آیا امام حسین (علیه السلام) به صورت طبیعی از مادر خویش، حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها)، شیر خورده است یا اینکه دایه ای به آن حضرت شیر داده و یا اینکه آن گونه که نقل شده امام حسین (ع) از هیچ بانویی شیر نخورده، بلکه از انگشت یا زبان پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) تغذیه نموده است؟
اختلاف روایات درباره شیر خوردن امام حسین (ع)
دسته ای از روایات حاکی از آن است که آن حضرت از دایه خود، ام فضل و میمونه، شیر خورده است، و قثم بن عباس و عبدالله بن یقطر نیز برادر رضاعی آن حضرت بوده اند.
دسته ای دیگر از روایات نیز حاکی از آن است که آن حضرت از هیچ زنی، حتی از مادر خود فاطمه زهرا (س) شیر نخورده است؛ و تنها از انگشت یا زبان پیامبر اکرم (ص) تغذیه نموده است.
شیر خوردن امام حسین (ع) از ام فضل
بر اساس روایتی که در کتب شیعه و اهل سنت آمده است، ام فضل مادر رضاعی امام حسین (ع) بوده است، و فرزند او، قثم بن عباس، برادر رضاعی آن حضرت.
ام فضل
نام او لبابه، دختر حارث بن حزن بود. او را اولین زنی دانسته اند که پس از حضرت خدیجه (س)[1] همزمان با بعثت پیامبر اکرم (ص)[2] اسلام آورد؛ و بعد از اسلام آوردن شوهرش عباس بن عبدالمطلب به مدینه هجرت کرد.
لبابه از زنان نجیب و بزرگوار، و از برترین زنان زمان خویش دانسته شده و در کنار زنانی چون فاطمه بنت عمرو مادر عبدالله بن عبدالمطلب پدر پیامبر (ص)، عاتکه بنت مرّه مادر هاشم، عبدالشمس و المطلب، از زنان نجیب و سرشناس عرب قلمداد شده است.[3]
منابع تاریخی از احترام پیامبر اسلام (ص) به لبابه سخن به میان آورده اند؛ بهگونه ای که پیوسته به دیدار او می رفت و در منزلش استراحت می نمود.[4]
رؤیای ام فضل و تعبیر پیامبر (ص)
شیخ مفید می نویسد:
«رَوَى الْأَوْزَاعِيُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَدَّادٍ عَنْ أُمِّ الْفَضْلِ بِنْتِ الْحَارِثِ، أَنَّهَا دَخَلَتْ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ (ص)، فَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ رَأَيْتُ اللَّيْلَةَ حُلْماً مُنْكَراً. قَالَ (ص): وَ مَا هُوَ؟ قَالَتْ: إِنَّهُ شَدِيدٌ! قَالَ (ص): مَا هُوَ؟ قَالَتْ: رَأَيْتُ كَأَنَّ قِطْعَةً مِنْ جَسَدِكَ قُطِعَتْ وَ وُضِعَتْ فِي حَجْرِي! فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص): خَيْراً رَأَيْتِ، تَلِدُ فَاطِمَةُ غُلَاماً فَيَكُونُ فِي حَجْرِكِ. فَوَلَدَتْ فَاطِمَةُ الْحُسَيْنَ. فَقَالَتْ: وَ كَانَ فِي حَجْرِي كَمَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص). …»[5]
«همانا ام الفضل بر رسول خدا (ص) وارد شد؛ پس گفت: ای پیامبر خدا! من دیشب خواب بدی دیدم! پیامبر اکرم (ص) فرمود: چه دیدی؟ گفت: همانا سخت و ترسناک بود! پیامبر اکرم (ص) فرمود: آن چه بود؟ گفت: دیدم مثل این که قطعه ای از جسم شما جدا شد و در دامن من افتاد! پیامبر اکرم (ص) فرمود: خوابی که دیده ای خیر باشد؛ به خواست خدا دخترم فاطمه (س) پسری به دنیا می آورد، آن گاه در دامان تو قرار می گیرد. سپس فاطمه (س) حسین (ع) را به دنیا آورد، و او در دامان من قرار گرفت و همانطور که پیامبر فرموده بود من دایه اش شدم»
ام فضل، دایه امام حسن یا امام حسین (ع)؟
علامه مجلسی همین روایت را در ارتباط با امام حسن (ع) نیز نقل کرده است: «قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، صَلَّى اللَّهُ عَلَيْكَ، رَأَيْتُ فِي الْمَنَامِ كَأَنَّ عُضْواً مِنْ أَعْضَائِكَ فِي حَجْرِي! فَقَالَ (ص): تَلِدُ فَاطِمَةُ غُلَاماً فتكفليه [فَتَكْفُلِينَهُ]. فَوَضَعَتْ فَاطِمَةُ الْحَسَنَ، فَدَفَعَهُ إِلَيْهَا النَّبِيُّ (ص) فَرَضَعَتْهُ بِلَبَنِ قُثَمِ بْنِ الْعَبَّاسِ»[6]
«به پیامبر (ص) عرض کردم: ای رسول خدا، درود خداوند بر تو باد، من در خواب دیدم عضوی از شما در دامن من است! پیامبر فرمود: فاطمه (س) فرزندی به دنیا می آورد که تو دایه اش خواهی بود. سپس فاطمه (س) حسن (ع) را به دنیا آورد و پیامبر او را به ام فضل سپرد و ام فضل با شیر فرزندش قثم به امام حسن (ع) شیر داد.»
