تربیت شاخه گلی برای بهشت؛ اهمیت تربیت فرزند در متون دینی

هیچ مکتب، مذهب و آیینی نیست که اهمیت تربیت فرزند را انکار کند. اختلافات همه در اهداف و روش های تربیت آدمی است. در واقع اهمیت تربیت فرزند، ناشی از نقش و تاثیر مهم آن در انسان سازی است. این امر خود به خود امری است بسیار مهم. پس اگر بخواهیم جامعه اسلامی و انسانی داشته باشیم، بایستی نخست از «خود و کودکان خود» آغاز کنیم.

نخستین و مهمترین دلیل بر اهمیت تربیت فرزند این است که قلب کودک که باید «عرش الرحمن» شود هنوز به سیاهی و پلیدی گناهان آلوده نشده استمانند زمینی که هنوز بذری در آن کشت نشده و هر کشته ای را می رویاند، قلبی که خالی است هم می شود صداقت و اخلاص و امانت در آن کشت کرد و هم دروغ و ریا و خیانت، هم ایمان و توحید و هم کفر و شرک، هم می توان آن را عرش رحمان کرد و هم منزل شیطان.

از آنجا که دین، نسخه کامل راهنمایی انسان ها به سوی کمال می باشد، با ارائه راهکارهای مناسب در مورد زندگی او، زمام امور وی را به دست می گیرد تا با راهی متقن و محکم او را، به سرمنزل مقصود برساند. واکنش های رفتاری فرد در دوران بزرگسالی، تا حدود زیادی بر مبنای شکل گیری او در دوران کودکی تا جوانی او انجام می گیرد. دورانی که غالبا در کانون خانواده سپری می شود. پس رفتار خانواده در این دوران، نمی تواند بدون تأثیر در شکل گیری فرد باشد.

این بخش از مقاله، بر آن است تا به اهمّیّت تربیت در متون دینی و بیان تفاوت آن با تعلیم پرداخته و از این طریق، روزنه ای جدید به دنیای تربیت دینی برای مخاطب باز کند. بخش دیگر مقاله به مراقبت های تربیتی فرزند (تربیت دینی فرزند) می پردازد. تربیت دینی فرزندان دارای مراقبت های فراوانی است از جمله:

مراقبت های دوران ازدواج، شب زفاف، بارداری، شیردهی، امور جنسی، به بچّه ها محبّت کنیم، آن ها را ببوسیم و در آغوش بگیریم، برای آن ها نام نیکو انتخاب کنیم، آن ها را کامل و درست صدا بزنیم، با آن ها حرف بزنیم، صدای آن ها را بشنویم، در مشکلات با آن ها همدرد شویم، با آن ها قهر نکنیم، آن ها را تشویق کرده و به آن ها هدیّه بدهیم، با آن ها مهربانی و مدارا کنیم، آشنا کردن آن ها با خدا و دین، بازی کردن با بچّه ها، ازدواج فرزندان و لقمه حلال.

اهمیت تربیت فرزند در متون دینی

أَمَّا حَقُّ وَلَدِکَ فَأَنْ تَعْلَمَ أَنَّهُ مِنْکَ وَ مُضَافٌ إِلَیْکَ فِی عَاجِلِ الدُّنْیَا بِخَیْرِهِ وَ شَرِّهِ وَ أَنَّکَ مَسْئُولٌ عَمَّا وَلِیتَهُ بِهِ مِنْ حُسْنِ الْأَدَبِ وَ الدَّلَالَهِ عَلَى رَبِّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الْمَعُونَهِ لَهُ عَلَى طَاعَتِهِ فَاعْمَلْ فِی أَمْرِهِ عَمَلَ مَنْ یَعْلَمُ أَنَّهُ مُثَابٌ عَلَى الْإِحْسَانِ إِلَیْهِ مُعَاقَبٌ عَلَى الْإِسَاءَهِ إِلَیْه.(۱)

اما حق فرزند بر تو، این است که بدانی این فرزند از تو و خوبی و بدی اش در جهان منسوب به توست. از این جهت که ولایت او بر عهده توست، نسبت به ادب کردن او و راهنمایی او به سمت پروردگارش و کمک به او در اطاعت خداوند مسئول هستی. به گونه ای در تربیت او تلاش کن که گویا می دانی اگر او عمل خوبی انجام دهد، تو نیز در ثواب آن عمل شریک هستی و اگر بدی نیز از او سر بزند، تو نیز بر بدی او عقوبت می شوی.

