مرحوم شیخ طوسی (ره)، زکریا بن آدم اشعری را از اصحاب امام صادق (علیه السلام) دانسته و در جای دیگر، او را از ثقات اصحاب حضرت رضا (علیه السلام) و در محل دیگر، او را از اصحاب حضرت جواد (علیه السلام) می داند. طبق ظاهر گفته شیخ، زکریا بایستی محضر امام هفتم (علیه السلام) را درک نکرده باشد. او ثقه و جلیل القدر بوده است.
جایگاه زکریا بن آدم نزد امام رضا (ع)
زکریا نزد حضرت ثامن الحج (علیه السلام) منزلتی رفیع داشت. شیخ کشی از زکریا بن آدم روایت کرده که گفت: به حضرت رضا (علیه السلام) عرض کردم که می خواهم از شهر قم بیرون روم، چون سفیهان در آن جا بسیار می باشند. حضرت فرمود: این کار را مکن؛ زیرا به واسطه تو بلا از ایشان دفع می شود.
همچنین در روایتی دیگر به واسطه حضرت ابوالحسن کاظم (علیه السلام) از اهل بغداد و نیز شیخ کشی از علی بن مسیب همدانی که از ثقات حضرت رضا (علیه السلام) است، نقل کرده که گفت: به حضرت رضا (علیه السلام) عرض کردم که راه من دور است، و همه وقت نمی توانم خدمت شما برسم، از چه کسی احکام دین خود را اخذ کنم؟ حضرت فرمود: «من زکریا بن آدم القمی المأمون علی الدین و الدنیا» – معالم دین خود را از زکریا بن آدم فرا بگیر که او بر دین و دنیا مأمون است.
یکی از خوشبختی های زکریا بن آدم آن بود که یک سال با حضرت ثامن الحجج (ع) در راه حج، از مدینه تا مکه، مصاحب و هم کجاوه بوده است.
شیخ کشی، به سند معتبر، از زکریا بن آدم روایت کرده که گفت: در اول شب، بر حضرت رضا (علیه السلام) وارد شدم، حضرت از ابوجریر قمی که تازه وفات کرده بود سؤال کرد، و برایش طلب رحمت نمود، و پیوسته با من سخن می گفت، و من با آن حضرت صحبت می نمودم، تا صبح طلوع کرد و حضرت برخاست و نماز صبح را به جا آورد.
نویسنده گوید: از ظاهر روایت استفاده می شود که آن شب را حضرت تا صبح بیدار بوده، و با زکریا بن آدم سخن می گفته؛ و باید آن سخنان مطالب بسیار مهمی بوده باشد که حتی آن حضرت را از نوافل شب باز داشته، و بی شک آن مذاکره بر گرد مباحث علمی و حدیث دور می زده، که اشتغال به علم و حدیث از هر عبادتی افضل و بالاتر است.
«وقال شیخنا الصدوق (ره) فیم املی علی المشایخ فی مجلس واحد من مذهب الامامیه: و من احیی هاتین اللیلتین بمذاکره العلم فهو افضل» – شیخ صدوق (ره)، در آن مجلسی که دیکته نمود بر مشایخ از مذهب امامیه، فرمود: و هر کس که احیاء بدارد شب بیست و یکم و بیست و سوم ماه رمضان را به مذاکره علم، پس آن افضل است.
زکریا بن آدم به سان سلمان فارسی
زکریا از موقعیتی همسان جناب سلمان فارسی نسبت به رسول خدا (ص) برخوردار گشته بود: «روی ابن ابی الحدیدی عن الاستیعاب (صلی الله علیه و آله و سلم) یتفرد به فی اللیل حتی کاد یغلبنا علی رسول الله (ص)» – ابن ابی الحدید، از کتاب استیعاب، از عایشه نقل کرده که گفت: شب هنگام، رسول خدا (ص) با سلمان (فارسی)، به دور از دیگران، مجلسی داشت که تا پاسی از شب ادامه می یافت تا جایی که بهره او از پیامبر (ص) بیشتر از ما می گشت.
حضرت جواد الائمه (علیه السلام) پس از مرگ زکریا بن آدم، از او به نیکی یاد کرد و درباره اش فرمود: «رحمه الله تعالی، یوم ولد و یوم یموت و یوم یبعث حیا، رحمت پروردگار بر او در روز ولادت و در هنگام مرگ و در روز قیامت؛ به درستی که او عارف به حق زندگی کرد و صابر بر آن، و بر پا دارنده فرائض الهی بود، و بی هیچ کژی و کاستی از دنیا رفت، خداوند به او پاداش نیت و سعی اش را عطا فرماید».
در مجالس المؤمنین، از شیخ نجاشی، نقل شده که از زکریا بن آدم کتابی در حدیث و کتابی در بیان مسائلی که آن ها را از امام رضا (علیه السلام) استماع نموده بود، بر جا ماند. مرحوم شیخ طوسی (ره) نیز کتاب او را ذکر کرده است.
پی نوشت ها
[۱] رجال طوسی، ص ۲۰۰٫
[۲] رجال الطوسی، ص ۳۷۷٫
[۳] رجال طوسی، ص ۴۰۱٫
[۴] رجال ابن داود، جزء اول (ممدوحین اصحاب)، باب الزاء.
[۵] رجال کشی، ص ۴۹۶ – اختصاص، شیخ مفید، ص ۸۷ – بحارالانوار، ج ۶۰، ص ۲۱۷٫
[۶] رجال کشی، ص ۴۹۶ – اختصاص، مفید، ص ۸۷٫
[۷] جامع الروات، ج ۱، ص ۳۳۰ – تنقیح المقال، ج ۱، ص ۴۴۷ ردیف ۴۲۳۶٫
[۸] رجال کشی، ص ۵۱۳ – ۵۱۲ – اختصاص، شیخ مفید، ص ۸۶٫
[۹] امالی صدوق، مجلس ۹۳، ص ۵۱۷٫
[۱۰] استیعاب، ج ۲، ص ۵۶ – تحفه الاحباب ص ۱۳۰٫
[۱۱] کتاب الغیبه، شیخ طوسی، ص ۲۱۱ – اختصاص، شیخ مفید، ص ۸۸٫
[۱۲] مجالس المؤمنین، ج ۱، مجلس پنجم، ص ۴۱۷٫
[۱۳] فهرست طوسی، ص ۱۴۴٫
