در مقاله «تربیت شاخه گلی برای بهشت؛ اهمیت تربیت فرزند در متون دینی»، معنا و مفهوم تربیت با توجه به آیات و روایات بیان شد. در این مقاله برآنیم تا به اصول مراقبت های تربیتی فرزند اشاره کنیم. برای تربیت صحیح فرزندان و داشتن یک جامعه سالم انسانی، باید این مراقبت های تربیتی را در نظر بگیریم:
اصول مراقبت های تربیتی فرزند
۱-مراقبت های تربیتی مورد نظر در انتخاب همسر و ازدواج
نِساؤُکُمْ حَرْثٌ لَکُمْ فَأْتُوا حَرْثَکُمْ أَنَّى شِئْتُمْ وَ قَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ مُلاقُوهُ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ(بقره/۲۲۳)؛ ازدواج، وسیله ای برای تولّد انسان هایی صالح است که به عنوان مقدمه ای نیک، برای آخرت پیش فرستاده می شوند.
در تفسیر نمونه، به نکته ای زیبایی در مورد این آیه شریفه اشاره شده است. به این نکته توجه کنید:
“در اینجا زنان، تشبیه به مزرعه شده اند و این تشبیه ممکن است براى بعضى، سنگین آید که چرا اسلام درباره نیمى از نوع بشر، چنین تعبیرى کرده است در حالى که نکته باریکى در این تشبیه نهفته شده، در حقیقت، قرآن می خواهد ضرورت وجود زن را در اجتماع انسانى نشان دهد که زن، وسیله اطفاء شهوت و هوس رانى مردان نیست، بلکه وسیله اى است براى حفظ حیات نوع بشر، این سخن در برابر آنها که نسبت به جنس زن همچون یک بازیچه یا وسیله هوس بازى می نگرند، هشدارى محسوب می شود.”(۱)
ازدواج و نزدیکی، برای بقاء نسل بشر و به وجود آمدن انسان هایی است که خلیفه پروردگار شوند. هیچ فردی برای جهنّمی شدن، به دنیا نمی آید. اما سهل انگاری در ازدواج، ابتذال و بی بندوباری، عدم آشنایی خانواده با روش های تربیتی، عدم توجه به مراقبت های تربیتی و تربیت صحیح فرزندان، پایین بودن سطح فرهنگی جامعه، ضعف اعتقادات و بسیاری مشکلات دیگر همه دست به دست هم داده و باعث جدایی و دور افتادن افراد از مسیر درست زندگی می شود.
خداوند در قرآن، مومنان را از ازدواج با افراد بی ایمان و اهل فحشاء بر حذر میدارد: وَ لا تَنْکِحُوا الْمُشْرِکاتِ حَتَّى یُؤْمِنَّ وَ لَأَمَهٌ مُؤْمِنَهٌ خَیْرٌ مِنْ مُشْرِکَهٍ وَ لَوْ أَعْجَبَتْکُمْ وَ لا تُنْکِحُوا الْمُشْرِکِینَ حَتَّى یُؤْمِنُوا وَ لَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَیْرٌ مِنْ مُشْرِکٍ وَ لَوْ أَعْجَبَکُمْ أُولئِکَ یَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَ اللَّهُ یَدْعُوا إِلَى الْجَنَّهِ وَ الْمَغْفِرَهِ بِإِذْنِهِ وَ یُبَیِّنُ آیاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ(۲)؛
و با زنان مشرک و بتپرست، تا ایمان نیاورده اند، ازدواج نکنید!(اگرچه جز به ازدواج با کنیزان، دسترسى نداشته باشید؛ زیرا) کنیز با ایمان، از زن آزاد بتپرست، بهتر است، هر چند(زیبایى، یا ثروت، یا موقعیت او) شما را به شگفتى آورد. و زنان خود را به ازدواج مردان بت پرست، تا ایمان نیاورده اند، در نیاورید!(اگرچه ناچار شوید آنها را به همسرى غلامان با ایمان در آورید؛ زیرا) یک غلام با ایمان، از یک مرد آزاد بت پرست، بهتر است، هر چند(مال و موقعیت و زیبایى او، ) شما را به شگفتى آورد. آنها دعوت به سوى آتش می کنند، و خدا دعوت به بهشت و آمرزش به فرمان خود می نماید، و آیات خویش را براى مردم روشن می سازد، شاید متذکّر شوند.