بنا بر این روایت، ام فضل دایه امام حسن (ع) بوده است نه امام حسین (ع).
شیر خوردن امام حسین (ع) از میمونه مادر عبدالله بن یقطر
برخی منابع نیز میمونه، مادر عبدالله بن یقطر، را دایه امام حسین (ع) دانسته اند، و عبدالله را برادر رضاعی آن حضرت. یقطر خادم پیامبر (ص) و همسرش میمونه نیز در خانه امیرالمؤمنین (ع) خدمت می کرد، بدین جهت میمونه حضانت امام حسین (ع) را بر عهده گرفت و به مادر رضاعی امام شهرت پیدا کرد.[7]
محمد سماوی نجفی، شیر خوردن امام حسین (ع) از میمونه را نمی پذیرد، و می گوید: مادر عبدالله از امام حسین (ع) نگهداری می کرده و به همین سبب به مادر رضاعی معروف شده است. وی معتقد است، امام به جز از حضرت فاطمه زهرا (س) از کسی شیر نخورده است.[8]
علت سپردن امام حسین (ع) به دایه
اینکه چرا امام حسین (ع) دایه داشته و خود حضرت فاطمه زهرا (س) به ایشان شیر نداده، شاید به خاطر اختلاف سنی کمی بوده که امام حسین (ع) با برادرش امام حسن (ع) داشته است.
در روایتی از امام صادق (ع) آمده است که: «كَانَ بَيْنَ الْحَسَنِ و الْحُسَيْنِ (ع) طُهْرٌ، و كَانَ بَيْنَهُمَا فِي الْمِيلَادِ سِتَّةُ أَشْهُرٍ و عَشْرٌ»[9] «بین امام حسن و امام حسین (ع) یک طهر و شش ماه و ده روز فاصله بوده است.»
محدث قمی می نویسد:
«ابن شهر آشوب (رحمه اللّه) ذكر كرده كه: ولادت آن حضرت بعد از ده ماه و بيست روز از ولادت برادرش امام حسن (عليه السّلام) بوده، … و فرموده: روايت شده كه ما بين آن حضرت و برادرش فاصله نبوده، مگر به قدر مدّت حمل، و مدّت حمل شش ماه بوده است»[10]
علاوه بر اینکه حضرت فاطمه زهرا (س) در آن ایام بیمار بوده و شیر در سینه آن حضرت خشکیده بود.[11]
شیر خوردن امام حسین (ع) از انگشت یا زبان پیامبر اکرم (ص)
روایات دیگری نیز وجود دارد که به شیر خوردن آن حضرت از انگشت یا زبان پیامبر اکرم (ص) اشاره دارد. محدث کلینی چنین روایت می کند:
«لَمْ يَرْضَعِ الْحُسَيْنُ (ع) مِنْ فَاطِمَةَ (س) و لَا مِنْ أُنْثى. كَانَ يُؤْتى بِهِ النَّبِيَّ (ص) فَيَضَعُ إِبْهَامَهُ فِي فِيهِ، فَيَمُصُّ مِنْهَا مَا يَكْفِيهِ الْيَوْمَيْنِ و الثَّلَاثَ، فَنَبَتَ لَحْمُ الْحُسَيْنِ (ع) مِنْ لَحْمِ رَسُولِ اللَّهِ (ص) و دَمِهِ»[12]
«حسین (ع) نه از فاطمه (س) و نه از هیچ زن دیگری شیر نخورد. او را خدمت پیامبر (ص) می آوردند و آن حضرت انگشت اشاره خود را در دهان حسین (ع) می گذاشت و او به اندازه ای که برای دو یا سه روز نیاز به غذا داشت از انگشت پیامبر (ص) تغذیه می نمود. به همین شکل گوشت حسین (ع) از گوشت و خون پیامبر (ص) رویید.»
