میراث حدیثی شیعه، یکی از مهم ترین منابع شناخت آموزه های اعتقادی، اخلاقی و عملی اسلام به شمار می رود. در میان آثار حدیثی متقدم، کتاب ثواب الاعمال و عقاب الاعمال تألیف شیخ صدوق، جایگاهی برجسته دارد. این اثر با گردآوری روایات مربوط به پاداش اعمال نیک و کیفر اعمال ناپسند، به تبیین آثار و پیامدهای رفتارهای فردی و اجتماعی انسان می پردازد و با تأکید بر دو اصل امید و بیم، نقش مهمی در تبیین آموزه های تربیتی اسلام ایفا می کند. در این نوشتار، ضمن معرفی شیخ صدوق و انگیزه او از نگارش کتاب، مهم ترین ویژگی های محتوایی و ساختاری اثر بررسی خواهد شد. در پایان نیز نگاهی به ترجمه علی اکبر غفاری از کتاب ثواب الاعمال می پردازیم.
معرفی کتاب ثواب الاعمال و عقاب الاعمال
کتاب ثواب الاعمال و عقاب الأعمال، تألیف ابوجعفر محمد بن على بن حسین بن موسى بن بابویه قمى، مشهور به شیخ صدوق (ره)، از جمله منابع روایى دست اول شیعه است. این کتاب در یک جلد با مقدمه سید محمدمهدى خرسان منتشر شده است.
این اثر از جمله منابع نویسندگان جوامع حدیثى پس از خود بوده و مورد اعتماد شیخ حر عاملى در وسائل، مجلسى در بحار الأنوار، محدث نورى در مستدرک الوسائل و دیگران قرار گرفته است؛ چراکه بیشتر احادیثى که در آن ذکر شده به لحاظ متن و سند مورد قبول محدثین بوده است.[1]
آشنایی با مولف
محمد بن على بن حسين بن بابويه قمى، مشهور به «شیخ صدوق»، در سال ۳۰۵ هجرى قمرى، در خاندان علم و تقوى، در شهر قم ديده به جهان گشود.( سالهاى ۳۰۶ و ۳۰۷ نيز براى ولادت شيخ ذکر شده است).
شیخ طوسی جريان ولادت وى را چنين نقل نموده: على بن بابويه با دختر عموى خود ازدواج کرده بود; ولى از او فرزندى به دنيا نيامد. او در نامه اى از حضور شيخ ابو القاسم، حسین بن روح تقاضا کرد تا از محضر حضرت بقية الله (عج) بخواهد براى او دعا کند تا خداوند اولاد صالح و فقیه به او عطا نمايد. پس از گذشت مدتى از ناحيه آن حضرت اين گونه جواب رسيد:«تو از اين همسرت صاحب فرزند نخواهى شد; ولى به زودى کنيزى ديلميه نصيب تو مى شود که از او داراى دو پسر فقيه خواهى گشت.»[2]
شيخ صدوق از بزرگترين شخصيت هاى جهان اسلام و از برجسته ترين چهره هاى درخشان علم و فضيلت است. او که نزديک به عصر ائمه (ع) مى زيست، با جمع آورى روايات اهل بیت (ع) و تاليف کتاب هاى نفيس و با ارزش، خدمات ارزنده و کم نظيرى به اسلام و تشيع کرد. شيخ صدوق بيش از بيست سال از دوران پر برکت حيات پدر را درک کرد و در اين مدت از محضر پدر و ساير علماى قم کسب علم و حکمت کرد. او در سن ۲۲ يا ۲۳ سالگى بود که پدر بزرگوارش دار فانى را وداع کرد. از آن پس وظيفه سنگين نشر احاديث آل محمد (ص) و هدایت امت به عهده وى قرار گرفت و دوران جديدى از زندگى او آغاز گرديد.