الزَّانِی لا یَنْکِحُ إِلاَّ زانِیَهً أَوْ مُشْرِکَهً وَ الزَّانِیَهُ لا یَنْکِحُها إِلاَّ زانٍ أَوْ مُشْرِکٌ وَ حُرِّمَ ذلِکَ عَلَى الْمُؤْمِنِینَ(۳)؛ مرد زناکار جز با زن زناکار یا مشرک، ازدواج نمی کند، و زن زناکار را، جز مرد زناکار یا مشرک، به ازدواج خود در نمی آورد، و این کار بر مؤمنان تحریم شده است.
امام صادق(ع) در مورد مراقبت های تربیتی فرزند در قالب حقوق فرزند فرمودند: پدر در حقّ فرزند خود، سه وظیفه دارد: گزینش مادر خوب براى او، انتخاب نام نیکو براى او، و سعى بلیغ در تربیت او(۴)
پیامبر(ص) میفرمایند: وَ إِیَّاکُمْ وَ تَزْوِیجَ الْحَمْقَاءِ فَإِنَّ صُحْبَتَهَا بَلَاءٌ وَ وُلْدَهَا ضَیَاع(۵)؛ مبادا با زن احمق، ازدواج کنید که همنشینی با او، بلاست و فرزندان او، بهره ای از درستی ندارند.
همچنین فرموده: و انظر فی أیّ نصاب تضع ولدک فانّ العرق دسّاس(۶)؛ بنگر که نطفه ات را در چه ظرفی قرار می دهی. رگ و ریشه ادامه پیدا می کند.
نیز در روایتی فرموده: لا تنکحوا القرابه القریبه فانّ الولد یخلق ضاویا.(۷)؛ با بستگان نزدیک، ازدواج نکنید که فرزند ضعیف و لاغر بوجود می آید.
محمّد حنفیّه، یکى از فرزندان حضرت على(ع)، در جنگ جمل، پرچمدار لشکر بود. حضرت به او فرمان حمله داد، محمّد حمله کرد، اما دشمن با بارش تیر، مانع از حمله او شد، او صبر کرد تا تیرها کمتر شود، حضرت خود را به او رسانید و فرمود: نترس! در میان نیزه ها حمله کن که مرگ، سپر خوبى است. او کمى پیشروى کرد، ولى باز متوقّف شد.
امام على(ع) از این ضعف فرزندش آزرده شد، نزدیک آمد و با قبضه شمشیر بر او کوبید و فرمود: «ادرکک عرق من امک؛ این ضعف و ترس را از مادرت به ارث برده اى!» آرى، اگر پدرى همچون حضرت امیر(ع) که قهرمان بی همتاى میدان نبرد است، براى کسى باشد اما مادر او داراى برخى صفات نباشد، باز تاثیر مادر، سبب انتقال آن ضعف به فرزند می شود.(۸)
امام صادق(ع) فرموده: شجاعت و دلیرى، در خراسانی ها است و شهوت و غریزه جنسى بسیار در سودانیها، و جود و کرم، و رشک و حسد در اعراب، پس توجّه کنید براى داشتن فرزندان، چه ظروفى را انتخاب می کنید.(۹) البته مترجم محترم این جمله را با کلمه “شرح ” اضافه می کند که: شرح: «اینگونه اخبار، بیشتر ناظر به خریدارى کنیزان می باشد که در آن زمان مرسوم بوده است».
اما به هر حال، مفهوم اصلی این روایت، مویّد دقّت در انتخاب همسر و به تعبیری مادر آینده فرزند این مرد می باشد. شیخ حسین انصاریان در کتاب ارزنده نظام خانواده در اسلام در بحث نقش تربیتی مادر این داستان زیبا را نقل می کند: نوشته اند جوانى محکوم به اعدام شد، از او خواستند اگر وصیّت دارد بنویسد، گفت: وصیّت ندارم، ولى بسیار مایلم در این لحظات آخر عمر، مادرم را ببینم.
