از آموزه های دین اسلام جایگاه دنیا به خوبی قابل دریافت است. هر چند دین و دنیا برای سعادت انسان مکمل هم هستند اما معمولا جایگاه دنیا در مقابل دین قرار می گیرد.
دین و دنیا دو پدیده است که در زندگی هر انسانی وجود دارد. برخی تصور می کنند که دین و دنیا در برابر هم قرار دارند و همدیگر را نفی می کنند. در حالی که اگر به آموزه های دین اسلام و احادیث معصومین مراجعه شود دین و دنیا نه تنها در برابر هم قرار ندارند بلکه مکمل هم هستند.
احادیثی از رسول گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل شده که جایگاه دنیا را در ابعاد مختلف بیان فرموده و آن را مورد توجه ما قرار داده تا اگر بر طبق آن ها رفتار کنیم بتوانیم در این دنیا زندگی سالمی داشته باشیم.
جایگاه دنیا از حیث نعمت های آن
قَالَ رسول (صلی الله علیه و آله و سلم): مَنْ أَمْسَى وَ أَصْبَحَ وَ عِنْدَهُ ثَلَاثٌ فَقَدْ تَمَّتْ عَلَیهِ النِّعْمَةُ فِی الدُّنْیا. مَنْ أَصْبَحَ وَ أَمْسَى مُعَافًى فِی بَدَنِهِ آمِناً فِی سَرْبِهِ عِنْدَهُ قُوتُ یوْمِهِ فَإِنْ كَانَتْ عِنْدَهُ الرَّابِعَةُ فَقَدْ تَمَّتْ عَلَیهِ النِّعْمَةُ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ وَ هُوَ الْإِیمَانُ؛
هر كه چون شب و روز برآید و این سه موهبت را داشته باشد نعمت دنیا در حقش تمام است: بدن سالم، ایمنى از شر دشمن، و آذوقه یك شبانه روز. و اگر موهبت چهارمین یعنى ایمان هم داشته باشد نعمت دنیا و آخرت بر او تمام است.
در این حدیث جایگاه دنیا از حیث نعمت های آن که انسان از آن ها بهره مند می شود کاملا مورد توجه شده است و ملاحظه می شود اگر ایمان در کنار این نعمت ها قرار بگیرد نعمت دنیا و آخرت در حق او تمام می شود.
جایگاه دنیا برای افراد مختلف
سُئِلَ رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) مَنْ أَشَدُّ النَّاسِ بَلَاءً فِی الدُّنْیا؟ فَقَالَ (صلی الله علیه و آله و سلم) النَّبِیونَ ثُمَّ الْأَمَاثِلُ فَالْأَمَاثِلُ وَ یبْتَلَى الْمُؤْمِنُ عَلَى قَدْرِ إِیمَانِهِ وَ حُسْنِ عَمَلِهِ فَمَنْ صَحَّ إِیمَانُهُ وَ حَسُنَ عَمَلُهُ اشْتَدَّ بَلَاؤُهُ وَ مَنْ سَخُفَ إِیمَانُهُ وَ ضَعُفَ عَمَلُهُ قَلَّ بَلَاؤُهُ؛
از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) پرسیدند: كدام مردم در دنیا، در معرض امتحان و گرفتارى سخت تر قرار دارند؟ پیامبر در پاسخ فرمود: پیامبران؛ سپس كسانى كه به آنان نزدیك تر و شبیه ترند؛ مؤمن نیز به اندازه ایمان خویش و خوش كردارى خود بلا مى كشد؛ هر كه ایمانش درست و كردارش نیكو باشد، بلا و گرفتاری اش سخت تر است و هر كه ایمانش سست و كردارش ضعیف باشد بلا و امتحان الهى براى او اندك است.
