آشنایی با زبان بدن کودکان نقش مهمی در برقراری ارتباط با آنها دارد. وقتی با کسی صحبت می کنیم از پیام های کلامی استفاده می کنیم، اما بیشترین ارتباط ما با دیگران غیر کلامی است و توسط چهره و اندام های بدنمان برقرار می شود. از این رو، ضروری است که والدین، با زبان غیرکلامی و زبان بدن کودکان آشنا شوند و پیام های آنها را دریافت کنند، در این صورت آنها را بهتر درک کرده و رفتارهای مناسبی از خود بروز خواهند داد.
از مهمترین انواع ارتباط غیرکلامی، بیان چهره ای است. کودکان برخی از حالت های عاطفی را با استفاده از حرکات چهره ابراز می کنند؛ این حالت ها عبارتند از: تعجب، خوشحالی، خشم و عصبانیت، غم، ترس و نفرت.
زبان بدن چیست؟
زبان بدن، به مجموعه رفتارهای غیرکلامی و فیزیکی اطلاق می شود که در آن فرد بدون صحبت کردن قادر به انتقال پیام و برقراری ارتباط با دیگران است. بخش قابل توجهی از ارتباطات اجتماعی، به صورت غیرکلامی یعنی با استفاده از ژست ها، حالت های جسمانی مثل حالات سر، دست، چشم ها، ابروها و پاها صورت می گیرد.
روانشناسی حرکات بدن و کشف اسرار زبان بدن، کلید اصلی موفقیت در روابط است، در واقع بسیاری از عادت ها و رفتارهای به ظاهر ساده ما حاوی پیام های مهمی در مورد ما به دیگران است.
اهمیت درک زبان بدن کودک
زبان بدن، بازتابی از ضمیر ناخودآگاه است و اغلب صادق تر از کلمات عمل می کند. کودکان، به ویژه در سنین پایین، ممکن است نتوانند احساسات خود را به صورت کلامی بیان کنند. درک زبان بدن به والدین کمک می کند تا احساسات کودک را شناسایی کنند (مانند ترس، شادی، یا اضطراب)، ارتباط موثرتری برقرار کنند (با پاسخ به نیازهای غیرکلامی کودک) و رفتارهای ناسالم را تشخیص دهند (مانند بی قراری یا پرخاشگری). درک صحیح زبان بدن کودک به بهبود ارتباطات کمک می کند.
روانشناسان معتقدند زبان بدن کودکان می تواند نشان دهنده وضعیت ذهنی و عاطفی آنها باشد؛ مثلا خمیازه کشیدن کودک، ممکن است نشانه کسالت یا خستگی باشد، در حالی که تماس چشمی، نشان دهنده علاقه و اعتماد است.
زبان بدن کودک، ابزار مهم برقراری ارتباط
زبان بدن، ابزاری موثر در برقراری ارتباط، حل تعارض و تصمیم گیری درست در حین گفتگو است. اگر فرزند زیر هشت سال دارید، دانستن زبان بدن کودکتان می تواند به شما کمک کند که در رابطه با مسائل کوچک حداقل ناراحت نشوید. مادران همچنین می توانند با یادگیری خواندن زبان بدن کودک خود و تفسیر حرکات او، جیغ زدن مداوم فرزند خود را کاهش دهند.
انواع زبان بدن کودکان
زبان بدن کودک، در گسترده ترین حالت، به دو دسته تقسیم می شود: زبان بدن مثبت و زبان بدن منفی
۱-زبان بدن مثبت
یکی از جنبه های مهم در زبان بدن مثبت، داشتن علاقه واقعی به شخص دیگر است، که در این حالت فرد با نگرش مثبت، تمایل به گوش دادن و شرکت در گفتگو دارد. چنین افرادی دارای این ویژگی ها هستند:
الف) حالت آرامی دارند: در این وضعیت ممکن است فرد با دست های باز و راحت با تنفس آرام، در حال مذاکره باشد. اگر فردی کف دست های خود را نمایش می دهد، نشانه خوبی در ارتباطات کلامی او است؛ چرا که صداقت او را نشان می دهد.