مادرش را آوردند، هنگام وداع مادر، زبان و لب مادر را چنان گاز گرفت که مادر از شدت درد ضعف کرد، به او حمله کردند که ستمگر ظالم، این چه کارى بود کردى؟ گفت: ستمگر ظالم، این مادر است، این دار اعدام من، برپاشده مادر است، آن روزى که کودک بودم از همسایه یک عدد تخم مرغ دزدیدم مرا تشویق کرد تا شتردزد شدم و سپس قاتل از آب درآمدم!(۱۰)
۲-مراقبت های تربیتی شب زفاف
در احادیث اهل بیت(ع) علاوه بر توصیه در دقّت در ازدواج با مومنان صالح و خوش اخلاق، به دستوراتی نیز در مورد شب زفاف پرداخته و مومنان را توصیه می کند که با مراقبت های تربیتی لازم، از به وجود آمدن فرزند ناقص و بی ایمان جلوگیری کنند.
از امام صادق(ع) روایت است که به یکى از اصحاب خود فرمود: چون همسرت به خانه ات آمد، (شب عروسى) دست به پیشانى او بگذار و رو به قبله بایست و بگو: «خداوندا! امانت تو را گرفتم و با کلمات تو(صیغه عقد)، ناموس و عورت او را بر خود حلال کردم، اگر از او فرزندى به من دادى، او را مبارک و سالم بدار و شیطان را در نطفه اش، شریک مکن». و در روایت دیگرى است که: «پروردگارا! به پیروى کتاب تو، تزویج نموده ام و به امانت تو، دست گذارده ام…».
در روایت است چون زفاف نزدیک گشت، مستحب است که به همسرت دستور دهى دو رکعت نماز بخواند و چون بر تو وارد شد، با وضوء باشد و تو نیز باید همینطور نماز بخوانى و خدا را سپاس بگو و بر پیغمبر(ص) و آل او درود بفرست و بگو: «خداوندا! مهر و الفت و دوستى و محبّت و خشنودى او را نصیبم کن و او را وسیله خوشدلى و دلشادى من قرار ده و بین ما را به بهترین صورت و راحتترین همکارى، با هم جمع کن که تو حلال را دوست دارى و از حرام بیزارى». و به هنگام آمیزش بگو: «خداوندا! فرزندى به من عطا کن که پاک و متقى باشد و در او نقص و اضافه اى نباشد، و پایان کارش بخیر انجامد» و به هنگام جماع(بسم اللَّه…) بگو.(۱۱)
در کتاب فقه الرضا(ع) آمده است: وقتی بر همسرت داخل شدی، موی پیشانی اش را بگیر و روی به قبله کن و بگو:….خدایا فرزندی با برکت و سالم نصیبم کن و در او، نصیب و سهمی برای شیطان قرار مده.(بنده خوب و صالح تو باشد)(۱۲)
امام علی(ع) فرمودند: النَّظَرُ إِلَى الْمُجَامَعَهِ یُورِثُ الْعَمَى(۱۳)؛ هنگام نزدیکی، به شرمگاه نگاه نکنید که باعث کوری فرزند می شود.
پیامبر(ص) فرموده اند: در وقت جماع سخن مگو که اگر کودکی از این عمل حاصل شود بیم آن می رود که لال شود. در اول و وسط و آخر ماه، نزدیکی نکن که در این صورت بچّه سقط می شود و اگر بماند بیم آن می رود که دیوانه شود.(۱۵)
اطاعت از شوهر، با وجود اهمّیّت بسیار و جهاد محسوب شدن برای زنان در برخی موارد که این اطاعت، باعث تولّد فرزند ناقص می شود، توسط شرع مقدس منع شده است. از جمله این موارد وقتی است که زن در ایام عادت ماهیانه قرار دارد و یا شوهر دچار گناه یا زشتی یا نقصی می باشد که باعث تولّد یک فرزند ناصالح می شود.(۱۶)؛
در روایت است: هر زنی که از شوهر شرابخوارش اطاعت کند، به عدد ستارگان آسمان، برای او گناه می نویسند و هر مولودی که از او به دنیا بیاید، نجس می باشد. خداوند هیچ خیری را از او نمی پذیرد تا اینکه یا شوهرش بمیرد و یا او از این شوهر طلاق بگیرد.(۱۷)
۳-مراقبت های تربیتی دوران بارداری
پیامبر خدا(ص) فرمودند: أَطْعِمُوا حَبَالاکُمْ السفرجل یُحَسِّنْ أَوْلَادَکُم(۱۸)؛ به زنان باردار میوه به بدهید که باعث نیکویی فرزندانشان می شود.
