غیرت دینی، گوهر گرانبهایی است که خداوند در وجود انسان نهاده تا او از حریم ارزش ها و مقدسات دفاع کند. این صفت والا، از خودپرستی ریشه نمی گیرد، بلکه ریشه در احساس مسئولیت نسبت به جامعه و ارزش های الهی دارد. غیرت، تنها به حریم خانواده محدود نمی شود، بلکه شامل دفاع از دین، وطن و هر آنچه که حق و حقیقت است، می شود.
غیرت دینی یعنی جوشیدن خشم آگاهانه در برابر هرگونه تخطی از احکام الهی. غیرت، نیروی محرکه ای است که انسان را به سوی احیای معروف و نهی از منکر سوق می دهد و موجب حفظ ارزش های دینی و اجتماعی می شود. به تعبیر دیگر، غیرت، سدی است در برابر تهاجم فرهنگی و اخلاقی و عاملی برای حفظ هویت و شخصیت فردی و اجتماعی انسان. این صفت، در آموزه های دینی اسلام از جایگاه ویژه ای برخوردار است و به عنوان یکی از شاخصه های مؤمنان معرفی شده است.
مفهوم شناسی غیرت
غیرت از لحاظ لغوی به معنای حمیت، غضب و رَشک بردن است.[۱] اهل لغت در ترجمه این واژه گفته اند: غیرت عبارت است از تنفر طبیعی انسان از مشارکت دیگران در چیزی که محبوب او است. وجود این صفت باعث آن می شود که آدمی از آنچه را که دوست می دارد و یا وظیفه محافظت از آن بدو سپرده شده است نگاهبانی نماید. غیرت، واژه ای است که ریشه در دفاع از ارزش ها و حقوق فردی و جمعی دارد. این صفت ارزشمند، به معنای تلاش برای حفظ آنچه که حق و ارزش است، از جمله ناموس، مال، وطن و دین، می باشد. فرد غیور، با شجاعت و قوت نفس، در برابر هرگونه تجاوز به حریم این ارزش ها می ایستد و با تمام توان از آن ها دفاع می کند.
در تعریف دقیق تر، غیرت دینی عبارت است از یک حس درونی و انگیزه ای قوی که انسان را به دفاع از آنچه که برایش ارزشمند است وا می دارد.[۲] این حس، ریشه در عشق به ارزش ها و اعتقادات فرد دارد و باعث می شود انسان در برابر هرگونه تهدیدی که متوجه این ارزش ها شود، واکنش نشان دهد. غیرت دینی، از خودخواهی صرف متمایز است؛ زیرا هدف آن حفظ ارزش های مشترک و خیر عمومی است.
به عبارت دیگر، غیرت دینی نیروی محرکه ای است که انسان را به سوی حفظ هویت، عزت نفس و ارزش های جامعه سوق می دهد. این صفت، در آموزه های دینی اسلام از اهمیت ویژه ای برخوردار است و به عنوان یکی از شاخصه های مؤمنان معرفی شده است.
در مجموع، غیرت یک صفت پسندیده است که در صورت تعادل و همراه با خردمندی، می تواند به حفظ و تقویت جامعه و ارزش های آن کمک شایانی کند. اما باید توجه داشت که افراط در غیرت، می تواند به تعصب و خشونت منجر شود و از این رو، لازم است این صفت با عقل و منطق همراه باشد.