قسمتی از رساله حقوق امام سجّاد (ع)

از جمله وظایف مهمّ که در آیات و روایات اهمّیّت زیادی نسبت به آن داده شده است، اهمیت تربیت فرزند و مسئولیت پدر و مادر نسبت به تربیت فرزندانشان می باشد.

در اهمیت تربیت فرزند و این وظیفه الهی، همین بس که در روایتی، پیامبر خدا (صلی الله و علیه و آله و سلم) ارزش تربیت فرزند را بالاتر از صدقه دادن ذکر کرده اند: لَأَنْ یُؤَدِّبَ أَحَدُکُمْ وَلَدَهُ خَیْرٌ لَهُ مِنْ أَنْ یَتَصَدَّقَ بِنِصْفِ صَاعٍ کُلَّ یَوْم(۲)؛ اگر هر کدام از شما وقت خود را به ادب کردن فرزندش بپردازد، این کار او نزد خداوند، از این که هر روز نصف صاع صدقه بدهد، با ارزش تر است.

در روایتی دیگر امیرالمومنین (علیه السّلام) می فرمایند: مَا نَحَلَ وَالِدٌ وَلَداً نُحْلًا أَفْضَلَ مِنْ أَدَبٍ حَسَنٍ(۳)؛ هیچ هدیّه ای از طرف پدر و مادر، با فضیلت تر از ادب برای فرزندانشان نیست.

در قرآن کریم نیز به موضوع اهمیت تربیت فرزند توجه شده و خداوند متعال، انسان را امر می کند که علاوه بر آن که خود از آتش جهنّم محفوظ می دارند، از خانواده اش نیز غافل نشده و آن ها را نیز باید از این عذاب سوزناک برهاند.

یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلیکُمْ ناراً وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَهُ عَلَیْها مَلائِکَهٌ غِلاظٌ شِدادٌ لا یَعْصُونَ اللَّهَ ما أَمَرَهُمْ وَ یَفْعَلُونَ ما یُؤْمَرُون(۴)؛ ای کسانی که ایمان آورده اید! خود و خانواده تان را نجات دهید از آتشی که آتشگیرانه آن مردمان و سنگ هایی بوده و بر آن آتش فرشتگان خشم آلوده گمارده شده اند که از دستور خدا به هیچ گونه سر پیچی نکرده و امر خدا را در عذاب مردمان انجام می دهند.

البته اهمیت تربیت فرزند و این وظیفه خطیر آن چنان مشکل است که در انجام آن از خداوند مهربان نیز باید یاری جست و چون امام سجاد (علیه السّلام) دست به دعا برداشته و با خداوند این گونه مناجات کنیم که: وَ أَعِنِّی عَلَى تربیتهِمْ وَ تَأْدِیبِهِمْ، وَ بِرِّهِم‏(۵)؛ بار الها! خودن مرا در تربیت و ادب فرزندان و نیکی به آن ها، یاری فرما….

به منظور آشنایی و درک بهتر موضوع اهمیت تربیت فرزند، در ادامه به معنا و مفهوم تربیت اسلامی فرزند اشاره می کنیم.

معنای تربیت

در روایات پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) و ائمه اطهار (علیهم السلام)، به موضوع اهمیت تربیت فرزند توجه ویژه ای شده که در ادامه، به چند نمونه از آن ها اشاره نموده و مورد بررسی قرار می دهیم.

