افسانه غرانیق‏ دروغ سازی دشمنان علیه رسول الله (ص)

افسانه غرانیق، داستانی جعلی است مبنی بر این که شیطان در اثنای دریافت سوره نجم توسط پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) آیاتی بر آن حضرت القا نموده که مضمون آن تایید بت پرستان بوده است. این داستان بارها توسط عالمان شیعه با دلایل متعدد مردود اعلام شده است.

يهود و به ويژه، پيشوايان و احبار آن‏ ها، از دشمنان شماره يك اسلام بوده و هستند.

گروهى از آنان مانند كعب الاحبار و غيره كه به ظاهر ايمان آورده بودند، پيوسته با ساختن دروغ ‏ها و پخش اخبار بى ‏اساس از زبان انبيا به تحريف حقايق می پرداختند.

برخى از نويسندگان مسلمان، از روى حسن ظن به عموم هم كيشان، بدون بررسى و تحقيق، مجعولات آنان را در رديف حديث و تاريخ تدوين می ‏كردند.

ولى اكنون كه دانشمندان براى بررسى اين‏ گونه مطالب فرصت بيشترى دارند و به خصوص، بر اثر مساعى گروهى از محققان اسلامى، اصول و قواعدى براى تشخيص حقايق تاريخى از افسانه‏ هاى خيالى پديد آمده است. از اين نظر، هرگز براى يك نويسنده دانشمند دينى روا نيست كه آن‏چه در هر كتاب ببيند امرى مسلم تلقى كند و بدون رسيدگى آن را بپذيرد و نقل كند.

افسانه غرانیق چيست؟

مى‏ گويند: سران قريش مانند «وليد»، «عاص»، «اسود» و «اميه» با پيامبر ملاقات و درخواست كردند كه براى رفع اختلاف، طرفين خدايان يك ديگر را بپذيرند. در همين موقع، سوره «الكافرون» در پاسخ درخواست آنان نازل شد و پيامبر مامور گشت كه در پاسخ آن‏ها چنين بگويد:

لا أَعْبُدُ ما تَعْبُدُونَ وَ لا أَنْتُمْ عابِدُونَ ما أَعْبُدُ؛ من آن‏چه را شما مى‏ پرستيد عبادت نمى‏ كنم و شما نيز پرستنده خداى من نخواهيد بود.

با اين حال، پيامبر خدا علاق‏مند بود كه با قريش كنار بيايد و با خود مى‏ گفت: اى كاش! دستورى نازل مى‏ گرديد كه فاصله ما را از قريش كمتر مى‏ ساخت. روزى در كنار كعبه با صداى دل نشين خود، سوره والنجم را مى‏ خواند؛ هنگامى كه به اين دو آيه رسيد:

أَ فَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَ الْعُزَّى، وَ مَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى‏[1]؛ مرا از «لات» و «عزّى» و «منات» (نام‏ هاى بتان بت‏ پرستان بودند) خبر دهيد. ناگهان شيطان بر زبانش اين دو جمله را جارى ساخت: «تلك الغرانيق العلى، منها الشّفاعة ترتجى؛ اينها غرانيق[2] عالى‏ مقامند، شفاعت آن‏ها مورد رضايت است.» سپس باقى آيات را خواند. هنگامى كه به آيه سجده رسيد،[3] خود پيامبر و تمام حاضران اعم از مسلمان و مشرك در برابر بت‏ها سجده كردند؛ جز «وليد» كه بر اثر پيرى موفق به سجده نشد.

غلغله و شادى در مسجد بلند شد و مشركان گفتند: «محمد» خدايان ما را به نيكى ياد كرده است. خبر صلح «محمد» با قريش به گوش مهاجران مسلمان حبشه رسيد و اين صلح وسيله‏ اى شد كه گروهى از آن‏ ها از اقامتگاه خود (حبشه) برگشتند، ولى پس از بازگشت، ديدند، وضع دو مرتبه دگرگون شده و فرشته وحى بر پيامبر نازل شده و او را بار ديگر به پيكار با مشركان مأمور ساخته و گفته است كه اين دو جمله را شيطان بر زبان تو جارى ساخته است و من هرگز چنين جمله ‏هايى نگفته بودم. در اين مورد، آيه‏ هاى 52 تا 54 سوره حج نازل شد.

طبرى[4] به افسانه غرانيق اشاره كرده و خاورشناسان نيز آن را با آب و تاب بيشترى نقل كرده ‏اند.