امام رضا(ع) فرمود: به زنان آبستن خود، کندر بخورانید که اگر در شکم، پسر دارند هوشمند و دلیر گردد و اگر دختر باشد، خوش خلق و زیبا گردد و کفلش بزرگ شود و نزد شوهر خوشبخت و بهره مند شود.(۱۹)
امام صادق(ع) فرموند: مَا اسْتَشْفَتْ نُفَسَاءُ بِمِثْلِ الرُّطَبِ لِأَنَّ اللَّهَ أَطْعَمَ مَرْیَمَ جَنِیّاً فِی نِفَاسِهَا(۲۰)؛ چیزی به مانند رطب برای زنی که تازه وضع حمل کرده، شفابخش نیست؛ زیرا خداوند مریم(س) را در نفاسش به آن اطعام نمود.
پیامبر خدا(ص) فرمودند: اولین چیزی که باید به زن نفساء داده شود، رطب است. سؤال شد که ای رسول خدا! اگر خرما تازه نباشد چه کنیم؟ پیامبر(ص) جواب دادند: اگر رطب نبود، هفت عدد از خرمای روستا و منطقه خودتان و اگر آن هم در دسترس نبود، هفت خرما از خرماهای شهر به او بدهید. خداوند باری تعالی فرموده است: به عزت و جلال و عظمتم سوگند، اگر زنی در روز زایمانش، رطب بخورد، اگر فرزندش پسر باشد یا دختر، بردبار و صبور خواهد شد.(۲۱)
ای علی! وقتی که همسرت باردار است، نباید با او نزدیکی کنی مگر اینکه وضو داشته باشی و گرنه بچّه شما، کور یا بخیل خواهد شد.(۲۲)
۴-مراقبت های تربیتی دوره شیردهی
مراقبت های تربیتی در دوره شیردهی نوزاد، بسیار مهم و اثرگذار است. مادر شیخ انصارى، همیشه فرزندش را با وضو شیر میداد. یکى از بزرگترین علماء شیعه که کتاب هاى ارزنده وى، هم اکنون در حوزه هاى علمیه تدریس می شود، مرحوم شیخ مرتضى انصارى(ره) است.
به مادر شیخ گفته شد: فرزندت به درجات عالیه اى از علم و تقوى رسیده است. پاسخ داد: من ترقى بیشترى هم از او انتظار داشتم؛ زیرا هنگام شیر دادن، هرگز او را بدون وضو شیر ندادم، حتى در شب هاى سرد زمستان هم وضو می گرفتم و سپس به وى شیر می دادم.
طبق روایات اعتقادات، اخلاق و حتی رفتار، زمان شیردهی زنی که طفل شیر او را می خورد بر خلق و خوی او اثر گذاشته و سنگ بنایی در شکل گیری شخصیّت فرد می شود. در مورد مراقبت های تربیتی لازم در دوران شیرخوارگی نوزاد، احادیث گوناگونی وارد شده که در ادامه به پاره ای از آنها اشاره می کنیم:
۱-امام باقر(ع): اسْتَرْضِعْ لِوَلَدِکَ بِلَبَنِ الْحِسَانِ وَ إِیَّاکَ وَ الْقِبَاحَ فَإِنَّ اللَّبَنَ قَدْ یُعْدِی(۲۳)؛ برای شیر خوردن طفل، زنان نیکو را انتخاب کنید و از زنان بدسیرت بپرهیزید که شیر تجاوز می کند.
۲-امام علی(ع): انْظُرُوا مَنْ تُرْضِعُ أَوْلَادَکُمْ فَإِنَّ الْوَلَدَ یَشِبُّ عَلَیْه(۲۴)؛ در انتخاب زنان شیرده، دقّت کنید که فرزند شما بر آن شیری که می خورد بزرگ می شود(خلق و خوی زنی که به او شیر می دهد، از طریق این شیر به بچّه منتقل شده و در او اثر می گذارد).
۳-رسول خدا(ص): لَا تَسْتَرْضِعُوا الْحَمْقَاءَ وَ لَا الْعَمْشَاءَ فَإِنَّ اللَّبَنَ یُعْدِی(۲۵)؛ طفل را برای شیر خوردن به زن احمق و کور ندهید. شیر تعدی و تجاوز می کند(اینکه این شیر از سینه چه کسی مکیده می شود، مهمّ است و اخلاق زن شیرده، بر اخلاق بچّه اثر می گذارد.)