در حدیثی از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) آمده است: کُلُّ مَوْلُودٍ یُولَدُ عَلَى الْفِطْرَهِ فَأَبَوَاهُ یُهَوِّدَانِهِ وَ یُنَصِّرَانِهِ وَ یُمَجِّسَانِه‏(۶)؛ همه انسان ها با فطرت الهی به دنیا می آیند؛ اما از آن رو که خیر عالم بر مختار بودن انسان و حرکت نظام جهان بر اسباب و مسببات قرار گرفته است، احتمال انحراف این فطرت، از مسیر اصلی اش وجود دارد. برای حفظ او در این مسیر، باید او را تربیت کرد.

محقّقان و نویسندگان بحث‌های تربیتی، واژه تربیت را به گونه های مختلفی تعریف کرده اند: تربیت عمل عمدى فردى رشید است که می خواهد رشد را در فردى که فاقد ولى قابل آنست، تسهیل کند. تربیت، سرپرستى از جریان رشد، یعنى اتّخاذ تدابیر مقتضى جهت فراهم ساختن شرایط مساعد براى رشد است.(۷)

تربیت عبارت است از انتخاب رفتار و گفتار مناسب، ایجاد شرایط و عوامل لازم و کمک به شخص مورد تربیت تا بتواند استعدادهاى نهفته ‏اش را در تمام ابعاد وجود و به طور هماهنگ پرورش داده، شکوفا سازد و به سوى هدف و کمال مطلوب تدریجا حرکت کند.(۸) تربیت این است که هر چیزى را از مرتبه استعداد و قابلیّت، به مقام فعلیّت رسانده و کمالات لائق به او بخشیده‏ شود.(۹)

کتاب لغوی مفردات، واژه تربیت را در ماده “ربب ” آورده و می گوید: الرَّبُّ فی الأصل: التربیه، و هو إنشاء الشی‏ء حالا فحالا إلى حدّ التمام(۱۰)؛ ربّ، در اصل از ماده تربیت است. تربیت این است که چیزی را پیاپی و پشت سر هم ایجاد کنی تا به نقطه کمال و اتمام برسانی. برخی اشاره کرده اند که نمی توان برای تربیت معنای جامعی در سخنان اندیشمندان پیدا کرد.

“حقیقت این است که جستجوى یک تعریف صحیح و صریح در کتاب هاى مهمّى که در زمینه تربیت نوشته شده است، کار بیهوده‏ اى است”(۱۱) به نظر می رسد مفهوم تربیت، از جمله مفاهیمی چون محبّت و علاقه یا دشمنی و کینه، مفهومی عام است که همه معنای آن را می دانند ولی در آوردن یک تعریف جامع و مانع در مورد آن عاجزند. پس سزاوار است در تبیین و توضیح این مفاهیم، به جای تعریف حقیقی، به تعریف لفظی یا تعریف به مصداق پناه ببریم.

همان گونه که حضرت ابراهیم (علیه السّلام) ربّ و پروردگار خود را این طور برای بت پرستان معرفی می کند: فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِی إِلاَّ رَبَّ الْعالَمِینَ(۷۷) الَّذِی خَلَقَنِی فَهُوَ یَهْدِینِ(۷۸)وَ الَّذِی هُوَ یُطْعِمُنِی وَ یَسْقِینِ(۷۹) وَ إِذا مَرِضْتُ فَهُوَ یَشْفِینِ(۸۰) وَ الَّذِی یُمِیتُنِی ثُمَّ یُحْیِینِ(۸۱) وَ الَّذِی أَطْمَعُ أَنْ یَغْفِرَ لِی خَطِیئَتِی یَوْمَ الدِّینِ(۸۲)(۱۲)؛

همه آن ها (آن بت ها و خدایان دروغین شما) دشمن منند مگر پروردگار عالمیان. آن کسى که مرا آفرید و هدایت می کند. و کسى که مرا غذا می دهد و سیراب می نماید؛ و هنگامى که بیمار شوم مرا شفا می ‏دهد؛ و کسى که مرا می میراند و سپس زنده می کند؛ و کسى که امید دارم گناهانم را در روز جزا به بخشد.