اقسام غیرت
غیرت، چنان که پیشتر گفتیم، صفتی ارزشمند است؛ اما مانند هر صفت دیگری، اعتدال در آن شرط است. افراط و تفریط در غیرت، می تواند به نتایج مخربی منجر شود. غیرت به دو دسته تقسیم می شود:
۱) غیرت پسندیده
این نوع غیرت، در مواردی بروز می کند که شواهد و قرائن بر وجود خطا یا خیانت وجود دارد. این نوع غیرت، نشانه ای از عشق و دلبستگی به فرد یا ارزش مورد نظر است و در واقع، نوعی مراقبت و محافظت محسوب می شود. پیامبر اکرم (ص) در این باره می فرمایند: «من الغیره ما یُحِبُّ الله، و منها ما یکرَهُ اللهُ، فَأَما ما یُحِبُّ فَالغَیرَهُ فِی الرِّیبَهِ، وَ أَما ما یکرَهُ فَالغَیرَهُ فِی غَیر الریبه؛ غیرت بردو گونه است، نوعی از آن را خدا دوست دارد و نوعی را دوست ندارد. اما غیرتی که خدا دوست دارد غیرت در موارد مشکوک و مظان آلودگی هاست. اما غیرتی در غیر این موارد را دوست ندارد.»[۳]
۲) غیرت ناپسند
این نوع غیرت، بدون دلیل و بر اساس ظن و گمان است و به صورت وسواس و سوءظن بروز می کند. این نوع غیرت، نه تنها سودی ندارد، بلکه باعث ایجاد اختلاف، بدبینی و تخریب روابط می شود. امام صادق (ع) فرمود: «لا غیره فی الحَلال؛ در امور حلال، غیرت ورزی نابجاست.»[۴]
امیرالمؤمنین علی (ع) نیز در نهج البلاغه به فرزندش امام حسن (ع) می فرمایند: «از غیرت ورزی در غیر موضعش بپرهیز؛ زیرا این گونه غیرت افراطی سبب گرفتاری و انحراف افراد درستکار و موجب می شود که افراد بی گناه در معرض تهمت قرار گیرند.»[۵]
در مجموع، می توان گفت که غیرت پسندیده، بر پایه عقل و منطق است و هدف آن حفظ ارزش ها و رعایت مرزبندی ها در روابط است، در حالی که غیرت ناپسند، بر پایه شک و تردید است و به تخریب روابط و ایجاد تنش ها منجر می شود.
نشانه های غیرت دینی
غیرت دینی، همانند چراغی فروزان، ایمان و تعهد انسان را روشن می کند. این صفت ارزشمند، در ابعاد مختلف زندگی فردی و اجتماعی نمود پیدا می کند. برخی از مهم ترین نشانه های غیرت دینی عبارتند از:
۱) مقابله با منکر و فساد
فردی که غیرت دینی دارد، نسبت به گناه و فساد بی تفاوت نیست و برای مبارزه با آن ها تلاش می کند. این مبارزه می تواند به صورت فردی یا جمعی و در قالب امر به معروف و نهی از منکر صورت گیرد.
این فریضه مهم، یکی از بارزترین نشانه های غیرت دینی است. کسی که به غیرت دینی پایبند است، همواره تلاش می کند تا دیگران را به سوی خوبی ها هدایت کند و از انجام کارهای زشت باز دارد. قرآن کریم، مسلمانان را بهترین امت می داند که به امر به معروف و نهی از منکر می پردازند.[۶]
داستان میرزا محمدحسین یزدی، نمونه ای بارز از این نوع غیرت دینی است که نشان می دهد چگونه یک عالم دینی، با تمام وجود در برابر فساد ایستادگی می کند. در زمان ایشان در باغ حکومتی شیراز مجلس مهمانی برپا شده بود در این مهمانی جمعی از تجار شرکت داشتند.
در آن مجلس انواع فسق و فجور صورت پذیرفت؛ خبر به میرزا رسید. ایشان سخت ناراحت و بی قرار شد و روز جمعه در مسجد وکیل شیراز پس از نماز عصر به منبر رفت و بسیار گریست و پس از ذکر چند جمله موعظه فرمود:
«ای تجاری که فجار شده اید، شما همیشه پشت سر علما بودید، اما اکنون در مجلس فسقی که آشکارا محرمات الهی را مرتکب می شدند رفتید و به جای آنکه آن ها را نهی کنید با آن ها همراهی و جگر مرا سوراخ کردید و دل مرا آتش زدید.» سپس از منبر پایین آمد و به منزل رفت و در بستر بیماری افتاد تا اینکه دار فانی را وداع گفت.[۷]
۲) غیرت دینی، سدی در برابر بدعت ها و انحرافات
یکی از مهم ترین چالش هایی که دین و جامعه با آن مواجه هستند، پیدایش بدعت ها است. بدعت ها، افکار و اعمال نوینی هستند که برخلاف آموزه های اصیل دین وارد دین می شوند و می توانند بنیان های اعتقادی و اخلاقی جامعه را سست کنند.
برخی از نمونه های بدعت ها عبارتند از: برگزاری کنسرت های مبتذل، ترویج روابط نامشروع، بدحجابی و گسترش مظاهر فساد. این بدعت ها نه تنها به دین آسیب می رسانند، بلکه امنیت اجتماعی را نیز به خطر می اندازند.