ب) تماس چشمی دارند: معمولاً داشتن تماس چشمی در حین صحبت، نشانه علاقه بین افراد است. تماس چشمی مناسب به معنای خیره شدن به طرف مقابل نیست، بلکه شامل نگاه های گاه به گاه که اذیت کننده نباشد، است.
ج) سر خود را تکان می دهند: هم در کودکان و هم در بزرگسالان، تکان دادن سر نماد تفاهم، توافق و علاقه عمومی است.
د) به یکدیگر نزدیک تر می شوند: نزدیک شدن به فردی که در حال صحبت کردن است، نشان دهنده علاقه بسیار زیاد به او می باشد. کم شدن فاصله بین طرفین به صورت ناخودآگاه، نشان می دهد که موانع میان آنها در حال از بین رفتن هستند.
ه) لبخند می زنند: لبخند زدن، به عنوان زبان جهانی برای نشان دادن تمایل برای برقراری ارتباط است.
۲-زبان بدن منفی
الف) خمیازه کشیدن: خمیازه کشیدن در زبان بدن کودک یا بزرگسال، نشان دهنده سردرگمی و کسالت است؛ یعنی طرف مقابل یا زیاد حرف می زند و یا حرف هایش بی ارتباط با موضوع است. البته باید توجه داشت که خمیازه کشیدن کودک، ممکن است به معنای نیاز به استراحت یا تغییر فعالیت باشد. به جای سرزنش، او را به فعالیتی سرگرم کننده دعوت کنید.
ب) خم شدن: این نشانه مستقیم عدم تمایل برای برقرای ارتباط است؛ به عنوان مثال وقتی چیزی را با دست به طرف مقابل تعارف می کنید و کودک یا بزرگسال نزدیک نمی شود تا آن را از شما بگیرد و برای دریافت آن خم می شود، نشان می دهد که اصلا تمایلی برای برقراری ارتباط با شما ندارد.
ج) بی حوصلگی: قطع کردن سخنان، باز و بسته کردن دهان، صحبت کردن، یا قطع کردن صحبت دیگری با کف دست باز، نشان دهنده اختلاف نظر و تحریک پذیری فرد است.
د) تنش در بدن: ابروی چروکیده، بازوهای جمع شده روی قفسه سینه و حرکات تند بدن، نشان دهنده وضعیت ذهنی نامنظم و غیر قابل پذیرش است.
ه) حالات منفی صورت: این حالت ممکن است شامل اخم کردن، تکان دادن سر و باریک شدن چشم باشد.
و) حواس پرتی مداوم: خیره شدن تصادفی و بی نظم به اطراف، ورق زدن مجلات بدون اینکه مطالعه شوند، یا خیره شدن به بدن یا لباس افراد، نشان می دهند که فرد دچار اضطراب شده است.
نشانه های غیرکلامی خاص در کودکان
کودکان از سنین مختلف نشانه های غیرکلامی متفاوتی نشان می دهند. درک این نشانه ها به والدین کمک می کند تا نیازهای کودک را بهتر برآورده کنند.
۱-زبان بدن کودکان زیر ۴ سال
الف) کشیدن والدین: وقتی کودک بازوی شما را می کشد، به دنبال جلب توجه است. این می تواند نشانه هیجان، گرسنگی، خستگی، یا ناامیدی باشد.
ب) گریه یا جیغ زدن: اغلب به دلیل ناتوانی در بیان کلامی نیازها رخ می دهد.
در این مواقع، به کودک نزدیک شوید، تماس چشمی برقرار کنید و با صدای آرام او را دلداری دهید.
۲-زبان بدن کودکان ۴ تا ۶ سال
الف) چسبیدن به والدین: در موقعیت های استرس زا، مثل اولین روز مدرسه، کودکان ممکن است به شما بچسبند یا صورت خود را در پاهایتان پنهان کنند.
ب) حرکات بی قرار: مانند تکان دادن پاها یا بازی با دست ها که نشان دهنده اضطراب است.
در این مواقع، زانو بزنید، کودک را در آغوش بگیرید و با جملات ساده و اطمینان بخش با او صحبت کنید.
۳-زبان بدن کودکان ۷ تا ۹ سال
در این سنین، کودکان تحت تأثیر دوستان و معلمان قرار می گیرند و ممکن است رفتارهای جدیدی نشان دهند.