در روایت دیگری نیز از امام رضا (ع) نقل می کند که آن حضرت فرمود: «أَنَّ النَّبِيَّ (ص) كَانَ يُؤْتى بِهِ الْحُسَيْنُ، فَيُلْقِمُهُ لِسَانَهُ، فَيَمُصُّهُ، فَيَجْتَزِئُ بِهِ، و لَمْ يَرْضَعْ مِنْ أُنْثى»[13] «حسین (ع) را نزد پیامبر (ص) می آوردند و آن حضرت زبانش را در دهان حسین (ع) می گذاشت و او می مکید … و حسین (ع) از هیچ زنی شیر نخورد.»
شیخ صدوق نیز روایت می کند که: «… فَكَفَلَتْهُ أُمُّ سَلَمَةَ وَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) يَأْتِيهِ فِي كُلِّ يَوْمٍ فَيَضَعُ لِسَانَهُ فِي فَمِ الْحُسَيْنِ (ع) فَيَمُصُّهُ حَتَّى يَرْوَى. فَأَنْبَتَ اللَّهُ تَعَالَى لَحْمَهُ مِنْ لَحْمِ رَسُولِ اللَّهِ (ص) وَ لَمْ يَرْضَعْ مِنْ فَاطِمَةَ (ع) وَ لَا مِنْ غَيْرِهَا لَبَناً قَط»[14]
«… ام سلمه سرپرستی امام حسین (ع) را به عهده گرفت؛ و پیامبر (ص) هر روز می آمد و زبانش را در دهان حسین (ع) می گذاشت و او می مکید تا سیر شود. اینگونه خداوند گوشت حسین (ع) را از گوشت پیامبر (ص) رویاند، و او هیچ گاه نه از فاطمه (س) و نه از هیج زن دیگری شیر نخورد.»
در این روایت نیز ام سلمه به عنوان دایه امام حسین (ع) معرفی شده است نه ام فضل یا میمونه؛ و اینکه او تنها از امام حسین (ع) نگه داری می کرده و به ایشان شیر نداده است.
محدث قمی نیز می نویسد: ابن شهر آشوب روايت كرده كه هنگام ولادت امام حسين (عليه السّلام) فاطمه (عليها السّلام) مريضه شد و شير در پستان مباركش خشك گرديد.
رسول خدا (صلّى اللّه عليه و آله و سلّم) مرضعى طلب كرد، يافت نشد، پس خود آن حضرت تشريف آورد به حجره فاطمه (عليها السّلام) و انگشت ابهام خويش را در دهان حسين مىگذاشت و او مى مكيد.
بعضى گفته اند كه زبان مبارك را در دهان حسين (عليه السّلام) مى گذاشت و او را زقه مى داد چنان كه مرغ جوجه خود را زقه مى دهد تا چهل شبانه روز رزق حسين (عليه السّلام) را حقّ تعالى از زبان پيغمبر (صلّى اللّه عليه و آله و سلّم) گردانيده بود، پس روييد گوشت حسين (عليه السّلام) از گوشت پيغمبر (صلّى اللّه عليه و آله و سلّم). و روايات به اين مضمون بسيار است.»[15]
تعارض و جمع روایات
روایات مربوط به شیر خوردن امام حسین (ع) از ام فضل یا میمونه با روایاتی که شیر خوردن امام (ع) از حضرت فاطمه (س) و هر زن دیگر را نفی می کند سازگار نیست. برخي گفتهاند: دسته دوم از این روايات (که شیر خوردن امام از مادر یا دایه را نفی می کند) از نظر سند ضعيف بوده و قابل استناد نيست.[16]
نتیجه گیری
در ارتباط با شیر خوردن امام حسین (ع) دو دسته روایت وجود دارد: یک دسته حکایت از آن دارد که امام (علیه السلام) از شیر دایه (ام فضل و میمونه) تغذیه فرموده و برادر رضاعی هم داشته است (قثم بن عباس و عبدالله بن یقطر). دسته دوم، شیر خوردن آن حضرت از مادر یا دیگر زنان را نفی کرده و تنها به تغذیه آن حضرت از انگشت یا زبان پیامبر اکرم (ص) اشاره می کند. رسولی محلاتی معتقد است دسته دوم از روایات ضعیف بوده و قابل استناد نیست. محمد سماوی نجفی هم معتقد است امام (ع) به جز از حضرت زهرا (سلام الله علیها) از هیچ بانوی دیگری شیر نخورده است.