مقابله با بدعت ها، یکی از مهم ترین وظایف هر فرد مؤمنی است. غیرت دینی، همان انگیزه و حساسیتی است که هر مسلمان باید نسبت به دین خود داشته باشد. وقتی فردی نسبت به دین خود غیرت داشته باشد، نمی تواند بی تفاوت به بدعت ها بماند و برای مقابله با آن ها تلاش نکند.
پیامبر اکرم (ص) در این باره می فرمایند: «مَن تَبَسّمَ فی وجهِ مُبتَدِعٍ فقد أعانَ على هَدمِ دِینِهِ؛ کسی که به روی بدعت گذار بخندد، در واقع به نابودی دینش کمک کرده است.»[۸] این حدیث نشان می دهد که حتی یک لبخند به بدعت گذار، می تواند به تقویت بدعت و تضعیف دین منجر شود.
امام صادق (ع) نیز می فرمایند: «لا تَصْحَبوا أهلَ البِدَعِ و لا تُجالِسوهـُم فتَصیروا عِنـد النّاسِ کواحِـدٍ مِنهُم؛ با اهل بدعت مصاحبت و همنشینی نکنید که در نتیجه نزد مردم همانند یکی از آن ها خواهید بود.»[۹] این حدیث نیز بر اهمیت دوری از بدعت گذاران و تأثیرگذاری آن ها بر افراد تأکید می کند.
۳) خشم مقدس؛ تجلی غیرت دینی
خشم مقدس، جلوه ای از غیرت دینی است که در برابر منکرات و بدعت ها بروز می کند. این خشم، نه از روی کینه و نفرت، بلکه از روی عشق به خدا و دین است. انبیاء و ائمه (ع)، الگوهای کامل خشم مقدس هستند. همان طور که حضرت ابراهیم(ع) با مشرکان به شدت برخورد کرد[۱۰] و پیامبر اسلام(ص) نیز در برابر کفار اشداء بودند.[۱۱]
شهید مطهری نیز بر این نکته تأکید دارد که هر مؤمنی باید در برابر باطل بایستد و این ایستادگی را کفر مقدس می نامد که در مقابل طاغوت است.[۱۲] به عبارت دیگر، خشم مقدس، واکنشی طبیعی و لازم در برابر هرگونه انحراف از دین و ارزش های الهی است و نشان دهنده غیرت دینی و تعهد و پایبندی فرد به دین خود می باشد.
۴) ایستادگی در مقابل استهزاکنندگان
یکی از جلوه های بارز غیرت دینی، مقابله با کسانی است که به ارزش ها و مقدسات دینی اهانت می کنند. قرآن کریم، مسلمانان را از دوست داشتن افرادی که دین آن ها را به بازی می گیرند، نهی کرده است: «ای کسانی که ایمان آورده اید! با افرادی که آیین شما را به باد استهزا و بازی می گیرند دوستی نکنید.»[۱۳]
این آیه به دنبال واقعه ای نازل شد که برخی از یهودیان و نصارا، نماز و اذان مسلمانان را مسخره می کردند. خداوند در این آیه، مسلمانان را از هرگونه ارتباط و دوستی با این افراد برحذر داشته و بر قطع رابطه با آن ها تاکید کرده است.[۱۴] این دستور الهی نشان می دهد که حفظ عزت و حرمت دین، از وظایف مهم هر مسلمانی است و نباید اجازه داد که دیگران به مقدسات دینی توهین کنند.
غیرت دینی در آیینه قرآن
در قرآن کریم، آیات متعددی به طور مستقیم یا غیرمستقیم به این موضوع اشاره دارند و بر اهمیت غیرت دینی در زندگی فردی و اجتماعی مؤمنان تأکید می کنند. به عنوان نمونه به بررسی چند آیه می پردازیم.