جایگاه دنیا از حیث ارزشمندی
قَالَ رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): لَوْ كَانَتِ الدُّنْیا تَعْدِلُ عِنْدَ اللَّهِ مِثْلَ جَنَاحِ بَعُوضَةٍ مَا أَعْطَى كَافِراً وَ لَا مُنَافِقاً مِنْهَا شَیئاً؛
اگر دنیا نزد خدا به قدر بال پشه اى ارزش داشت، چیزى از آن را به كافر و منافق نمى داد.
قَالَ رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): الدُّنْیا دُوَلٌ فَمَا كَانَ لَكَ أَتَاكَ عَلَى ضَعْفِكَ وَ مَا كَانَ مِنْهَا عَلَیكَ لَمْ تَدْفَعْهُ بِقُوَّتِكَ وَ مَنِ انْقَطَعَ رَجَاؤُهُ مِمَّا فَاتَ اسْتَرَاحَ بَدَنُهُ وَ مَنْ رَضِی بِمَا قَسَمَهُ اللَّهُ قَرَّتْ عَینُهُ؛
دنیا متغیر است، منفعتى كه نصیب توست اگر ضعیف هم باشى به تو مى رسد و ضررى را كه نصیب توست دفع آن را با تمام قدرت هم نتوانى كرد. هر كس امید خود را از آنچه بر باد داده ببرد به آرامش دست مى یابد و هر كس به آنچه خدایش قسمت كرده خشنود باشد چشمش روشن مى گردد.
جایگاه دنیا از نظر صبوری در آن
قَالَ رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): مَنْ تَنْفَعْهُ ینْفَعْكَ وَ مَنْ لَا یعِدَّ الصَّبْرَ لِنَوَائِبِ الدَّهْرِ یعْجِزْ وَ مَنْ قَرَضَ النَّاسَ قَرَضُوهُ وَ مَنْ تَرَكَهُمْ لَمْ یتْرُكُوهُ قِیلَ فَأَصْنَعُ مَا ذَا یا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ أَقْرِضْهُمْ مِنْ عِرْضِكَ لِیوْمِ فَقْرِكَ؛
هر كه را سود دهى سودت دهد و هر كه در حوادث دنیا صبورى نكند ناتوان و عاجز گردد، هر كه بد مردم گوید بدش گویند و هر كه آن ها را رها كند رهایش نكنند. عرض شد: ای رسول خدا! پس چه كنم؟ فرمود: از آبروى یا كالاى خود به آن ها وام بده براى روز فقر و ناداری ات [روز رستاخیز].
جایگاه دنیا و آخرت از حیث مقصود بودن آن ها
قَالَ رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): مَنْ أَصْبَحَ وَ أَمْسَى وَ الْآخِرَةُ أَكْبَرُ هَمِّهِ جَعَلَ اللَّهُ الْغِنَى فِی قَلْبِهِ وَ جَمَعَ لَهُ أَمْرَهُ وَ لَمْ یخْرُجْ مِنَ الدُّنْیا حَتَّى یسْتَكْمِلَ رِزْقَهُ وَ مَنْ أَصْبَحَ وَ أَمْسَى وَ الدُّنْیا أَكْبَرُ هَمِّهِ جَعَلَ اللَّهُ الْفَقْرَ بَینَ عَینَیهِ وَ شَتَّتَ عَلَیهِ أَمْرَهُ وَ لَمْ ینَلْ مِنَ الدُّنْیا إِلَّا مَا قُسِمَ لَهُ؛
هر كس صبح و شام كند و بزرگ ترین قصدش جهان آخرت باشد، خداوند دل او را بى نیاز نماید و كارش را رو به راه كند و از دنیا نرود تا اینكه همه روزى خود را دریافت نماید؛ و هر كس صبح و شام كند و بزرگترین قصدش دنیا باشد، خداوند فقر را مقابل دیدگانش قرار داده و كارش را پریشان سازد و از دنیا هم چیزى بیشتر از آن كه مقدرش بوده به دست نیاورد.