به بیان دیگر می توان گفت تربیت یعنی، یک سلسله کارهای مراقبتی، در جدا نشدن انسان از مسیر کمال که این نقطه کمال در انسان، همان فطرت اوست. تربیت یعنی این که فرد را به گونه ای در مسیر زندگی هدایت کنیم که با برآورده شدن نیازهایش، روز به روز به نقطه اوج و کمالش نزدیکتر شود. باید توجه داشت که با این بیان، تعلیم قسمتی از تربیت است.

تفاوت تعلیم با تربیت

تعلیم، معنایی بسیار متفاوت با تربیت را دارا می باشد. تعلیم از ماده علم و به معنای یاد دادن است. یا طبق تعریفی، تعلیم یعنی  آموزش، “عبارت است از فعالیت هایى که به منظور ایجاد یادگیرى در یادگیرنده از جانب معلم طرح ریزى می شود و به صورت کنش متقابل جریان می یابد.”(۱۳)

در این صورت باید دانست بین این دو واژه، این تفاوت ها وجود دارند:

۱ ـ پرورش غیر از آموزش است، در پرورش(تربیت)، هدف رشد دادن و شکوفایى همه قابلیت ها و توانایی هاى بالقوه انسان است، به خلاف آموزش که هدف اصلى آن، انتقال معلومات است.

۲ـ به همین دلیل در مقایسه با تعلیم، تربیت به مدت زمان بیشترى نیاز دارد.

۳ ـ در تعلیم، فقط (و یا به عبارتى بیشتر) با یک بعد از ابعاد وجودى انسان یعنى بعد شناختى و عقلانى او سر و کار داریم اما تربیت، فراگیر و همه جانبه است و بیشتر با دل و قلب و روان او سروکار داریم.

۴ ـ تعلیم معمولاً بیشتر به وسیله معلم و در جاى معینى همچون مدرسه و کلاس درس صورت می گیرد ولى در تربیت، همه عوامل موجود در محیط، به نحوى بر فرد تأثیر می گذارند.(۱۴)

دو اصل اساسی در تربیت

۱-زمان شروع تربیت

خیلی ها ممکن است فکر کنند تربیت فرزندان، از موقعی شروع می شود که بچّه ها به سن فهم و درک نسبی یا تقریبا سن بلوغ رسیده باشند. در صورتی که برنامه ریزی برای تربیت فرزند، نه از بدو بلوغ و نه از زمان بسته شدن نطفه، بلکه از زمانی که فرد، تصمیم به ازدواج می گیرد باید شروع شود.

رسول گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرمایند: و انظر فی أیّ نصاب تضع ولدک فانّ العرق دسّاس(۱۵)؛ بنگر که نطفه ات را در چه ظرفی قرار می دهی. رگ و ریشه ادامه پیدا می کند.

همسری که من برای خود بر می گزینم، مادر آینده فرزند من است. فرزند من اکثر روز را به طور معمول با او همراه و هم صحبت است. نزدیک ترین و مؤثر ترین گزینه ای که نقش مستقیمی در سعادت یا شقاوت او را دارا می باشد.

از سوی دیگر، مرد خانواده، دو کارکرد اصلی در کانون خانه و خانواده دارد. او، هم مدیر اصلی خانه و هم عهده دار تأمین معاش خانواده است. آیا این مدیر تا چه حد با مبانی تربیتی خانواده آشنایی دارد و یا اهمیت تربیت فرزند تا چه حد برای او تبیین شده است؟ آنظر او در مورد اهمیت تربیت فرزند و مراجعه به یک مشاور دانا و دلسوز در مسیر زندگی چیست؟

آیا غیر از وظیفه تأمین ضروریات زندگی، تا چه مقدار برای ارتباط عاطفی با خانواده سرمایه گذاری می کند؟ دیدگاه او در مورد کتاب، رسانه و عوامل اثرگذار دیگر مانند ارتباطات خانوادگی و دوستانه ای که باعث اوج یا افول بنیان یک خانواده است، چگونه می باشد؟ بر اساس مبانی دینی ما و گفتار بزرگان، لقمه، اثر فراوانی بر تربیت در خانواده دارد. آیا مرد زندگی آینده من تا چه حد پایبند به رعایت حقوق مالی جامعه خویش می باشد؟ (به منظور آشنایی و آگاهی بیشتر از این موضوع، می توانید به مقاله نکاتی مهم در تربیت دینی فرزندان بحث لقمه حلال مراجعه فرمایید).

