امت اسلامی شامل همه مسلمانان دنیا می شود. امروز در جهان بیش از یک و نیم میلیارد مسلمان زندگی می کنند. امت اسلامی به دلیل اختلافات فرقه ای و ملی در کشورهای مختلف پراکنده و انسجام مطلوبی که خواست اسلام و پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) است ندارد.
همچنین فرارتر از آن اختلافات جدی در بین آنان وجود دارد که امت اسلامی را به تکه های متعدد تقسیم نموده است. به هر حال این دردی است که همه مسلمانان آن را حس می کنند. در این نوشتار احادیثی از پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) درباره امت اسلامی نقل شده که می تواند عمل به آن ها در نیل به سعادت و رستگاری انسان بسیار سرنوشت ساز باشد.
رشک آور ترین فرد از امت اسلامی
قَالَ رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) «أَغْبَطُ أَوْلِیائِی عِنْدِی مِنْ أُمَّتِی رَجُلٌ خَفِیفُ الْحَاذِ ذُو حَظٍّ مِنْ صَلَاةٍ أَحْسَنَ عِبَادَةَ رَبِّهِ فِی الْغَیبِ وَ كَانَ غَامِضاً فِی النَّاسِ وَ كَانَ رِزْقُهُ كَفَافاً فَصَبَرَ عَلَیهِ وَ مَاتَ قَلَّ تُرَاثُهُ وَ قَلَّ بَوَاكِیهِ »؛
مورد غبطه قرارگیرنده ترین دوستانم از امتم نزد من مردى است اندك مال، بهره مند از نماز كه در نهان، پروردگارش را به خوبى عبادت نماید، گمنام در بین مردم مى باشد، روزی اش به اندازه گذرانش است پس بر آن شكیبا بماند و چون بمیرد میراثش كم و گریه كنانش اندك باشند.
پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) در این حدیث بهترین فرد امت خود را معرفی نموده و صفاتی را بیان نموده که هرکسی آن را داشته باشد در معرض غبطه رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) قرار می گیرد.
اندک بودن امت محمد (صلی الله علیه و آله و سلم)
قَالَ رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) لِرَجُلٍ سَأَلَهُ عَنْ جَمَاعَةِ أُمَّتِهِ: فَقَالَ جَمَاعَةُ أُمَّتِی أَهْلُ الْحَقِّ وَ إِنْ قَلُّوا .
پیامبر (صلى اللَّه علیه و آله وسلم) به مردى كه از تعداد امت او سوال كرده بود فرمود: جماعت امّت من اهل حق اند گر چه تعداد آنان اندك باشد.
این حدیث به وضوح گویای این مطلب است که اکثریت، معیار حقانیت نیست. بلکه پیروان راه حق همیشه کمتر از اهل باطل بوده اند؛ زیرا اهل حق تقیداتی دارند که باید آن ها را رعایت کنند و رعایت این تقیدات کار هرکسی نیست و این مسئله باعث می گردد اهل در برابر اهل باطل کم باشند.
برداشته شدن چند چیز از امت اسلامی
قَالَ رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): رُفِعَ عَنْ أُمَّتِی تِسْعٌ الْخَطَأُ وَ النِّسْیانُ وَ مَا أُكْرِهُوا عَلَیهِ وَ مَا لَا یعْلَمُونَ وَ مَا لَا یطِیقُونَ وَ مَا اضْطُرُّوا إِلَیهِ وَ الْحَسَدُ وَ الطِّیرَةُ وَ التَّفَكُّرُ فِی الْوَسْوَسَةِ فِی الْخَلْقِ مَا لَمْ ینْطِقْ بِشَفَةٍ وَ لَا لِسَانٍ؛
پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: از امت من [نه چیز] برداشته شد: خطا، فراموشى، آنچه بر آن وادار شوند، آنچه ندانسته انجام دهند، آنچه طاقت فرساست، آنچه به آن ناچارند، حسد، فال بد و افكارى كه ناشى از وسوسه در جهان آفرینش است تا به لب و زبان نیاورند.