۴-امام صادق(ع) فرمودند: لَا تَسْتَرْضِعُوا لِلصَّبِیِّ الْمَجُوسِیَّهَ وَ اسْتَرْضِعْ لَهُ الْیَهُودِیَّهَ وَ النَّصْرَانِیَّهَ وَ لَا یَشْرَبْنَ الْخَمْرَ وَ یُمْنَعْنَ مِنْ ذَلِک(۲۶)؛ برای شیردهی طفل، او را به زن مجوسی ندهید. و زن یهودی و مسیحی نیز زمانی می توانند به او شیر دهند که شراب نخورده باشند و مواظب باشید که در زمان شیر دهی، سراغ شراب نروند.
۵-امام علی(ع): لَا تَسْتَرْضِعُوا الْحَمْقَاءَ فَإِنَّ اللَّبَنَ یَغْلِبُ الطِّبَاع(۲۷)؛ فرزندتان را برای شیر به زن احمق ندهید که شیر بر طبع ها غلبه می کند(اینکه فرد، شیر چه کسی را بخورد بر طبیعت و خلق و خوی او اثر می گذارد).
۶-پیامبر(ص): إِیَّاکُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا الْحَمْقَاءَ فَإِنَّ اللَّبَنَ یَشِبُّ عَلَیْه(۲۸)؛ فرزندتان را برای خوردن شیر به زن احمق ندهید که فرزند بر شیر بزرگ می شود(این شیر بر خلق و خوی او تا دوران بزرگیش اثر می گذارد).
۷-از امام کاظم(ع) سؤال شد که آیا سزاوار است طفل شیرخوار را برای خوردن شیر به زن زناکار بدهیم؟ امام فرمودند که نه تنها صلاح نیست طفل را به او بسپارید بلکه اگر دختری نیز از زنا برای او به دنیا بیاید، طفل شیرخوار را به آن دختر نیز نمی توان سپرد.(۲۹)
۵-مراقبت های تربیتی در امور جنسی(تربیت جنسی)
مراقبت های تربیتی در حوزه تربیتی جنسی کودک بسیار مهم است. خداوند در آیات ۵۸-۶۰ سوره نور میفرماید:
اى کسانى که ایمان آورده اید! باید بردگان شما و همچنین کودکانتان که به حد بلوغ نرسیده اند، در سه وقت از شما اجازه بگیرند: قبل از نماز فجر، و در نیمروز هنگامى که لباس هاى(معمولى) خود را بیرون می آورید، و بعد از نماز عشاء، این سه وقت خصوصى براى شما است، اما بعد از این سه وقت گناهى بر شما و بر آنها نیست(که بدون اذن وارد شوند) و بر گرد یکدیگر طواف کنید(و با صفا و صمیمیت به یکدیگر خدمت نمایید) اینگونه خداوند آیات را براى شما تبیین می کند و خداوند عالم و حکیم است.
آیت الله مکارم شیرازی در تفسیر نمونه در بیان فلسفه این دستور الهی در عنوان “فلسفه استیذان و مفاسد عدم توجه به آن” اینگونه می نویسند:
براى ریشه کن ساختن یک مفسده اجتماعى مانند اعمال منافى عفّت، تنها توسل به اجراى حدود و تازیانه زدن منحرفان کافى نیست، در هیچ یک از مسائل اجتماعى، چنین برخوردى نتیجه مطلوب را نخواهد داد، بلکه باید مجموعه اى ترتیب داد از آموزش فکرى و فرهنگى آمیخته با آداب اخلاقى و عاطفى، و همچنین آموزشهاى صحیح اسلامى و ایجاد یک محیط اجتماعى سالم، سپس مجازات را به عنوان یک عامل در کنار این عوامل در نظر گرفت. به همین دلیل در این سوره نور که در واقع سوره عفّت است، از مجازات تازیانه مردان و زنان زناکار شروع می کند و به مسائل دیگر مانند فراهم آوردن وسائل ازدواج سالم، رعایت حجاب اسلامى، نهى از چشم چرانى، تحریم متهم ساختن افراد به آلودگى ناموسى، و بالآخره، اجازه گرفتن فرزندان به هنگام ورود به خلوتگاه پدران و مادران، گسترش می دهد.