۲-سبقت گرفتن در تربیت فرزندان

علاوه بر دقّت ها و مراقبت های تربیتی که در در بحث اهمیت تربیت فرزند به آن ها اشاره شده، از دیگر نکاتی که در روایات بر آن تأکید شده است، سبقت گرفتن و عجله کردن در شروع تربیت است. منظور از سبقت در تربیت، عجول بودن و شتاب زده عمل کردن نیست؛ بلکه منظور ربودن گوی سبقت در شروع تربیت و مدیریت آن است قبل از آن که دیگران، این کار را به عهده بگیرند. تربیت را ما پیش ببریم نه این که تربیت فرزندمان، مقهور تربیت جامعه و اطرافیّان شود.

انسان به مقتضای طبعش، همیشه به دنبال یافتن و کنجکاوی است. نفس انسان، به دنبال یافته های نو و سرگرمی های جدید است. این حس یافتن و سرگرمی، باید اشباع شود. اگر تو برای آن، مقابلش را تعریف کنی به سوی آن می رود؛ اما اگر کسی برای اشباع این حس، برنامه نداشته باشد چه بسا به وسیله اسباب دیگری، از مسیر سعادتش خارج شود.”نفس را باید مشغول کرد که اگر تو آن را مشغول نکنی، او تو را مشغول می کند.

“امام علی (علیه السّلام) در نامه ای به امام حسن مجتبی (علیه السّلام) می نویسد: إِنَّمَا قَلْبُ الْحَدَثِ کَالْأَرْضِ الْخَالِیَهِ مَا أُلْقِیَ فِیهَا مِنْ شَیْ‏ءٍ قَبِلَتْهُ فَبَادَرْتُکَ بِالْأَدَبِ قَبْلَ أَنْ یَقْسُوَ قَلْبُکَ وَ یَشْتَغِلَ لُبُّکَ(۱۶)؛ قلب جوان(و نوجوان) مانند زمینی بایر و بکری است که هر آنچه در آن کشت کنی، همان را قبول می کند. پس من قبل از آن که قلب تو کشتزار تیرگی ها شود و فکرت به جای دیگری (غیر از آنچه سعادت تو در آن است) مشغول شود، شروع به ادب کردن تو نمودم.

ربودن گوی سبقت در تربیت فرزندان، اگر همیشه دارای اهمّیّت بوده است، در این دوره، با توجه به هجوم سرمایه گذاری های استکبار و شیاطینی که تنها به فکر پر کردن جیب خود هستند، اهمّیّت دو چندانی یافته است. سیل برنامه ریزی هایی که در نهایت آن، از بین بردن روحیه علم خواهی، کمال طلبی و غیرت دینی و ملّی در فرزندان ما و سلطه اقتصادی، سیاسی و فرهنگی بر جامعه هدف می باشد.

امام صادق (علیه السّلام) در مبارزه با این تفکرات شیطانی، ما را به اجرای برنامه ای پیشگیرانه فرا خوانده اند و فرموده اند: عَلِّمُوا صِبْیَانَکُمْ مَا یَنْفَعُهُمُ اللَّهُ بِهِ لَا تَغْلِبُ عَلَیْهِمُ الْمُرْجِئَهُ بِرَأْیِهَا(۱۷)؛ به کودکان خود چیزى بیاموزید که خدا آن‏ها را بدان سود دهد تا مبادا طائفه مرجئه (یکی از فرقه های گمراه) عقیده خود را به آن ها تحمیل کنند.

جمع بندی

اهمیت تربیت فرزند، یکی از موضوعات مهم در حوزه خانواده و شکل گیری جامعه اسلامی است. در واقع موضوع اهمیت تربیت فرزند، به جنبه انسان سازی آن بر می گردد و این که کودک بر پایه فطرت پاکی که خداوند به او ارزانی داشته، رشد و پرورش یابد. برای درک بهتر اهمیت تربیت فرزند، لازم است تا ابتدا با مفهوم و مقصود از تربیت فرزند در آیات و روایات آشنا شد و از این طریق در جهت تربیت هر چه بهتر فرزندان خود به عنوان یک تکلیف و وظیفه الهی گام برداشت.