الف) نشانه های عدم صداقت: مانند لمس بینی یا اجتناب از تماس چشمی هنگام صحبت.
ب) حالات دفاعی: مثل جمع کردن بازوها روی سینه.
در این مواقع، به جای قضاوت، با کودک گفت و گوی باز داشته باشید و او را به بیان احساساتش تشویق کنید.
چگونه زبان بدن کودک را بهتر درک کنیم؟
برای بهبود درک زبان بدن کودک، والدین می توانند از این راهکارها استفاده کنند:
۱-مشاهده دقیق: به حرکات بدن، حالات صورت، و الگوهای رفتاری کودک توجه کنید.
۲-تقلید مثبت: با نشان دادن زبان بدن مثبت (مثل لبخند و تماس چشمی)، به کودک بیاموزید که چگونه احساسات خود را به درستی بیان کند.
۳-آموزش از طریق مثال: به کودک نشان دهید که چگونه ژست های خاص (مثل لبخند یا تکان دادن سر) احساسات مثبت را منتقل می کنند.
۴-ایجاد فضای امن: کودک را تشویق کنید تا بدون ترس از قضاوت، احساساتش را بیان کند. مثال واقعی: یک مادر متوجه شد که فرزند ۵ ساله اش هنگام اضطراب، ناخن هایش را می جَوَد. با صحبت آرام و تشویق به نقاشی کشیدن، توانست اضطراب او را کاهش دهد.
برجسته ترین رفتارها در زبان بدن کودکان
کِشیدن، یک راه معمول ارتباطی کودکان است. کودک وقتی شما را می کِشَد، ناراحت است. کودک زمانی که هیجان زده، خسته، تشنه، بیمار یا ناامید است، ارتباط برقرار می کند. مراقب باشید وقتی بازوی شما را می کشند قصد دارند که توجه شما را جلب کنند.
چسبیدن به شما – بین سنین ۴ تا ۶ سالگی، کودک واژگان کافی برای برقراری ارتباط را یاد گرفته است. با این حال، ممکن است نتوانند احساسات خود را مواقعی که اضطراب را تجربه می کند، ابراز کنند، بنابراین صورت خود را در پاهای شما فرو کرده و با ترس به شما می چسبند.
یک مثال معمولی زمانی است که کودکان برای اولین بار به مدرسه می روند، توصیه می شود در این مواقع برای برقراری تماس چشمی بهتر و انتقال آرامش به کودک، زانو بزنید و او را در آغوش بگیرید. در چنین لحظاتی، بهتر است او را با صحبت های خود آرام کنید.
وقتی کودکان به گروه سنی ۷ تا ۹ سالگی می رسند، رفتار آنها تحت تأثیر افراد خارجی از جمله دوستان و معلمان قرار می گیرد. آنها در این سن در مورد دنیای اطراف خود بیشتر یاد می گیرند. صفات شخصیت منفی در این دوره از رشد کودک شروع به تجلی می کند. به زبان بدنی که فرزندتان در این سن استفاده می کند، توجه کنید.
برای فرزندپروری موفق، باید الگوهای رفتاری خاصی را یاد بگیرید – حرکات بدن و حالات چهره فرزندتان زمانی که صادق نیستند را به یاد داشته باشید، توجه کنید که او را قضاوت و یا محکوم نکنید. بلکه این کار فرصتی است تا فضیلت صداقت را در کودک خود تقویت کنید.
بی قراری در رفتار
بی قراری کودک، نشان می دهد که او در وضعیت ناراحت کننده ای قرار دارد و هنوز تصمیم نگرفته است که در مورد موضوع صحبت کند یا ساکت بماند. در این حالت بهتر است فرزند خود را به داشتن یک فعالیت سخت مانند پرش یا لگد زدن بعد از توپ ترغیب کنید. والدین همچنین باید در این شرایط از فرصت استفاده کنند و به کودک یاد آوری کنند که شما همیشه برای گوش کردن به حرف های آنها آماده هستید.
خمیازه کشیدن در زبان بدن کودکان
خمیازه کشیدن، یکی از رایج ترین نشانه های زبان بدن کودکان است که می تواند معانی مختلفی داشته باشد:
۱-خستگی یا کسالت: خمیازه ممکن است نشان دهنده نیاز به استراحت یا تغییر فعالیت باشد.