این نشان می دهد که اسلام، از هیچ یک از ریزه کاری هاى مربوط به این مساله، غفلت نکرده است. خدمتکاران، موظفند به هنگام ورود در اطاقى که دو همسر قرار دارند، اجازه بگیرند.
کودکان بالغ نیز موظّفند در هر وقت، بدون اجازه وارد نشوند، حتى کودکان نابالغ که مرتّبا نزد پدر و مادر هستند نیز آموزش داده شوند که لا اقلّ در سه وقت(قبل از نماز صبح و بعد از نماز عشاء و هنگام ظهر که پدران و مادران به استراحت می پردازند) بدون اجازه وارد نشوند. این، یک نوع ادب اسلامى است هر چند متاسّفانه امروز کمتر رعایت می شود و با اینکه قرآن صریحا آن را در آیات فوق بیان کرده است، در نوشته ها و سخنرانی ها و بیان احکام نیز کمتر دیده می شود که پیرامون این حکم اسلامى و فلسفه آن بحث شود و معلوم نیست به چه دلیل این حکم قطعى قرآن، مورد غفلت و بی توجّهى قرار گرفته؟!
گرچه ظاهر آیه، وجوب رعایت این حکم است حتى اگر فرضا آن را مستحبّ بدانیم، باز باید از آن سخن گفته شود و جزئیات آن مورد بحث قرار گیرد. بر خلاف آنچه بعضى از ساده اندیشان فکر می کنند که کودکان، سر از این مسائل در نمی آورند و خدمتکاران نیز در این امور باریک نمی شوند، ثابت شده است که کودکان(تا چه رسد به بزرگسالان)، روى این مساله فوق العاده حساسیت دارند و گاه می شود سهل انگارى پدران و مادران و بر خورد کودکان به منظره هایى که نمی بایست آن را ببینند، سرچشمه انحرافات اخلاقى و گاه بیماری هاى روانى شده است.
ما خود، با افرادى بر خورد کردیم که به اعتراف خودشان، بر اثر بىتوجهى پدران و مادران به این امر و مشاهده آنان در حال آمیزش جنسى یا مقدمات آن، به مرحله اى از تحریک جنسى و عقده روانى رسیده بودند که عداوت شدید پدر و مادر در سر حد قتل! در دل آنها پیدا شده بود، و خود آنها نیز شاید تا مرز انتحار پیش رفته بودند!
اینجاست که ارزش و عظمت این حکم اسلامى، آشکار می شود که مسائلى را که دانشمندان امروز به آن رسیده اند، از چهارده قرن پیش در احکام خود پیش-بینى کرده است و نیز در همین جا لازم می دانیم به پدران و مادران توصیه کنیم که این مسائل را جدى بگیرند و فرزندان خود را به گرفتن اجازه ورود، عادت دهند و همچنین از کارهاى دیگرى که سبب تحریک فرزندان می گردد از جمله خوابیدن زن و مرد در اطاقى که بچّه هاى ممیز می خوابند، تا آنجا که امکان دارد پرهیز کنند و بدانند این امور، از نظر تربیتى، فوق العاده در سرنوشت آنها مؤثر است.(۳۰)
در حدیثى از پیامبر اسلام(ص) می خوانیم که فرمودند: ایاکم و ان یجامع الرجل امرأته و الصبى فى المهد ینظر الیهما:” مبادا در حالى که کودکى در گهواره به شما می نگرد، آمیزش جنسى کنید”(۳۱)
تربیت سالم یک نوجوان و جوان، بایسته ها و مراقبت های تربیتی فراوانی نیاز دارد از جمله این بایسته ها و مراقبت های تربیتی، دور نگه داشتن آنها از محیط هایی است که زمینه ساز انحراف جنسی در آنها می شود، خوابیدن به صورت برهنه، خوابیدن پسر و دختر با هم جنس یا جنس مخالف خود با یک روانداز، روبرو شدن با حرکات جنسی یا مقدمات زناشویی، شنیدن و مشاهده مسایل مربوط به روابط جنسی از جمله نکاتی است که در روایات مورد توجه قرار گرفته است.