پی نوشت ها

۱- شیخ صدوق، أمالی، المجلس التاسع و الخمسون‏
۲- طبرسی، مکارم الأخلاق، فی فضل الأولاد، ص۲۱۸
۳- محدث نوری، مستدرک ‏الوسائل، ج۱۵، ص۱۶۴، ۵۹، باب استحباب ترک الصبی سبع سنین
۴- تحریم/ ۶
۵. الصحیفه السجادیه، ۱۲۰(۲۵)(و کان من دعائه علیه السلام لولده)
۶- علامه مجلسی، بحار الأنوار الجامعه لدرر أخبار الأئمه الأطهار، ‏ج۵۸، ص۱۸۷، باب ۴۴ حقیقه الرؤیا و تعبیرها و فضل الرؤیا الصادقه و علتها و عله الکاذبه، ص۱۵۱
۷- شکوهى، غلامحسین؛ تعلیم و تربیت و مراحل آن، ص۶
۸- امینى، ابراهیم، اسلام و تعلیم و تربیت، ص۱۴
۹- طیب، أطیب البیان فی تفسیر القرآن، ج‏۱، ص۹۹
۱۰- راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، ص۳۳۶
۱۱- کاردان، معنى و حدود علوم تربیتى، ص۱۵
۱۲- شعراء/۷۷-۸۲
۱۳- سیف، روان‏شناسى پرورشى، ص۱
۱۴- تلخیص براى توضیح بیشتر ر.ک به فصلنامه حوزه و دانشگاه سال دوم شماره پنجم، رابطه اخلاق و تربیت.
۱۵- قاضی قضایی، شهاب الأخبار، ص۳۰۹، الباب الرابع‏
۱۶- نهج البلاغه ص۳۹۳، ۳۱ و من‏ وصیته وصیه له للحسن بن علی (علیهما السلام) کتبها إلیه بحاضرین عند انصرافه من صفین، ص۳۹۱
۱۷- شیخ صدوق، الخصال ج‏۲، ص۶۱۴

فهرست منابع

۱- قرآن کریم
۲- نهج البلاغه
۳- الصحیفه السجادیه
4- امینى، ابراهیم، اسلام و تعلیم و تربیت، نرم افزار کتاب های اسلامی در اینترنت ۳
5- راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، نرم افزار گنجینه روایات
6- سیف، على اکبر، روان‏شناسى پرورشى، نرم افزار کتاب های اسلامی در اینترنت ۳
7- شکوهى، غلامحسین؛ تعلیم و تربیت و مراحل آن، نرم افزار کتاب های اسلامی در اینترنت ۳
8- صدوق، محمّد(شیخ صدوق)، خصال، نرم افزار گنجینه روایات
9- صدوق، شیخ محمّد، أمالی، نرم افزار گنجینه روایات
11- طبرسی، شیخ حسن، مکارم الأخلاق، نرم افزار گنجینه روایات
12- طیب، سید عبدالحسین، أطیب البیان فی تفسیر القرآن، نرم افزار جامع التفاسیر نور
13- کاردان، علی محمّد، معنى و حدود علوم تربیتى، نرم افزار کتاب های اسلامی در اینترنت ۳
14- قاضی قضایی، شهاب الأخبار با ترجمه، نرم افزار گنجینه روایات
15- علامه مجلسی، محمّد باقر، بحار الأنوار الجامعه لدرر أخبار الأئمه الأطهار، نرم افزار گنجینه روایات
16- نوری، میرزا حسین، مستدرک الوسائل، نرم افزار نور الفقاهه ۳
17- فصلنامه حوزه و دانشگاه سال دوم شماره پنجم، رابطه اخلاق و تربیت، نرم افزار کتاب های اسلامی در اینترنت ۳

منبع اقتباس: راسخون