۲-استرس یا اضطراب: در برخی موارد، کودکان در موقعیت های استرس زا خمیازه می کشند تا اکسیژن بیشتری به مغز برسانند.
۳-تقلید از دیگران: کودکان ممکن است با دیدن خمیازه والدین یا دیگران، به صورت ناخودآگاه تقلید کنند.
اگر کودک خمیازه می کشد، از او بپرسید آیا خسته است یا نیاز به فعالیت جدیدی دارد. پیشنهاد می شود محیط را آرام کنید و یا او را به بازی های سبک دعوت کنید.
راهکارهای عملی برای بهبود ارتباط با کودک
۱-فعالیت های فیزیکی: کودکان بی قرار را به بازی های ساده مثل پریدن یا دویدن تشویق کنید تا انرژی منفی آزاد شود.
۲-تماس فیزیکی مثبت: در آغوش گرفتن، نوازش، و بوسیدن کودک باعث تقویت حس محبت و اعتماد می شود.
۳-محتوای تعاملی: از ابزارهای بصری مثل کتاب های تصویری یا ویدیوهای آموزشی برای آموزش زبان بدن به کودکان استفاده کنید.
۴-گوش دادن فعال: وقتی کودک صحبت می کند، با تکان دادن سر و تماس چشمی نشان دهید که به او توجه دارید.
علائم و نشانه ها در زبان بدن کودکان
زبان بدن کودکان، علائمی است که نشان دهنده حالات و احساسات مختلف کودکان است. والدین و مراقبان کودک می توانند با دقت به این حرکات و حالات ظاهری، بهتر احساسات درونی کودک را درک کنند و پاسخ مناسبی به نیازهای او بدهند.
۱-نشانه های کنجکاوی در کودکان
الف) چهره اخمو و منقبض: وقتی ماهیچه های اطراف چشم کودک به حالتی منقبض می شوند، او با دقت بیشتری به محیط نگاه می کند. این چهره می تواند نشانه تلاش او برای درک جزئیات و بررسی موارد جدید باشد.
ب) خم شدن به سمت جلو و خیره شدن: وقتی کودک به سمت جلو متمایل می شود و با نگاه خیره شما را دنبال می کند، این حرکت می تواند حاکی از علاقه و کنجکاوی او به شما یا چیزی باشد که شما در حال انجام آن هستید.
ج) نزدیکی به افرادی که برایشان جالب اند: کودکان دوست دارند به افراد یا اشیایی که برایشان جالب است، نزدیک شوند و بیشتر آنها را بشناسند. این مورد ممکن است در کسانی که به اختلال یادگیری کودکان مبتلا هستند، وجود نداشته باشد.
د) کشیدن شما به سمتی خاص: کودکی که شما را به سمت یک چیز خاص می کشد، به احتمال زیاد قصد دارد چیزی را که برای او جالب و جدید است، به شما نشان دهد.
ه) لمس کردن اشیا: لمس کردن، یکی از روش های اصلی کودک برای شناخت محیط است؛ او نسبت به آنچه برایش کنجکاو برانگیز است، دست خود را دراز کرده و آن را لمس می کند.
۲-نشانه های مبارزه و مخالفت
الف) دست به سینه ایستادن: این حالت در زبان بدن کودکان اغلب نشانه مقاومت و مخالفت کودک است و نشان می دهد که ممکن است با خواسته یا نظر شما مخالف باشد.
ب) عقب راندن شما: کودک با این حرکت، نوعی فاصله گیری و مرزگذاری بین خودش و شما ایجاد می کند.
ج) چهره بی تفاوت: داشتن چهره ای خنثی و بی تفاوت می تواند نشانه ای از عدم علاقه یا خستگی باشد.
د) خیره شدن و نزدیک کردن سر به شما: این حرکت ممکن است نوعی بیان غیرمستقیم از مخالفت یا اعتراض کودک باشد و نشان دهد که او توجه شما را جلب می کند.
۳-نشانه های ناکامی و ناراحتی
الف) وول خوردن و بی قراری: کودک در شرایطی که دچار اضطراب یا ناراحتی می شود، ممکن است حالت بی قراری و حرکت های مداوم داشته باشد.
