّی لِما أَنْزَلْتَ إِلَی مِنْ خَیرٍ فَقِیرٌ.[۵۰] (پروردگارا، من به خیر و برکتى که تو برایم فرو فرستى، نیازمندم.) هنگامى که آن دو دختر زودتر از همیشه به پیش پدر خود بازگشتند، پدرشان سبب زود آمدنشان را پرسید. آنان برخوردشان با موسى را به او خبر دادند. او به شنیدن این خبر، یکى از دو دختر را در پى موسى فرستاد تا او را به خانه وى دعوت کند.
دختر پیش موسى رفت و به او گفت: إِنَّ أَبِی یدْعُوک لِیجْزِیک أَجْرَ ما سَقَیتَ لَنا[۵۱](پدرم تو را به نزد خود فرا مى خواند تا به خاطر گوسپندانى که براى ما آب دادى به تو پاداش دهد.) موسى برخاست و با او به راه افتاد.
فَلَمّا جاءَهُ وَ قَصَّ عَلَیهِ اَلْقَصَصَ قالَ: لا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ اَلْقَوْمِ اَلظّالِمِینَ[۵۲] (همین که موسى به شعیب (ع) رسید و آنچه را که پیش آمده بود برایش شرح داد، شعیب (ع) گفت: نترس و نگران نباش چون از چنگ آن گروه ستمکار رهایی یافته اى.)
قالَتْ إِحْداهُما یا أَبَتِ اِسْتَأْجِرْهُ إنَّ خَیرَ مَنِ اِسْتَأْجَرْتَ اَلْقَوِی اَلْأَمِینُ [۵۳] (یکى از آن دو دختر – که صفورا نام داشت و موسى را به نزد پدر خود آورده بود – گفت: اى پدر، او را اجیر کن. زیرا بهترین کسى که مى توانى استخدام کنى این مرد نیرومند و امین است.) پدرش گفت: «نیرومندى او را من هم اکنون دیدم ولى به امانت او تو چگونه پى بردى ؟» دختر آنچه را که در راه از پاک چشمى موسى دیده بود، و دستور موسى به وى که از عقب او بیاید، همه را شرح داد. پدر آن دو دختر از شنیدن این سخنان شاد شد.
قالَ : إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أُنْکحَک إِحْدَى اِبْنَتَی هاتَینِ عَلى أَنْ تَأْجُرَنِی ثَمانِی حِجَجٍ فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْراً فَمِنْ عِنْدِک [۵۴] (شعیب (ع)، پدر آن دو دختر، به موسى گفت: من مى خواهم یکى از دو دخترم را به نکاح تو درآورم بر این مهر که هشت سال براى من کار کنى. و اختیار دارى که آن را به ده سال برسانى.)
قالَ ذلِک بَینِی وَ بَینَک أَیمَا اَلْأَجَلَینِ قَضَیتُ فَلا عُدْوانَ عَلَی وَ اَللّهُ عَلى ما نَقُولُ وَکیلٌ (موسى گفت: این قرار میان من و تو باشد. انجام کار در هر یک ازین دو مدت براى من سخت نیست. و خدا بر آنچه ما مى گوئیم گواه و وکیل است.) موسى آن روز را در پیش حضرت شعیب (ع) ماند و حضرت شعیب (ع) از موسى (ع) خوشش آمد و رغبتى که به او پیدا کرده بود، افزایش یافت و صفورا، همان دخترى را که در پى موسى فرستاده بود، به عقد او درآورد.
نتیجه گیری
از آیات و روایات و کتب تاریخی چنین بر می آید که حضرت شعیب (ع) علیرغم شرایط دشوار زندگی اعم از نابینایی و زندگی محدود اقتصادی و نیز عدم همراهی جامعه با وی در مسائل اخلاقی، اعتقادی و اجتماعی، همواره در مسیر اصلاح و اعتلای جامعه اطراف خود کوشیده است؛ این اصلاحات شامل مسائل توحیدی، اجتماعی، اقتصادی و… می باشد.
بطور مثال اهمیت مسائل اقتصادی در سیره حضرت شعیب (ع) به حدی است که بعد از دعوت به توحید آنها را به حق و عدالت در امور مالی و تجارت دعوت می کند و این نشانگر عدم محدودیت حیطه تبلیغی مبلغین دین الهی است؛ به این بیان که مبلغان دینی نباید مواعظ خود را به مسائل صرفا اخلاقی محدود کنند بلکه لازم است در مسائل اقتصادی، اجتماعی و … نیز از اظهار حق، هراس نداشته باشند.