۱) «لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ الْمُنَافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فِی الْمَدِینَهِ لَنُغْرِیَنَّکَ بِهِمْ ثُمَّ لَا یُجَاوِرُونَکَ فِیهَا إِلَّا قَلِیلًا مَلْعُونِینَ أَیْنَمَا ثُقِفُوا أُخِذُوا وَ قُتِّلُوا تَقْتِیلًا سُنَّهَ اللَّهِ فِی الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّهِ اللَّهِ تَبْدِیلًا؛ اگر منافقان و بیماردلان و آن ها که اخبار دروغ و شایعات بی اساس در مدینه پخش می کنند دست از کار خود بر ندارند، تو را بر ضدّ آنان می شورانیم، سپس جز مدّت کوتاهی نمی توانند در کنار تو در این شهر بمانند و از همه جا طرد می شوند، و هر جا یافته شوند گرفته خواهند شد و به سختی به قتل خواهند رسید این سنّت خداوند در اقوام پیشین است، و برای سنّت الهی هیچ گونه تغییر نخواهی یافت.»[۱۵]
در این آیات تصویری روشن از غیرت الهی و ضرورت مقابله با تبهکاران ارائه می دهند. خداوند در این آیات، سه گروه را به شدت تهدید می کند: منافقان، بیماردلان و شایعه پراکنان. این افراد با ایجاد مزاحمت برای نوامیس مردم، تضعیف روحیه مسلمانان و نشر اکاذیب، امنیت جامعه و آرامش مسلمانان را بر هم می زنند. خداوند متعال در این آیات می فرماید که اگر این افراد دست از کار خود برندارند، به شدت مجازات خواهند شد.
این تهدید الهی، نمونه ای بارز از غیرت الهی نسبت به بندگان مؤمن است و به مسلمانان می آموزد که در برابر تبهکاران و مخلان امنیت جامعه، نباید بی تفاوت باشند. سیره عملی پیامبر اکرم (ص) نیز مؤید این مطلب است. آن حضرت در برخورد با متخلفان و منافقان، بسیار قاطع عمل می کردند و این امر، به عنوان یک سنت حسنه در اسلام پذیرفته شده است.
نکته قابل توجه این است که حکم مقابله با این افراد، تنها مختص به زمان پیامبر (ص) نیست، بلکه حکم عامی است که در تمام زمان ها و مکان ها جاری است. خداوند در قرآن می فرماید که این سنت الهی، در تمام اقوام پیشین نیز جاری بوده است. بنابراین، مسلمانان در هر زمان و مکانی که با چنین افرادی مواجه شدند، باید با آن ها برخورد قاطعانه ای داشته باشند.
در نتیجه، غیرت دینی، ما را به مقابله با هرگونه تهدیدی که متوجه دین، ناموس و امنیت جامعه باشد، فرا می خواند.
۲) «قَالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَیَّ مِمَّا یَدْعُونَنِی إِلَیْهِ وَ إِلَّا تَصْرِفْ عَنِّی کَیْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَیْهِنَّ وَ أَکُنْ مِنَ الْجَاهِلِینَ؛ (یوسف) گفت: پروردگارا، زندان نزد من محبوب تر است از آنچه این ها مرا به سوی آن میخوانند و اگر مکر و نیرنگ آن ها را از من باز نگردانی، به سوی آنان متمایل خواهم شد و از جاهلان خواهم بود.»[۱۶]
این آیه بر عظمت اخلاقی حضرت یوسف(ع) تأکید می کند. هنگامی که با وسوسه های شدید زلیخا و دیگر زنان قدرتمند روبرو شد، نه تنها به خواسته های نامشروع آن ها تن نداد، بلکه حتی زندان را بر تسلیم شدن ترجیح داد. این انتخاب شجاعانه، نشان از غیرت دینی عمیق و پرهیزگاری بی شائبه او دارد. یوسف (ع) در دعای خود به خداوند می گوید که زندان را به دلیل دوری از گناه و حفظ پاکدامنی، بر لذت های دنیوی ترجیح می دهد و از خداوند می خواهد که او را از شر این فتنه بزرگ حفظ کند.
یوسف (ع) با انتخاب زندان، نه تنها از خود محافظت کرد، بلکه به تمام انسان ها آموخت که حفظ پاکدامنی و تقوا، بالاترین ارزش ها هستند و باید برای حفظ آن ها از هر چیزی گذشت.
۳) «وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنَاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَ یَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَ لَا یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا… وَ لَا یَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِیُعْلَمَ مَا یُخْفِینَ مِنْ زِینَتِهِنَّ…؛ و به زنان با ایمان بگو چشم های خود را (از نگاه هوس آلود) فروگیرند، و دامان خویش را حفظ کنند و زینت خود را -جز آن مقدار که نمایان است- آشکار ننمایند… و هنگام راه رفتن پاهای خود را به زمین نزنند تا زینت پنهانیشان دانسته شود…»[۱۷]
در این آیه شریفه ، خداوند به زنان مؤمنه دستور می دهد که علاوه بر حفظ حجاب ظاهری، به حفظ حیا و عفت در رفتار نیز اهتمام ورزند. این آیه با زیبایی خاصی بیان می کند که زنان نباید با حرکات اغواگرانه، توجه دیگران را به خود جلب کنند. زدن پا به زمین به گونه ای که صدای زینت های پنهان شنیده شود، نوعی خودنمایی و جلب توجه محسوب می شود که با روحیه عفت و غیرت دینی در تضاد است. این دستور، نه تنها به حفظ حرمت زن کمک می کند، بلکه به ایجاد یک جامعه آرام و به دور از فتنه کمک می کند.