ب) مشت کردن دست ها و گره کردن آنها به هم: گره کردن دست ها در زبان بدن کودک، نشانه تنش و ناکامی بوده و حاکی از آن است که او با چالشی مواجه شده است.
ج) پرتاب اشیا: پرتاب کردن وسیله یا شیء، می تواند واکنش احساسی شدیدی باشد که از خشم یا ناراحتی ناشی می شود.
د) نفس نفس زدن و دندان قروچه: این نشانه ها در زبان بدن کودک، حاکی از احساسات شدید و نارضایتی کودک هستند.
۴-نشانه های حس استقلال
الف) پنهانکاری: کودک ممکن است در زمان انجام فعالیت هایی که به او حس استقلال می دهند، علاقه ای به دخالت شما نداشته باشد.
ب) هل دادن و دور کردن شما: این حرکت به معنی تلاش کودک برای حفظ فضای شخصی و استقلال است.
ج) اصرار بر اتمام فعالیت: کودکی که بر اتمام کاری اصرار می ورزد، نشان می دهد که علاقه مند است به تنهایی آن را انجام می دهد.
د) تمرکز و جدی بودن چهره: چهره خشک و جدی در هنگام انجام کار، نشان دهنده تمایل کودک به داشتن کنترل کامل روی فعالیتش است.
ه) گریه و خشمگین شدن هنگام دخالت: در صورت دخالت شما، گریه و خشم کودک نشان می دهد که او ترجیح می دهد استقلال خود را حفظ کند.
۵-نشانه های شرم و خجالت
الف) چسبیدن به شما: وقتی کودک از نظر اجتماعی یا احساسی معذب می شود، به شما نزدیک شده و به دنبال حمایت است.
ب) پرهیز از ارتباط چشمی: کودکانی که خجالتی هستند، از ارتباط چشمی با دیگران پرهیز می کنند.
ج) پوشاندن چهره: گاهی کودک صورت خود را می پوشاند تا از نگاه مستقیم دیگران دور بماند.
د) سرخ شدن صورت: این علامت فیزیکی زبان بدن کودکان، نیز نشانه خجالتی بودن و کمرویی کودک است.
۶-نشانه های شادی و لذت
الف) چهره شاد و خندان: وقتی کودکان خوشحال هستند، لبخند می زنند و حالت چهره آنها بشاش و سرزنده است.
ب) نزدیک شدن به شما و تماس چشمی عالی: ارتباط چشمی خوب و تمایل به نزدیکی به شما، از نشانه های شادی کودک و احساس امنیت او است.
ج) علاقه به محیط اطراف و حرکت های سریع دست و پا: این حرکات نشان می دهند که کودک از محیط و شرایط خود لذت می برد.
۷-نشانه های غم و ناراحتی
الف) شانه های افتاده و سستی: شانه های افتاده و بدن بیحال، نشانه هایی از غمگینی کودک هستند.
ب) تمایل به در آغوش قرار گرفتن: کودک وقتی ناراحت یا ترسیده باشد، به آغوش شما پناه می برد تا احساس امنیت بیشتری پیدا کند.
ج) گوشه گیری و اشک ریختن: این حرکات نشان دهنده غم و نیاز او به حمایت عاطفی هستند.
با شناخت این نشانه ها در زبان بدن کودکان و درک نیازهای مختلف آنها، می توان به آنان کمک کرد تا احساسات خود را بهتر بیان کنند و محیطی امن و حمایت کننده برای رشد روانی و عاطفی آنها فراهم کرد.
جمع بندی
زبان بدن کودکان مجموعه ای از حالات، حرکات و رفتارهای غیرکلامی است که کودکان برای بیان احساسات، نیازها و خواسته های خود از آن استفاده می کنند. این زبان بدن شامل حرکات صورت، بدن، صداها و تماس چشمی است. درک زبان بدن کودکان، به ویژه در سنین پایین که هنوز مهارت های کلامی آنها به طور کامل شکل نگرفته است، برای والدین و مراقبان اهمیت ویژه ای دارد
منابع اقتباس: کلنیک روانشناسی حس تحول؛ آکادمی سلامت