امام صادق(ع) میفرمود: لا یجامع الرّجل امرأته و لا جاریته و فی البیت صبىّ فانّ ذلک ممّا یورث الزّنا.(۳۲)؛ موقعى که در اطاق، کودکى حضور دارد مردان با زنان یا کنیزان خود نیامیزند؛ زیرا این عمل، طفل را به راه بى عفّتى و زناکارى سوق می دهد.
امام باقر(ع) میفرمود: ایّاک و الجماع حیث یراک صبىّ بان یحسن ان یصف حالک.(۳۳)؛ بپرهیز از مواقعه در جایى که کودک ممیزى تو را می بیند و رفتارت را، آن چنان درک می کند که قادر است به خوبى براى دیگران توصیف و تشریح نماید.
على(ع) فرمود: مباشره المرأه ابنتها اذا بلغت ستّ سنین شعبه من الزّنا.(۳۴)؛ دستمالى کردن مادر به آلت دختربچّه شش ساله خود، یک قسم زنا محسوب است.
بوسیدن، در آغوش گرفتن، روى زانو نشاندن، به عضو مخصوص طفل دست زدن، عواملى براى تهییج تمایل جنسى هستند. براى اینکه غریزه جنسى کودکان از شش سال به بالا، در حال خمود و اختفاء بماند، اسلام در برنامه هاى تربیتى خود، اولیاء اطفال را از این اعمال بر حذر داشته است.(۳۵)
رسول اکرم(ص) میفرمود: اذا بلغت الجاریه ستّ سنین فلا یقبّلها الغلام و الغلام لا تقبّله المرأه اذا جاوز سبع سنین.(۳۶)؛ دختر بچّه شش ساله را، پسر بچّه نبوسد و همچنین زنها از بوسیدن پسر بچّه اى که سنش از هفت سال تجاوز کرده است خوددارى کنند.
حضرت ابى الحسن(ع) فرموده: اذا اتت على الجاریه ستّ سنین لم یجز ان یقبّلها رجل لیست هى بمحرم له و لا یضمّها الیه.(۳۷)؛ وقتى دختر بچّه، شش ساله شد، مرد نامحرم حق ندارد او را ببوسد و همچنین نمی تواند او را در آغوش بگیرد.
امام صادق(ع) نیز فرموده: وقتى دختر بچّه به سن شش سالگى رسید، براى تو شایسته نیست او را ببوسى.(۳۸)
احمد بن نعمان از امام(ع) سؤال می کند که دختر بچّه شش ساله اى نزد من است و با من محرم نیست. امام در جواب فرمود: فلا تضعها فی حجرک و لا تقبّله(۳۹)؛ او را نبوس و در دامن خود قرار نده.
رسول اکرم(ص) میفرمود: الصّبىّ و الصّبىّ، و الصّبىّ و الصّبیّه، و الصّبیّه و الصّبیّه یفرّق بینهم فی المضاجع لعشر سنین.(۴۰)؛ بستر خواب پسر بچّه با پسر بچّه و پسر بچّه با دختر بچّه و دختر بچّه با دختر بچّه، در سن ده سالگى باید از هم جدا شود.
امام باقر(ع) میفرمود: یفرّق بین الغلمان و النّساء فی المضاجع اذا بلغوا عشر سنین.(۴۱)؛ بایستى بستر خواب پسر بچّه ده ساله را از زنها جدا کنید.
رسول اکرم(ص) میفرمود: فرّقوا بین اولادکم فی المضاجع اذا بلغوا سبع سنین.(۴۲)؛ موقعى که فرزندان شما هفت ساله شدند، بستر خوابشان را از یکدیگر جدا کنید.
در حدیث دیگرى آمده: یفرّق بین الصّبیان فی المضاجع لستّ سنین.(۴۳)؛ بستر خواب کودکان در شش سالگى از هم جدا می شود.
حضرت موسى بن جعفر(ع) از امام على(ع) نقل کرده است که فرمود: مروا صبیانکم بالصّلاه اذا کانوا ابناء سبع سنین و فرّقوا بینهم فی المضاجع اذا کانوا ابناء عشر سنین(۴۴)؛ در هفت سالگى، فرزندان خود را به نماز وادارید و در ده سالگى، بستر خواب آنها را از یک دیگر جدا کنید.