جایگاه دنیا از نظر آرامش قلب
وَ لَمَّا نَزَلَتْ عَلَیهِ «لا تَمُدَّنَّ عَینَیكَ إِلى ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ إِلَى آخِرِ الْآیةِ» قَالَ (صلی الله علیه و آله و سلم): مَنْ لَمْ یتَعَزَّ بِعَزَاءِ اللَّهِ انْقَطَعَتْ نَفْسُهُ حَسَرَاتٍ عَلَى الدُّنْیا وَ مَنْ مَدَّ عَینَیهِ إِلَى مَا فِی أَیدِی النَّاسِ مِنْ دُنْیاهُمْ طَالَ حُزْنُهُ وَ سَخِطَ مَا قَسَمَ اللَّهُ لَهُ مِنْ رِزْقِهِ وَ تَنَغَّصَ عَلَیهِ عَیشُهُ وَ مَنْ لَمْ یرَ أَنَّ لِلَّهِ عَلَیهِ نِعْمَةً إِلَّا فِی مَطْعَمٍ أَوْ مَشْرَبٍ فَقَدْ جَهِلَ وَ كَفَرَ نِعَمَ اللَّهِ وَ ضَلَّ سَعْیهُ وَ دَنَا مِنْهُ عَذَابُهُ.
چون اين آيه نازل شد «ديدگانت را به آنچه از متاع دنيا به گروهى از آنان داده ايم مدوز» پيغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: كسى كه تسليت هاى الهى دلش را آرام نكند، جانش از حسرت مال و منال دنيا به لب آيد.
كسى كه به دنياى ديگران چشم دوزد، غصه اش طولانى شود و بر قسمت خدائى خشم گيرد، عيشش مكدر گردد و نعمت خدا را در خوردن و نوشيدن خلاصه كند از اين رو جهل ورزد، نعمت هاى الهى را كفران نمايد، كوشش و سيعش به هدر رود و عذابش نزديك گردد.
جایگاه دنیا برای دنیا گرایان و مومنان
قَالَ رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): یأْتِی عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ لَا یبَالِی الرَّجُلُ مَا تَلِفَ مِنْ دِینِهِ إِذَا سَلِمَتْ لَهُ دُنْیاهُ؛
بر مردم روزگارى فرا مى رسد كه اگر دنیای شان تامین باشد، هر چه از دینشان آسیب ببینند، باكى ندارند.
قَالَ رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): الدُّنْیا سِجْنُ الْمُؤْمِنِ وَ جَنَّةُ الْكَافِرِ؛
دنیا زندان مومن و بهشت كافر است.
جایگاه دنیا از حیث زهد و پارسایی
قَالَ رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) الزُّهْدُ فِی الدُّنْیا قَصْرُ الْأَمَلِ وَ شُكْرُ كُلِّ نِعْمَةٍ وَ الْوَرَعُ عَنْ كُلِّ مَا حَرَّمَ اللَّهُ؛
پارسائى و زهد در دنيا كوتاه كردن آرزوست و شكر هر نعمت و پرهيز از آنچه خدا حرام كرده است.
جایگاه دنیا از حیث دلبستگی به آنبصیر
قَالَ رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): مَنْ لَا یسْتَحْی مِنَ الْحَلَالِ نَفَعَ نَفْسَهُ وَ خَفَّتْ مَئُونَتُهُ وَ نَفَى عَنْهُ الْكِبْرَ وَ مَنْ رَضِی مِنَ اللَّهِ بِالْیسِیرِ مِنَ الرِّزْقِ رَضِی اللَّهُ مِنْهُ بِالْقَلِیلِ مِنَ الْعَمَلِ وَ مَنْ یرْغَبْ فِی الدُّنْیا فَطَالَ فِیهَا أَمَلُهُ أَعْمَى اللَّهُ قَلْبَهُ عَلَى قَدْرِ رَغْبَتِهِ فِیهَا وَ مَنْ زَهِدَ فِیهَا فَقَصَّرَ فِیهَا أَمَلَهُ أَعْطَاهُ اللَّهُ عِلْماً بِغَیرِ تَعَلُّمٍ وَ هُدًى بِغَیرِ هِدَایةٍ فَأَذْهَبَ عَنْهُ الْعَمَى وَ جَعَلَهُ بَصِیراً.