این روایت معروف به «حدیث رفع» است و فقها به تفصیل در باره این حدیث سخن گفته اند.
در این حدیث مواخذه و عذاب درباره نه چیز از امت اسلامی برداشته شده است:
اول: كارهائى را كه از روى خطا به جا مى آورند و در عمل به آن تعمدى ندارند و از روى قصد نمى كنند.
دوم: كارهائى را كه از روى فراموشى و نسیان به جا مى آورند و در حال توجه و یاد آورى نیستند.
سوم: كارهائى را كه از روى اكراه بجاى آورند؛ یعنى خود میل به جا آوردن آن را ندارند و لیكن شخص دیگرى آنان را به این عمل مجبور می كند مثل آنكه ظالمى می گوید: اگر روزه ماه رمضان را نخورى تو را مى كشم.
چهارم: كارهائى را كه ندانسته به جاى مى آورند؛ مثل آنكه نمی دانند كه از طرف خدا فلان تكلیف وارد شده است و ترك مى كنند؛ اگر این ندانستن مستند به تقصیر خود آنان نبوده باشد.
پنجم: كارهائى را كه از عهده آنان خارج است و قدرت و توانائى آن را ندارند.
ششم: كارهائى را كه از روى اجبار و ضرورت انجام دهند؛ مثل آنكه ظالم مقتدرى آنان را بخواباند و در ماه رمضان آب در حلق آنان بریزد، یا در امور زندگى و معیشت- كه خارج از مقدار كفاف نباشد- ضرورت اقتضا كند كه قرض ربوى بگیرند.
هفتم: حسد در دل است، بدون آنكه این حسد را اظهار نماید و در خارج وسائل سلب آن نعمتى را كه بر اساس آن به محسود حسد برده است به كار برد.
هشتم: به فال بد گرفتن؛ چون انسان نباید هیچ چیز را به فال بد بگیرد و روى آن ترتیب اثر دهد، و هر وقت در دلش فال بدى آمد باید اعتنا نكند و بر عكس آنچه را كه فال زده عمل كند و دنبال كار را بگیرد؛ ولى ورود فال بد در دل بدون اختیار و بدون ترتیب اثر، گناه ندارد و مورد مؤاخذه واقع نخواهد شد.
نهم: بعضى از خطوراتى كه بر دل او میزند و درباره مبدا آفرینش که خداوند متعال است، شك می كند و مثلا با خود می گوید: این مخلوقات را خدا خلق كرده پس خالق خدا كیست؟ و نظیر این قسم تفكراتى كه خلاف واقع و راجع به ارتباط عالم خلق با عالم ربوبى است.
این خطورات اگر كه بدون اختیار گاهى عارض شود و انسان به زبان نیاورد و بازگو نكند مواخذه و گناه نخواهد داشت.[1]
دانشمندان و زمامداران امت اسلامی
قَالَ رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): «صِنْفَانِ مِنْ أُمَّتِی إِذَا صَلَحَا صَلَحَتْ أُمَّتِی وَ إِذَا فَسَدَا فَسَدَتْ أُمَّتِی قِیلَ یا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَنْ هُمْ قَالَ الْفُقَهَاءُ وَ الْأُمَرَاءُ»؛
دو گروه از امت من هستند كه اگر خوب باشند، امت من نیز خوب خواهند بود و اگر بد باشند امت من بد خواهند شد. گفتند: اى پیامبر خدا! آن دو گروه چه كسانى اند؟ فرمود: دانشمندان و زمام داران.