غیرت دینی در آیینه روایات
غیرت دینی، از مفاهیمی است که در روایات معصومین (ع) به آن پرداخته شده و ابعاد مختلف آن تبیین گردیده است. به عنوان نمونه:
۱) امام صادق(ع) می فرماید: «إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَى غَیُورٌ یُحِبُّ کُلَّ غَیُورٍ وَ لِغَیْرَتِهِ حَرَّم الْفَوَاحِشَ ظَاهِرَهَا وَ بَاطِنَهَا؛ خداوند تبارک و تعالی با غیرت است و مردان غیور را دوست دارد و از همین رو، زشتی ها را چه آشکار و چه پنهان حرام کرده است.»[۱۸] امام صادق (ع) در این حدیث شریف، به یکی از مهم ترین صفات الهی و انسانی یعنی «غیرت» اشاره فرموده اند. این حدیث، ابعاد مختلفی از مفهوم غیرت دینی را روشن می سازد.
نخستین نکته ای که از این حدیث برمی آید، این است که غیرت صرفاً یک صفت انسانی نیست، بلکه خداوند متعال نیز به عنوان خالق و مالک همه چیز، نسبت به آنچه به او تعلق دارد، غیور است. این امر نشان می دهد که غیرت دینی، ریشه در ذات الهی دارد و یک ارزش والا و الهی محسوب می شود.
امام صادق (ع) صراحتاً می فرمایند که خداوند، مردان غیور را دوست دارد. این بدان معناست که غیرت، از دیدگاه اسلام، یک صفت پسندیده و مورد پسند خداوند است.
از طرف دیگر، حرام بودن زشتی ها، چه آشکار و چه پنهان، به دلیل غیرت خداوند است. این ارتباط نشان می دهد که غیرت دینی، انگیزه ای قوی برای پرهیز از گناه و ارتکاب زشتی ها است.
۲) پیامبراکرم(ص) می فرمایند: «اَلغَیرَهُ مِنَ الایمانِ وَ المِذاءُ مِنَ النِّفاقِ؛ غیرت دینی از ایمان است و ریاکاری از نفاق سرچشمه می گیرد.»[۱۹]
این حدیث شریف، یکی از مهم ترین آموزه های اسلامی در باب اخلاق و ایمان است. این جمله کوتاه اما پرمعنا، ابعاد مختلفی از شخصیت مؤمن و منافق را روشن می سازد.
غیرت در این حدیث، به معنای دلسوزی، احساس مسئولیت و دفاع از حق و حقیقت است. فرد مؤمن، نسبت به دین، ارزش ها، ناموس و جامعه خود احساس مسئولیت می کند و در برابر هرگونه تهدیدی از آن ها دفاع می کند. این غیرت، ریشه در ایمان او دارد و باعث می شود که او همواره در تلاش باشد تا به بهترین شکل ممکن به وظایف خود عمل کند.
از سوی دیگر، ریاکاری یا مذاء، به معنای نشان دادن چیزی خلاف واقع و انجام کارها به قصد دیده شدن و آفرین است. فرد منافق، اعمال نیک خود را به نمایش می گذارد تا مورد توجه و تحسین دیگران قرار گیرد و در واقع، انگیزه اصلی او از انجام کارهای نیک، کسب شهرت و محبوبیت است.
در مجموع، این حدیث به ما می آموزد که ایمان و نفاق، دو قطب مقابل هستند و هر یک از آن ها، صفات و ویژگی های خاص خود را دارند.
۳) امیرالمؤمنین(ع) می فرمایند: «اِذا لَمْ یغُرِ الرَّجُلُ فَهُوَ مَنْکُوسُ الْقَلْبِ؛ اگر انسانى غیرت نداشته باشد قلب و فکرش وارونه است.»[۲۰]
این حدیث شریف، به زیبایی رابطه میان غیرت دینی و سلامت قلب و فکر انسان را بیان می کند. به عبارت دیگر، این حدیث بیان می دارد که نبود غیرت دینی، نشانه ای از انحراف درونی و وارونگی ارزش ها در انسان است.