انگیزه شیخ صدوق از تالیف کتاب
آنچه شیخ صدوق (ره) را به تألیف کتاب ثواب الاعمال فراخواند، چیزی نبود جز این فرمایش پیامبر(ص) که «الدَّالُّ عَلَى الْخَيْرِ کفَاعِلِهِ؛ راهنما بر انجام عمل نیک، مانند انجام دهنده آن است» و آن را «ثواب الاعمال» نام نهاد به امید آنکه خداوند او را از پاداش آن محروم نفرماید در حالی که به جز امید به پاداش الهی و خشنودی خداوند سبحان چیز دیگری مقصود او نبوده است.[3]
ساختار کتاب
کتاب ثواب الاعمال و عقاب الاعمال همانطور که از نامش پیداست، از دو بخش تشکیل شده است؛ بخش اول، با عنوان «ثواب الاعمال»، شامل ۷۸۸ حدیث است که در ذیل ۳۸۹ عنوان، به صورت ثواب ذکر شده است. بخش دوم، با عنوان «عقاب الاعمال»، شامل ۳۳۱ حدیث است که در ضمن ۱۳۱ عنوان، به صورت عقاب تنظیم گردیده است.[4]
احادیث کتاب ثواب الاعمال و عقاب الاعمال تماماً به صورت مسند و با ذکر سند کامل در ابتداى هر روایت ذکر شده است. در مواردى که چند روایت داراى یک سند، یا در قسمتى از سند مشترک بوده اند ابتدا سند کامل را ذکر کرده و در بقیه روایات با جمله «بهذا الإسناد» به آن اشاره کرده است. در هر دو کتاب پانزده سخن از غیر معصومین و 16 روایت هم به صورت مضمر ذکر شده است.[5]
محتوای کتاب ثواب الاعمال
مؤلف گران قدر و بزرگوار براى انجام وظیفه و رسالت خطیر خود در تربیت جامعه اسلامى روایاتى را که بیانگر پاداش و ثواب اعمال، رفتار، اخلاق و عقاید نیک بوده است، گردآورى و در یک کتاب به نام ثواب الاعمال به جامعه اسلامى عرضه کرده است. آنگاه مجازات و عقاب اعمال ناشایست و عقاید و اخلاق ناروا را نیز در کتابى دیگر به نام عقاب الاعمال گرد آورده و به امت اسلامى ارائه کرده است.
این دو مجموعه، دو کتاب مستقلند، ولى چون مطالب آن ها ارتباطى استوار با هم دارند و بیم و امید دو بال تکامل مى شوند، غالباً از این دو کتاب به همراه یکدیگر یاد مى شود و حتى به همراه هم استنساخ و چاپ شده اند.
روایاتى را که مؤلف در کتاب ثواب الاعمال ذکر کرده است، به طور کلى مى توان به شش قسم تقسیم کرد:
- اعتقادیات: مانند ثواب توحید، ثواب ذکر لاإله إلاالله، ثواب شهادتین، ثواب تحمید و تمجید و تسبیح خداوند.
- احکام: مانند ثواب طهارت، ثواب نماز و مقدمات آن و مسائل مربوط به آن، ثواب روزه هاى واجب و مستحب، ثواب حج و زیارت و عزادارى.
- اخلاقیات: مانند ثواب تواضع، تفکر، صبر، کتمان، حسن خلق، سکوت، راستگویى، شکر.
- حقوق و وظایف اجتماعى: مثل ثواب احسان به مؤمن، حقوق مؤمن، یتیم نوازى، آزادسازى برده، صدقه و قرض، حفظ آبروى مؤمن، اصلاح بین الناس.
- ذکر و دعا و قرآن: مانند ثواب قرائت قرآن، ثواب قرائت سوره هاى خاص، ثواب استغفار، ثواب صلوات، ثواب تسبیح حضرت زهرا(ع)، ثواب دعاى پنهان.