نشانه های غضب الهی بر یک امت
قَالَ رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم):« إِذَا غَضِبَ اللَّهُ عَلَى أُمَّةٍ وَ لَمْ ینْزِلِ الْعَذَابَ عَلَیهِمْ غَلَتْ أَسْعَارُهَا وَ قَصُرَتْ أَعْمَارُهَا وَ لَمْ تَرْبَحْ تُجَّارُهَا وَ لَمْ تَزْكُ ثِمَارُهَا وَ لَمْ تَغْزُرْ أَنْهَارُهَا وَ حُبِسَ عَنْهَا أَمْطَارُهَا وَ سُلِّطَ عَلَیهَا أَشْرَارُهَا»؛
پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود هر گاه خداوند بر امتى خشم كند ولى عذابى بر آنان فرو نفرستد، نرخ های شان گران شود و عمرهای شان كوتاه گردد، و بازرگانانشان سود نكنند و میوه های شان مرغوب نشود و رودهای شان پر آب نباشد و بارانشان نبارد و اشرار شان بر آنان مسلط شوند.
پانزده خصلت بلا آور در امت اسلامی
قَالَ رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): «إِذَا فَعَلَتْ أُمَّتِی خَمْسَ عَشْرَةَ خَصْلَةً حَلَّ بِهَا الْبَلَاءُ قِیلَ یا رَسُولَ اللَّهِ مَا هُنَّ قَالَ إِذَا أَخَذُوا الْمَغْنَمَ دُوَلًا وَ الْأَمَانَةَ مَغْنَماً وَ الزَّكَاةَ مَغْرَماً وَ أَطَاعَ الرَّجُلُ زَوْجَتَهُ وَ عَقَّ أُمَّهُ وَ بَرَّ صَدِیقَهُ وَ جَفَا أَبَاهُ وَ ارْتَفَعَتِ الْأَصْوَاتُ فِی الْمَسَاجِدِ وَ أُكْرِمَ الرَّجُلُ مَخَافَةَ شَرِّهِ وَ كَانَ زَعِیمُ الْقَوْمِ أَرْذَلَهُمْ وَ إِذَا لُبِسَ الْحَرِیرُ وَ شُرِبَتِ الْخَمْرُ وَ اتُّخِذَ الْقِیانُ وَ الْمَعَازِفُ وَ لَعَنَ آخِرُ هَذِهِ الْأُمَّةِ أَوَّلَهَا فَلْیتَرَقَّبُوا بَعْدَ ذَلِكَ ثَلَاثَ خِصَالَ رِیحاً حَمْرَاءَ وَ مَسْخاً وَ فَسْخاً»؛
رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: هر گاه امت من پانزده خصلت را دارا شوند به بلا دچار مى شوند. عرض شد: اى پیامبر خدا! آن خصلت ها چیست؟ فرمود: هر گاه درآمدها در دست عده مخصوصى باشد؛ امانت را غنیمت شمارند؛ پرداخت زكات را خسارت پندارند، مرد به فرمان همسرش باشد ولى با مادرش نافرمانى كند؛ نسبت به دوست خود نیكوكار باشد ولى نسبت به پدر خود جفاكار؛ آوازهاى نامشروع در مسجدها بلند شود، مرد را از ترس گزندش گرامى دارند؛ پیشواى قوم، پست ترین فرد جامعه باشد، هر گاه ابریشم پوشند، مى بنوشد كنیزان آوازه خوان استخدام نمایند؛ ساز بنوازند و آیندگان این امّت، پیشینیان خود را لعنت كنند، در چنین شرائطى مى بایست در انتظار این سه پیشامد باشند: باد سرخ، مسخ شدن مردم و از هم پاشیدگى نظم جامعه.
سه امر نگران کننده در امت اسلامی
قَالَ رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): «إِنَّمَا أَخَافُ عَلَى أُمَّتِی ثَلَاثاً شُحّاً مُطَاعاً وَ هَوًى مُتَّبَعاً وَ إِمَاماً ضَلَالًا [ضَالًّا]»؛
رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: بر امتم از سه چیز نگرانم: بخل غالب، هواى نفسى كه پیروى شود و پیشواى گمراه و گمراه کننده.