پی نوشت ها
[۱] ابن عربی، نسب الانبیاء، ص۲۳
[۲] بغوی، معالم التنزیل، ج۳، ص۲۵۶
[۳] ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۱، ۱۳۶
[۴] سوره هود، آیه ۸۴
[۵] شراب، فرهنگ اعلام جغرافیایی، ص۳۴۴
[۶] سوره شعراء، آیه ۱۷۶ و ۱۷۷
[۷] حموی، معجم البلدان، ج۱، ص۲۹۱
[۸] قرچانلو، جغرافیای تاریخی کشور های اسلامی، ج۱، ص۱۵۷
[۹] شیخ صدوق، علل الشرایع، ج۱، ص۵۷
[۱۰] طباطبایی، المیزان، ج۱۰، ص۵۶۶
[۱۱] طباطبایی، المیزان، ج۱۰، ص ۵۶۸
[۱۲] نوری، حضرت شعیب (ع): پیامبر جامعه ساز، ص۲۳
[۱۳] سوره اعراف، ۸۶
[۱۴] سوره اعراف، ۸۸
[۱۵] سوره هود، ۸۶
[۱۶] سوره شعراء، ۱۷۸
[۱۷] سوره شعراء، ۱۸۰
[۱۸] سوره شعراء، ۱۸۱
[۱۹] سوره شعراء، ۱۸۰
[۲۰] سوره هود، ۸۴
[۲۱] سوره هود، ۸۴، ۸۵
[۲۲] سوره هود، ۸۴، ۸۵
[۲۳] سوره هود، ۸۴
[۲۴] سوره هود، ۸۸
[۲۵] سوره هود، ۹۴
[۲۶] سوره اعراف، ۸۹
[۲۷] سوره اعراف، ۸۹
[۲۸] سوره اعراف، ۹۳
[۲۹] سوره هود، ۸۷
[۳۰] سوره هود، ۸۸
[۳۱] سوره هود، ۸۸
[۳۲] سوره هود، ۸۸
[۳۳] سوره هود، ۸۷
[۳۴] سوره شعراء، ۱۷۷
[۳۵] سوره قصص، ۲۷
[۳۶] سوره اعراف، ۸۵
[۳۷] سوره اعراف، ۸۵
[۳۸] سوره اعراف، ۸۵
[۳۹] سوره اعراف، ۸۵
[۴۰] سوره هود، ۹۰
[۴۱] سوره هود، ۹۰
[۴۲] سوره اعراف، ۸۵
[۴۳] سوره اعراف، ۸۶
[۴۴] سوره قصص، ۲۷
[۴۵] سوره هود، ۸۸
[۴۶] نوری، حضرت شعیب (ع): پیامبر جامعه ساز، ص۲۸
[۴۷] سوره قصص، ۲۱
[۴۸] سوره قصص، ۲۳
[۴۹] سوره قصص، ۲۳
[۵۰] سوره قصص، ۲۴
[۵۱] سوره قصص، ۲۵
[۵۲] سوره قصص، ۲۵
[۵۳] سوره قصص، ۲۶
[۵۴] سوره قصص، ۲۷
منابع
- قرآن کریم
- ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر، ۱۳۸۵ق
- ابن عربی، محمد بن علی، نسب الأنبیاء و أعمارهم من ولد آدم علیه السلام، قاهره، المکتبه الأزهریه للتراث، ۲۰۰۹م
- بغوی، معالم التنزیل، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق
- حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم البلدان، بیروت، دار صادر، ۱۹۹۵م
- شراب، محمد محمد حسن، فرهنگ اعلام جغرافیایی – تاریخی در حدیث و سیره نبوی، تهران، نشر مشعر، ۱۳۸۳ش
- صدوق، محمد بن بابویه، علل الشرایع، نجف، منشورات المکتبه الحیدریه، بی تا
- طباطبایی، سید محمد حسین، موسوی، محمد باقر(مترجم)، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۳۷۴ش
- قرچانلو، حسین، جغرافیای تاریخی کشور های اسلامی، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه ها، ۱۳۸۲ش
- نوری، محمد، حضرت شعیب (ع): پیامبر جامعه ساز، قم، دفتر فرهنگ معلولین، ۱۳۹۴ش