محاسبه اى ساده در باره افسانه‏ غرانیق

به فرض كه «محمد» از برگزيدگان آسمانى نبود، اما هرگز نمى ‏توان كاردانى و خردمندى او را انكار كرد. آيا هيچ خردمندى دست به چنين كارى مى ‏زند؟! هوش‏مندى كه مى‏ بيند صفوف پيروانش روز به روز فشرده ‏تر و شكاف در صفوف دشمن بيشتر مى‏ شود، آيا در چنين موقع كارى مى‏ كند كه دوست و دشمن را به وى بدبين سازد؟

آيا شما باور مى ‏كنيد، كسى كه تمام مناصب و ثروت قريش را، در راه آيين توحيد ترك گفته بود، نمى‏ تواند بار ديگر مروج آيين شرك و بت پرستى شود. ما هرگز درباره فردى مصلح و سياست مدارى معمولى چنين احتمالى نمى‏ دهيم؛ چه رسد به پيامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم).

قضاوت خرد درباره افسانه غرانیق

1. آموزگاران و معلمان الهى به حكم عقل، پيوسته با نيروى عصمت از انجام هرگونه خطايى محفوظند و اگر بنا شود آنان نيز در امور دينى دچار اشتباه و خطا شوند، اعتقاد مردم به سخنان آنان از بين مى ‏رود. بنابراين، بايد چنين داستان‏ هاى تاريخى را با عقايد منطقى و محكم خود بسنجيم و متشابهات و ابهام‏ هاى تاريخ را حل كنيم. به طور مسلم، عصمت «محمد» در تبليغ آيين آسمانى، مانع از پيش آمدن چنين حوادثى است.[5]
2. پايه افسانه اين است: «پيامبر در انجام وظيفه‏ اى كه خدا بر دوش وى گذاشته، خسته شده بود و انحراف و دورى بت پرستان بر وى سنگين مى ‏آمد؛ دنبال چاره ‏اى بود كه راهى براى اصلاح وضع آن‏ها پيش بگيرد.»

ولى به حكم خرد، پيامبران بايد بيش از حد صابر و بردبار باشند. در تحمل و شكيبايى، ضرب المثل عام و خاص گردند و هرگز فرار از جبهه را در سر نپرورانند.

اگر اين افسانه يك سرگذشت صحيح و پابرجايى باشد، نشانه اين است كه قهرمان گفتار ما عنان صبر و تحمل را از دست داده، روحش افسرده و خسته شده بود و اين مطلب با قضاوت خرد درباره انبيا و نيز با آن‏چه از زندگانى آن حضرت از گذشته و آينده در دست داريم ناسازگار است.

قرآن و نفی افسانه غرانیق

سازنده اين داستان، تصور نكرده است كه قرآن بر بطلان افسانه غرانیق گواهى مى‏ دهد، زيرا خداى پيامبر به او نويد داده است كه هرگز باطل در آن راه نخواهد يافت.

چنان‏كه مى‏ فرمايد: «لا يَأْتِيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ[6] »؛

و نيز به او وعده قطعى داده كه در تمام دوران تاريخ بشر، قرآن را از هرگونه پيشامد بد نگاه خواهد داشت.

چنان‏كه فرمود: إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ.[7]

با اين حال، چه‏ طور رانده شده درگاه خدا (شيطان) توانست بر برگزيده خدا پيروز آيد و در قرآن وى، باطلى را جاى دهد و قرآنى را كه اساس آن، مبارزه با بت پرستى است، مروّج دستگاه بت پرستى سازد.

شگفتا! سازنده افسانه غرانیق نغمه بسيار ناموزونى را در جاى نامناسبى ساز كرده و در جايى بر توحيد افترا بسته است كه چند لحظه قبل، خود قرآن به تكذيب آن برخاسته است، زيرا خدا در همين سوره، چنين مى‏فرمايد:

وَ ما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى‏ إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحى‏؛ از روى هوس سخن نمی گويد، اين قرآن نيست مگر وحيى كه به او نازل شده است.

خداوند چه‏ طور با اين نويد قطعى، پيامبر خود را بى‏ نگهبان می ‏گذارد و اجازه می دهد كه شيطان در دل و فكر او تصرف كند؟!

اين رشته از ادله عقلى براى كسى كه به نبوت و رسالتش ايمان دارد سودمند است، ولى اين دلايل براى خاورشناسى كه به نبوت او ايمان ندارد و براى بى‏ارزش ساختن آيين او دست به تشريح و نقل چنين افسانه‏ اى می ‏زند كافى نيست و بايد از طريق ديگرى با وى گفت و گو كرد.