بدترین افراد امت اسلامی
قَالَ رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): «أَلَا إِنَّ شَرَّ أُمَّتِی الَّذِینَ یكْرَمُونَ مَخَافَةَ شَرِّهِمْ أَلَا وَ مَنْ أَكْرَمَهُ النَّاسُ اتِّقَاءَ شَرِّهِ فَلَیسَ مِنِّی»؛
پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: هلا! بدترین افراد امت من كسانى اند كه از ترس گزندشان مورد احترام قرار مى گیرند. هان! هر كس را مردم به خاطر در امان بودن از گزندش مورد احترام قرار دهند، از من نیست.
بهترین جهاد امت اسلامی
قَالَ رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): «أَفْضَلُ جِهَادِ أُمَّتِی انْتِظَارُ الْفَرَجِ»؛[2]
بهترین جهاد امت من، انتظار فرج است.[3]
امت اسلامی باید منتظر فرج باشد که در دین اسلام در حوزه مهدویت مطرح است. این اميد و آرزوى تحقق نويد كلى جهان انسانى، در زبان روايات اسلامى «انتظار فرج» خوانده شده و عبادت، بلكه افضل عبادات شمرده شده است. اصل «انتظار فرج» از يك اصل كلى اسلامى و قرآنى ديگر استنتاج مى شود و آن اصل «حرمت ياس از روح اللّه» است.
مردم مومن به عنايات الهى، هرگز و در هيچ شرايطى اميد خويش را از دست نمى دهند و تسليم ياس و نااميدى و بيهوده گرايى نمى گردند. چيزى كه هست اين «انتظار فرج» و اين «عدم يأس از روح اللّه» در مورد يك عنايت عمومى و بشرى است نه شخصى يا گروهى، و به علاوه توام است با نويدهاى خاص و مشخص كه به آن قطعيت داده است.
انتظار فرج و آرزو و اميد و دل بستن به آينده دو گونه است: انتظارى كه سازنده و نگهدارنده است، تعهدآور است، نيرو آفرين و تحرك بخش است، به گونه اى است كه مى تواند نوعى عبادت و حق پرستى شمرده شود؛ و انتظارى كه گناه است، ويرانگر است، اسارت بخش است، فلج كننده است و نوعى «اباحی گرى» بايد محسوب گردد.
اين دو نوع انتظار فرج، معلول دو نوع برداشت از ظهور عظيم مهدى موعود است؛ و اين دو نوع برداشت به نوبه خود از دو نوع بينش درباره تحولات و انقلابات تاريخى ناشى مى شود.[4]
نتیجه گیری
آنچه از این احادیث به دست می آید این است که رستگاری امت اسلامی، در پیروی از دستورات رسول گرامی اسلام و قرآن است. در میان امت پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) باید نشانه هایی از خصلت های آن حضرت هرچند به صورت کم رنگ وجود داشته باشد. امروز کاستی های که در کشورهای اسلامی به چشم می خورد ناشی از عمل نکردن آنان به دستورات قرآن و احادیث پیامبر و دیگر معصومان (علیهم السلام) است و چه بسا اطلاق عنوان امت اسلامی بر برخی از آنان درست نباشد.
تهیه کننده: حمیدالله رفیعی
پی نوشت ها
[1] . معادشناسی، ج3، ص 50 – 52.
[2] . تحف العقول، ص 35 و صفحات دیگر.
[3] . ترجمه تحف العقول ، ص63 به بعد.
[4] . مجموعه آثار، ج24، ص406.
منابع
1. ابن شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول، محقق / مصحح: غفارى، على اكبر، قم، جامعه مدرسین، چ2، 1414ق.
2. ابن شعبه حرانى، حسن بن على، ترجمه تحف العقول ، ترجمه احمد جنتی، تهران، موسسه امی کبیر، چ1، 1382ش.
3. حسینی تهرانی، سید محمد حسین، معادشناسی، مشهد، نور ملکوت قرآن، چ1، 1423ق.
4. مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، انتشارات صدرا، بی تا.