- برخى مسائل مربوط به سفر آخرت: نظیر احکام محتضر، احکام تجهیز میت مسلمان و ثواب آن، ثواب عزادارى و تسلیت به عزاداران، ثواب زیارت قبور مؤمنان، ثواب رسیدگى به بازماندگان و مطالب مربوط به بیمارى ها و ثواب آنها و ثواب عیادت بیماران.
البته مطالب بسیار دیگرى در لابه لاى مطالب این مجموعه ذکر شده که مربوط به مسائل شخصى همچون ثواب انگشتر، ثواب نگهدارى برخى حیوانات، ثواب رسیدگى به مسائل شخصى خود چون اصلاح لباس و کفش است.[6]
اما عقاب الأعمال، به نظر مى رسد قسمت ثواب ها منظم تر از بخش عقاب ها و مجازات ها است، ولى مجازات هاى مذکور را هم به طور کلى مى توان به چند بخش تقسیم کرد:
- مجازات هاى مربوط به مسائل اعتقادى، نظیر: تقرب به غیر خدا، استخفاف امر خدا، دشمنى با اهل بیت(ع)، ادعاى امامت، قربانى براى غیر خدا، اطاعت از ائمه باطل، شک در دین، یارى نکردن اهل بیت(ع)، و بدعت گذارى در دین.
- احکام: گناهان مربوط به نماز، روزه، حج و زکات.
- مسائل مربوط به عفاف، مانند: عقاب زنى که خود را براى نامحرم بیاراید، عقاب ناپاک دامنى، عقاب هم جنس گرایى، عقاب نگاه به نامحرم.
- تعدى به حقوق دیگران: عقاب شهادت به ناحق، سوگند دروغ، خوار کردن مؤمنان، طعنه زدن و رد کردن، عیب جویى از مؤمنان، قتل و هرگونه کمک در این راه.
- کوتاهى در وظایف اجتماعى، مانند: عقاب رئیس و مسئولى که خود را از مردم پنهان کند، عقاب ضایع کردن مسئولیتى که به عهده گرفته است و تقرب به ستمکاران.[7]
اکثر روایات کتاب از امام صادق (ع) و سپس از رسول اکرم (ص) است. هیچ روایتى از امام عسکرى (ع) و حضرت حجت (عج) نقل نشده و از امام جواد (ع) دو روایت و از امام هادى (ع) تنها یک روایت نقل شده است.[8]
پایان بخش کتاب عقاب الأعمال، خطبه بسیار مفصلى از رسول خدا در روزهاى آخر عمر آن بزرگوار است که در آن، ابتدا عقاب هاى بسیارى از اعمال و سپس ثواب هاى برخى اعمال را بیان فرموده اند.[9]
نسخه های کتاب
از کتاب ثواب الاعمال و عقاب الاعمال دست کم دو نسخه ارزشمند به شرح ذیل موجود است:
- نسخه اى در کتابخانه سيد جلال الدين ارموى مشهور به محدث ارموى، که تاريخ نگارش آن ۱۰۵۶ هجرى و به خط محمد تقى شيرازى ابن نظام الدين بن محمود انصارى مى باشد.
- نسخه اى در کتابخانه سيد جلال الدين ارموى، که تاريخ نگارش آن ۱۰۶۹ هجرى و به خط محمد مؤمن ابهری است.
ترجمه ها و چاپ های کتاب
این کتاب توسط مترجمان متعددی به فارسی ترجمه شده و دارای چاپ های سنگی و حروفی بسیاری است. از جمله این چاپ ها می توان به چاپی اشاره کرد که با تحقیق سید محمد مهدی خرسان منتشر شده است.