جهت مطالعه موارد دیگری از مراقبت های تربیتی فرزند، به مقاله تربیت شاخه گلی برای بهشت؛ نکاتی مهم در تربیت دینی فرزندان، مراجعه فرمایید.
جمع بندی
مراقبت های تربیتی فرزند، یکی از مهمترین وظایف والدین در تربیت صحیح فرزندان خود است. مراقبت های تربیتی، به مجموعه رفتارهایی گفته می شود که از سوی والدین در جهت تربیت هر چه بهتر کودک در حوزه سلامت دین و اخلاق و تربیت وی انجام می پذیرد. مراقبت های تربیتی فرزند از زمان ازدواج و انتخاب همسر آغاز شده و پس از تولد کودک ادامه می یابد.
پی نوشت ها
۱-مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۲، ص۱۴۱
2-بقره/۲۲۱
3-نور/۳
4-ابن شعبه حرانی، تحف العقول، ص۵۸۱
5-محدث نوری، مستدرک الوسائل، ج۱۴، ص۱۹۳
6-قضاعی، شهاب الأخبار، ص۳۰۹
7-الحدیت، روایات تربیتى ج۱، ص۱۸۴
8-نجفى یزدى، اخلاق در خانواده و تربیت فرزند
9-من لا یحضره الفقیه، ج۵، ص۱۴۱
10-انصاریان، نظام خانواده در اسلام
11-مکارم الأخلاق، ج۱، ص۳۹۸
12-محدث نوری، مستدرک الوسایل، ح۱۶۵۴۵
13-محدث نوری، مستدرک الوسایل، ح۱۶۵۵۱
14-محدث نوری، مستدرک الوسایل، ح۱۶۵۵۴
15-محدث نوری، مستدرک الوسایل، ح۱۶۵۶۴
16-رک: رساله عملیه [مسأله ۴۵۰ چند چیز بر حائض حرام است…]
17-دیلمی، إرشاد القلوب، ج۱، ص۱۷۵
18-علامه مجلسی، بحارالأنوار، ج۶۳، ص۱۷۷
19-علامه مجلسی، بحارالأنوار، ج۶۳، ص۴۴۴
20-علامه مجلسی، بحارالأنوار، ج۶۳، ص۱۳۵
21-علامه مجلسی، بحارالأنوار، ج۶۳، ص۱۳۵
22-شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج۳، ص۵۵۳ باب النوادر، ص۵۵۱
23-شیخ کلینی، اصول کافی ج۶ ص۴۵
24-شیخ کلینی، اصول کافی ج۶ ص۴۵
25-شیخ حرعاملی، وسائل الشیعه، ج۲۱، ۴۶۷، ۷۸
26-علامه مجلسی، بحارالأنوار، ج۱۰۰، ص۳۲۴؛ شیخ کلینی، الکافی ج۶، ص۴۴
27-شیخ حرعاملی، وسائل الشیعه، باب۱۱ الرضاع و أحکامها
28-علامه مجلسی، بحارالأنوار ج۱۰۰، ص۳۲۴
29-وسیله النجاه(مع حواشی الإمام)(مسأله ۸)
30-مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۱۴، ص۵۴۶
31-نقل روایی تفسیر نمونه از: بحارالانوار ج۱۰۳ ص۲۹۵
32-الحدیت، روایات تربیتى ج۳، ص۹۰ بستر خواب کودکان
33-الحدیت، روایات تربیتى ج۳، ص۹۰ بستر خواب کودکان
34-طبرسی، مکارم الأخلاق، ص۲۲۳
35-روایات تربیتی ج۳، ص۹۰
36-الحدیت، روایات تربیتى، ج۳، ص۸۹
37-الحدیت، روایات تربیتى، ج۳، ص۸۹
38-الحدیت، روایات تربیتى، ج۳، ص۸۹
39-الحدیت، روایات تربیتى، ج۳، ص۸۹
40-الحدیت، روایات تربیتى، ج۳، ص۹۰
41-الحدیت، روایات تربیتى، ج۳، ص۹۰
42-الحدیت، روایات تربیتى، ج۳، ص۹۰
43-الحدیت، روایات تربیتى، ج۳، ص۹۰
44-الحدیت، روایات تربیتى، ج۳، ص۹۰
منبع اقتباس: راسخون