أَلَا إِنَّهُ سَیكُونُ بَعْدِی أَقْوَامٌ لَا یسْتَقِیمُ لَهُمُ الْمُلْكُ إِلَّا بِالْقَتْلِ وَ التَّجَبُّرِ وَ لَا یسْتَقِیمُ لَهُمُ الْغِنَى إِلَّا بِالْبُخْلِ وَ لَا تَسْتَقِیمُ لَهُمُ الْمَحَبَّةُ فِی النَّاسِ إِلَّا بِاتِّبَاعِ الْهَوَى وَ التَیسِیرِ فِی الدِّینِ.
أَلَا فَمَنْ أَدْرَكَ ذَلِكَ فَصَبَرَ عَلَى الْفَقْرِ وَ هُوَ یقْدِرُ عَلَى الْغِنَى وَ صَبَرَ عَلَى الذُّلِّ وَ هُوَ یقْدِرُ عَلَى الْعِزِّ وَ صَبَرَ عَلَى الْبَغْضَاءِ فِی النَّاسِ وَ هُوَ یقْدِرُ عَلَى الْمَحَبَّةِ لَا یرِیدُ بِذَلِكَ إِلَّا وَجْهَ اللَّهِ وَ الدَّارَ الْآخِرَةَ أَعْطَاهُ اللَّهُ ثَوَابَ خَمْسِینَ صِدِّیقاً؛
هر كه از (كار) حلال شرم نكند، به خود نفع رساند، هزينه اش سبك گردد و تكبر از او دور شود، و كسى كه به روزى اندك خدا قناعت كند، خدا به عمل اندك او راضى شود، و كسى كه دل به دنيا بندد و آرزوهاى دور و دراز به دل راه دهد، خدا به اندازه علاقه اش به دنيا دلش را كور كند، و كسى كه دل از دنيا برگيرد و دامن آرزو كوتاه كند خداوند درس ناخوانده علمش بخشد، بى راهنما هدايتش كند و كورى باطنش را شفا داده بصير و بينايش فرمايد.
پس از من اقوامى آيند كه پادشاهى آنان جز با جبارى و كشتار سر نگيرد و ثروتشان جز با بخل فراهم نشود و جلب محبت، جز با هوسرانى و سهلانگارى در دين نتوانند.
هر كه به آن دوران رسد و با قدرت بر توانگرى، و بر فقر صبر و شکیبایی کند و با امكان كسب عزت (از راه جبارى) به خوارى تن دهد، و با توانائى جلب دوستى، با بى مهرى و خشم مردم بسازد و جز رضاى خدا و اجر آخرت پاداشى نخواهد، خداوند اجر پنجاه «صديق» به وى عطا كند (صديقان آنهايند كه در زندگى هيچ دروغ نگويند و مقامى رديف پيامبران دارند).
نتیجه گیری
از احادیثی که بیان شد جایگاه دنیا در حوزه های مختلف روشن گردید. عمل به این احادیثی گهرباری که از پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) درباره دنیا نقل شده، بسیار سرنوشت ساز است.
با توجه به این که دنیا دار فانی است و بقا ندارد دلبستگی به آن آثار بسیار خطرناکی داشته و دنیای انسان را هم به تلخی تبدیل می کند. اگر از دنیا بر طبق دستورات دین بهره برده شود با وجود عدم جاودانگی، خود محل بسیار مناسب برای دینداران است.
گردآوری و تنظیم: حمیدالله رفیعی
منبع: ابن شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول، ص 35 به بعد، قم، جامعه مدرسین، چ2، 1404ق/ 1363ش.