کتاب ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، توسط شیخ محمدتقى اصفهانى، معروف به آقا نجفى، عالم مبارز عصر رضاخان به فارسى ترجمه شده و در سال 1322ش، به چاپ رسیده است. همچنین در سال 1350ش با تصحیح آقاى على اکبر غفارى و در سال 1367ش، همراه با ترجمه و اعراب گذارى على اکبر غفارى منتشر شده است.[10]
نگاهی به ترجمه علی اکبر غفاری
یکی از بهترین ترجمه های کتاب ثواب الاعمال ترجمه علی اکبر غفاری است. وى در ترجمه کتاب به روش قدما استناد جسته، زیرا به نظر وى قدما در عین اینکه قداست کلام امام ( ع) را حفظ مى کردند، کاملا رعایت باز گرداندن مفاهیم جمله هاى عربى را به پارسى مى نمودند و همان مفهوم که جمله عربى داشت، عینا جمله فارسى نیز دارا بود.
دیگر مزیت این ترجمه این است که از ذکر تمام سند، چون ملال آور بود، خوددارى کرده است؛ مثلا در هر کجا گفته «از فلان کس روایت شده است» یا «روایت کرده اند» نشانه آن است که سند چندان معتبر نبوده است. و آن جا که گفته «فلان کس گوید: امام( ع) چنین فرمود» علامت آن است که سند قابل اعتماد بوده، و در پاره اى از موارد باعتبار سند تصریح کرده است، چنان که به مرفوع بودن یا مرسل بودن و یا موقوف بودنش تصریح نموده و معنى هر کدام از این اصطلاحات را در یکى دو جا در پاورقى ها تذکّر داده، و هر کجا که راویان سند از اهل سنّت بودند و بالأخص آنجا که راوى که خود از امام ( ع) نقل مى کند، سنّى بود، چنین آورده که فلان کس از امام چنین روایت کرده است، نه اینکه فلان گوید، امام چنین فرمود، و نیز قرینه دیگرش اینکه راوى سند را از امام تجاوز داده و به رسول خدا (ص) رسانیده است؛ مثلا سکونى یا طلحه بن زید یا غیاث ابن ابراهیم آنچه نقل کرده اند، این طور است؛«جعفر بن محمّد یا محمّد بن على علیهما السّلام از پدرانش از رسول خدا (ص) چنین روایت کرده» و این خود قرینه سنّى بودن راوى است، اگر چه توثیق شده باشد، گاهى راوى شیعه است، لکن دوازده امامى نیست، در این گونه موارد هم سند را طورى نقل کرده که به قرینه معلوم باشد، راوى غیر امامى است.
هر چند که اعتبار سند و عدم آن در این گونه کتب که موضوعش اخلاق و آداب است، چندان مؤثّر نیست، و همین قدر که انسان علم به مجعول بودن «یعنى ساختگى بودن» حدیثى نداشته باشد، عمل به آن جایز است و اگر از هر راه وثوق به صدور خبرى از امام (ع) پیدا کند، براى او حجّت خواهد بود، و بالاخره صحّت و سقم سند در امثال این گونه موضوعات چندان مدخلیّت نخواهد داشت، با این حال هر کجا که احتمال جعل و وضع و ساختگى بودن حدیثى مى رفته تمام سند را نقل کرده و به حال روات آن تا حدّ ممکن پرداخته و درباره هر یک نقل اقوال علماء رجال را نموده تا خواننده را نیازى به مراجعه به اصل عربى که تمام سند در آن ذکر شده نباشد.
و امّا در ترجمه متن کاملا رعایت سادگى و بى تکلّفى در الفاظ شده است تا فهمش همگانى باشد، و در هر کجا احتمال مى داده که ممکن است، ترجمه مورد خدشه واقع شود، عین عبارت عربى را آورده، چنان که هر جمله اى که احتمال چند معنى داشت، و مترجم یک یا دو معنا را اختیار کرده، لفظ عربى آن را نیز ذکر کرده تا کاملا روشن باشد، و در هر کجا نیازى به بیان و توضیح بود در میان() یا در پاورقى، یا در متن پس از ترجمه تمام خبر به عنوان شرح به مقدار لازم توضیح داده تا اجمال و تعقیدى باقى نماند و تنها به ترجمه متن حدیث اکتفا نکرده، و نیز هر حدیثى که فقهاء عظام به مضمون آن حدیث فتوى داده اند، اشاره نموده تا هر غیر مجتهدى که بخواهد به موجب آن رفتار کند، بدون شبهه عمل کند و از روى بینش و بصیرت باشد.