پی نوشت ها
[1] . ابنسعد، الطبقات الکبری، ج۸، ص۲۱۷؛ ذهبی، تاریخ الإسلام، ج۴، ص۲۸۷
[2] . بلاذری، أنساب الأشراف، ج۴، ص۱
[3] . ابن حجر العسقلانی، الإصابة، ج۸، ص۴۵۰؛ کحاله، اعلام النساء، ۱۴۰۴ق، ج۴، ص۲۷۲؛ ابنحبیب، المحبر، ص۴۵۵
[4] . ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۸، ص۲۱۷
[5] . شیخ مفید، الارشاد، ج2، ص129؛ طبری، دلائل الامامة، ص179؛ مجلسی، بحار الانوار، ج44، ص229، نیشابوری، مستدرک الصحیحین، ج3، ص176
[6] . علامه مجلسی، بحار الانوار، ج43، ص242
[7] . یوسفی غروی، موسوعة التاریخ الإسلامی، ج۶، ص۱۱۳
[8] . سماوی، إبصار العین، ص۹۳
[9] . محدث کلینی، کافی، ج2، ص505
[10] . محدث قمی، منتهی الآمال، ج2، ص659؛ ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب، ج4، ص76
[11] . محدث قمی، منتهی الآمال، ج2، ص662
[12] . محدث کلینی، کافی، ج2، ص508
[13] . محدث کلینی، کافی، ج2، ص508
[14] . ابن بابویه، علل الشرایع، ج1، ص206
[15] . محدث قمی، منتهی الآمال، ج2، ص662
[16] . رسولي محلاتي، زندگاني امام حسين(ع)، ص22
منابع
ابن بابويه، محمد بن على، علل الشرائع، قم، کتاب فروشی داوری، چاپ اول، 1385ش
ابنحبیب، محمد بن حبیب، المحبر، قاهره، دار الغد العربی، چاپ اول، 2000م
ابن حجر العسقلانی، احمد بن علی، الإصابة فی تمییز الصحابة، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، 1415ق
ابن سعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، 1410ق
ابن شهر آشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی طالب، بیروت، دار الاضواء، چاپ اول، 1412ق
بلاذری، احمد بن یحیی، أنساب الأشراف، بیروت، مؤسسة الاعلمی، چاپ اول، 1397ق
رسولي محلاتي، زندگاني امام حسين (ع)، تهران، دفتر فرهنگ اسلامي، چاپ اول، 1372ش
ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام، بیروت، دار الکتاب العربی، چاپ دوم، 1409ق
سماوی، محمد، إبصار العین فی انصار الحسین، قم، زمزم هدایت، چاپ اول، 1384ش
طبری آملی صغیر، محمد بن جرير بن رستم، دلائل الإمامة، قم، بعثت، چاپ اول، 1413ق
قمی، عباس، منتهی الآمال فی تواریخ النبی و الآل، قم، دلیل ما، چاپ اول، 1379ش
کحاله، عمر رضا، اعلام النساء، بیروت، مؤسسة الرسالة، چاپ پنجم، 1405ق
کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، قم، دار الحدیث، چاپ اول، 1429ق
مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، بیروت، دار الاحیاء التراث العربی، چاپ سوم، 1403ق
مفید، محمد بن محمد، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم، المؤتمر العالمی لالفیة الشیخ المفید، چاپ اول، 1413ق
نیشابوری، محمد بن عبدالله، المستدرک، بیروت، المکتبة العصریة، چاپ اول، 1420ق
یوسفی غروی، محمدهادی، موسوعة التاریخ الإسلامی، قم، مجمع الفکر الاسلامی، چاپ اول، 1417ق
بسیار عالی. اما چقدر کم در این باره در جامعه گفته شده. من که تازه دو روز هم نیست که این مطلب رو خوندم و دونستم. بسیار اعجاب انگیز. جل الله الخالق.