تكذيب افسانه غرانیق از طريق ديگر

افسانه غرانیق را می توان با این تحلیل نفی کرد، هنگامى كه پيامبر اين سوره را می خواند؛ بزرگان قريش كه اكثرا از استوانه‏ هاى فن سخن و از قهرمانان ميدان فصاحت و بلاغت بودند در مسجد حضور داشتند. از آن جمله «وليد» حكيم و سخن ساز عرب و همگى اين سوره را تا پايان آن‏ كه با آيه «سجده» ختم می ‏شود گوش دادند و سجده كردند.

ولى اين جمعيت كه پايه‏ گذاران فصاحت و بلاغت و نكته سنجان بودند؛ چه طور به دو جمله ‏اى كه مشتمل بر تعريف از خدايان آنان است اكتفا كردند؟ در صورتى كه قبل از آن و بعد از اين دو جمله، سراسر سرزنش و بدگويى از خدايان آن‏ها است.

سازنده اين دروغ شاخ‏دار، آنان را چگونه افرادى فرض كرده است؟ گروهى كه زبانشان عربى بود و در تمام جامعه عرب، از پى افكنان فن فصاحت و بلاغت شمرده می ‏شدند و كنايات و اشارات (تا چه رسد به تصريحات) زبان خود را بهتر از همه می ‏فهميدند، چگونه به دو جمله كوتاهى كه در تعريف خدايان آنان است اكتفا كردند و از جمله‏ هاى قبل و بعد از اين دو جمله، غفلت ورزيدند؟ هرگز افراد عادى را نمى‏ توان با اين دو جمله آن هم در ميان كلامى كه تمام آن بدگويى از عقايد و رفتار آنان باشد فريفت؛ تا چه رسد به افراد ديگر.

اينك ما آيات مربوطه را می ‏نويسيم و به جاى اين دو جمله نقطه می گذاريم، ببينيد آيا واقعا مى‏ توان اين دو جمله را در وسط اين آيات جاى داد- كه همگى در ذم و بدگويى از بتان وارد شده است- يا نه؟

أَ فَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَ الْعُزَّى وَ مَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى‏ …، أَ لَكُمُ الذَّكَرُ وَ لَهُ الْأُنْثى‏ تِلْكَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزى‏، إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْماءٌ سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَ آباؤُكُمْ ما أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ؛ مرا از لات و عزّى و منات كه سومين بت است؛ خبر دهيد … آيا پسر از آن شما است و دختر خاص خدا است؟ اين يك تقسيم ظالمانه است. بتان جز نام‏هايى بيش نيستند كه شما و پدرانتان ناميده ‏ايد و خدا هيچ حجتى درباره آن‏ ها نازل نكرده است.

آيا آدمى عادى حاضر مى ‏شود، با جمله‏ هاى ضد و نقيض از دشمنى با پيامبرى كه ده سال است تيشه بر ريشه آيين وى زده و موجوديت و استقلالش را به خطر افكنده است دست بردارد و با او كنار بيايد؟[8]

جمع بندی

افسانه غرانیق که از سوی دست های پنهان یهود و نصارا وارد منابع اسلامی شده، قطعا با مقام پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) در تضاد است و اکثر اسلام شناسان با دلایل متقن و قوی آن را رد نموده اند.

پی نوشت ها

[1] . نجم (53) آيه 19 و 20.

[2] . غرانيق چنان‏كه خواهد آمد جمع غرنوق يا غرنيق است كه به معنى يك نوع مرغ آبى يا جوان خوش رو می ‏آيد.

[3] . فَاسْجُدُوا لِلَّهِ وَ اعْبُدُوا كه آخرين آيه سوره است.

[4] . تاريخ طبرى، ج 2، ص 75- 76.

[5] . رجوع شود:  التمهید، ج۱، ص۹۴ – ۹۵

[6] . فصلت (41) آيه 42.

[7] . حجر (15) آيه 9.

[8] .  فروغ ابديت تجزيه و تحليل كاملى از زندگى پيامبر اكرم(ص)، ص 338

منابع

1. تاريخ الطبري تاريخ الرسل و الملوك، وصلة تاريخ الطبري، محمد بن جرير بن يزيد بن كثير بن غالب الآملي، أبو جعفر الطبري (المتوفى، دار التراث – بيروت، 1387 هـ.
2. التمهید فی علوم القرآن، محمدهادی معرفت، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید، ۱۳۸۸ش.
3. فروغ ابديت تجزيه و تحليل كاملى از زندگى پيامبر اكرم (ص)، آيت الله جعفر سبحانى‏، بوستان كتاب‏، قم‏، 1385 ش.