و نیز براى تنوّع و فائده بیشتر، در پاره اى از موارد شرح حالى از راوى حدیث به طور اختصار در پاورقى ذکر کرده تا تفنّنى در کلام شده باشد و خواننده را ملال نگیرد و مطالعه کتاب را به زودى رها نکند و در عین حال نتیجه اى نیز از جهت شناخت راوى و موقعیّتش از نظر نقل روایت برده باشد.
همچنین در این ترجمه اعراب گذارى متن عربى به قلم مترجم صورت پذیرفته است.
جمع بندی
کتاب ثواب الاعمال و عقاب الاعمال اثر شیخ صدوق، از منابع ارزشمند و متقدم حدیثی شیعه است که با گردآوری روایات مربوط به پاداش اعمال نیک و کیفر رفتارهای ناپسند، تصویری گسترده از آموزه های اعتقادی، عبادی، اخلاقی و اجتماعی اسلام ارائه می دهد. تنظیم روایات در دو بخش ثواب و عقاب، پیوند میان امید به پاداش الهی و بیم از پیامدهای گناه را نشان می دهد. همچنین، جایگاه این کتاب در منابع حدیثی پس از خود و ترجمه ها و چاپ های متعدد آن، از اهمیت آن در انتقال میراث روایی شیعه حکایت دارد. ترجمه علی اکبر غفاری نیز با توجه به سادگی بیان، توضیحات تکمیلی و توجه به اسناد روایات، زمینه مناسبی برای بهره مندی مخاطبان از محتوای این اثر فراهم کرده است.
پی نوشت ها
[1] ابن بابویه، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، مقدمه، ص ۲۷.
[2] طوسی، الغیبه، ص ۱۸۸.
[3] ابن بابویه، ثواب الاعمال، ص ۱ و ۲.
[4] ر.ک: نقی زاده، آشنایی با منابع دست اول شیعه (ثواب الاعمال و عقاب الاعمال)، ص ۱۲۰ ـ۱۲۱.
[5] ر.ک: مدنی بسجتانی، فرهنگ کتب حدیثی شیعه، ج۱، ص ۳۷۵.
[6] ر.ک: مدنی بجستانی، فرهنگ کتب حدیثی شیعه، ج ۱، ص ۳۷۴ـ۳۷۳.
[7] ر.ک: مدنی بجستانی، فرهنگ کتب حدیثی شیعه، ج ۱، ص ۳۷۵ـ۳۷۴.
[8] ر.ک: مدنی بجستانی، فرهنگ کتب حدیثی شیعه، ج ۱، ص ۳۷۵.
[9] ر.ک: مدنی بجستانی، فرهنگ کتب حدیثی شیعه، ج ۱، ص ۳۷۶.
[10] ر.ک: مدنی بجستانی، فرهنگ کتب حدیثی شیعه، ج ۱، ص ۳۷۶.
منابع
ابن بابویه، محمد بن علی، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، مقدمه محمد مهدی خرسان، قم، الشریف الرضی، ۱۳۶۴.
طوسی، محمد بن حسن، الغیبة، قم، دار المعارف الإسلامیة، ۱۴۱۱.
مدنی بجستانی، سید محمود، فرهنگ کتب حدیثی شیعه، تهران، مؤسسه انتشارات امیر کبیر، شرکت چاپ و نشر بین الملل، ۱۳۸۵.
نقی زاده، حسین، آشنایی با منابع دست اول شیعه (ثواب الاعمال و عقاب الاعمال)، مجله مبلغان، ش ۱۰۸، ۱۳۸۷، ص ۱۲۰ـ۱۲۲.
منابع اقتباس
ویکی نور.
ویکی فقه.
ویکی شیعه.