نتیجه گیری
غیرت دینی یکی از مفاهیم مهم در اسلام است که به معنای دلسوزی، احساس مسئولیت و دفاع از ارزش ها و حقایق دینی است. این صفت ارزشمند، ریشه در ذات الهی دارد و خداوند متعال نیز به عنوان خالق و مالک همه چیز، نسبت به آنچه به او تعلق دارد، غیور است.
بر اساس آیات و روایات، غیرت دینی، نه تنها یک صفت اخلاقی بلکهک تکلیف دینی است که هر فرد مؤمنی باید به آن عمل کند. فرد غیور، نسبت به خدا، دین، ارزش ها، خانواده و جامعه خود احساس مسئولیت می کند و در برابر هرگونه تهدیدی از آن ها دفاع می کند. این غیرت، باعث تقویت پیوندهای اجتماعی، حفظ ارزش ها و ایجاد یک جامعه سالم و پویا می شود.
پی نوشت ها
[۱] ابن منظور، لسان العرب، ج۱۰، ص۱۵۶و ۳۴۸
[۲] نراقی، جامع السعادات، ج ۱، ص ۲۶۶
[۳] متقی هندی، کنزالعمال، ج۳، ص۳۸۵
[۴] حرعاملی، وسائل الشیعه، ج۱۴، ص۱۷۶
[۵] نهج البلاغه، نامه۳۱
[۶] آل عمران: ۱۱۰
[۷] حسینی، مردان علم در دنیای عمل، ج۱، ص۲۲۴
[۸] قمی، سفینه البحار، ج۱، ص۶۳
[۹] کلینی، کافی، ج۲، ص۳۶۰
[۱۰] ممتحنه: ۴
[۱۱] فتح: ۲۹
[۱۲] شهید مطهری، آشنایی با قرآن، ج۱، ص۱۴۶
[۱۳] مائده: ۵۷
[۱۴] مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۴، ص۴۳۵
[۱۵] احزاب: ۶۰تا۶۲
[۱۶] یوسف: ۳۳
[۱۷] نور: ۳۱
[۱۸] کلینی، کافی، ج۵، ص۵۳۵
[۱۹]پاینده، نهج الفصاحه ص ۵۸۷، ح ۲۰۴۵
[۲۰] کلینی، کافی، ج۵، ص۵۳۶
منابع
- قرآن کریم
- نهج البلاغه
- ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار احیاء تراث العربی، ۱۴۰۸ق.
- نراقی، ملامهدی، جامع السعادات، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، بی تا.
- متقی هندی، کنز العمال فی سنن الاقوال و الافعال، بیروت، موسسه الرساله، ۱۴۰۹ق.
- عاملى، حرّ، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم، نشر مؤسسه آل البیت (ع)، ۱۴۰۹ق.
- قمی، شیخ عباس، سفینه البحار، مشهد، انتشارات آستان قدس رضوی، ۱۴۳۰ق.
- پاینده، ابوالقاسم، نهج الفصاحه، تهران، نشر دنیای دانش، ۱۳۸۲ش.
- کلینى، محمد بن یعقوب، الکافی قم، نشر دار الحدیث، ۱۴۲۹ق.
- مکارم شیرازی و دیگران ناصر ، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۲ش.
- حسینی ، نعمت الله، مردان علم در میدان عمل، قم، دفتر انشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم ، ۱۳۷۱ش.
- مطهری، مرتضی، آشنایی با قرآن، قم، انتشارات صدرا، ۱۳۸۹ش.
منابع اقتباس
- اکبری دستک، فیض اله، نعمتی پیرعلی، دل آرا، و رودمقدس، رمضانعلی. (۱۳۹۷). غیرت و کارکردهای آن در آموزه های دینی. بصیرت و تربیت اسلامی، ص ۹۷-۱۲۲. پایگاه مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی
- تربتی، جواد، جایگاه غیرت در آموزه های دینی؛ غیرت دینی و نشانه های آن مقاله؛ پاسدار اسلام مهر و آبان ۱۴۰۱ – شماره ۴۷۹ و ۴۸۰ ص ۵۶ و ۵۷. نورمگز
- مقاله غیرت ورزی از دیدگاه قرآن و روایات. سایت عرفان دات آی آر
- مقاله آیاتی از قرآن در موضوع «غیرت». سایت حوزه دات نت
