امام حسن مجتبی (ع) و مقام احسان یا مقام شهود رب

آن كس كه به منزل و مقام احسان راه یابد، در واقع به حرم الهى رسیده و اگر خدا را در جای دیگر نتوان یافت، صاحب مقام احسان همیشه خداوند را در حرم خود مى یابد. در واقع حرم خداوند، دل انسان است و اگر غیر خداوند در حرم او راه نیابد، صاحب حرم حضور خواهد داشت…

ویژگی و ارزشمندی نام امام حسن (ع)

نام مبارك امام حسن مجتبى (علیه السلام) یعنى «الحسن» هدیه جبرییل به رسول گرامی اسلام حضرت محمد مصطفی (صلى الله علیه و آله و سلم) بوده (1) و این نام تا آن زمان در دنیا نبوده بلكه از نام هاى اهل بهشت است.(2) در واقع نام «حسن»، مربوط به عالم ملكوت است نه عالم ناسوت و ماده؛ و به حكم آن كه «الاسماء تنزل من السماء؛ نام ها از آسمان نازل مى شوند»، نام مبارك امام حسن مجتبی (علیه السلام) از ملكوت عالم بوده و بر انسانى ملكوتى نهاده شده كه ما فوق ماده و طبیعت است.

در حدیثی گهربار از پیامبر گرامى اسلام (صلى الله علیه و آله و سلم) آمده که فرموده است: «سمّى الحسن حسناً لأنّ باحسان اللّه قامت السماوات و الارض(3)؛ (امام) حسن، حسن نامیده شد؛ زیرا «احسان» خداى متعال، سبب پایدارى آسمان ها و زمین می باشد».

پیامبر اکرم (ص) در این حدیث شریف، حسن بودن را اشاره به مقام احسان می داند. برخى از روایات دیگر نیز ویژگی هایی براى امام حسن مجتبى (علیه السلام) بیان كرده اند كه دقیقاً بر همان مقام احسان تطبیق می كند كه در ادامه این مقاله به برخی از آن ها اشاره خواهد شد.

در كتاب هاى سیر و سلوك كه به بیان درجات و مقام های بین انسان و خداوند پرداخته می شود، مقام احسان را جزو بالاترین درجات براى سالك الى اللّه قرار می دهد.

خواجه عبداللّه انصاری در رساله صد میدان، میدان پنجاه و چهارم را احسان قرار داده و می فرماید: «نتیجه طمأنینه و مراقبت، آن است كه احسان پدید آید. احسان آن است كه پیامبر اكرم (صلى الله علیه و آله و سلم) در پاسخ روح القدس، فرمود: «الاحسان ان تعبد اللّه كانّك تراه»(4)؛ یعنى خداى را چنان بپرستی كه گویا او را می بینى و كسی به مقام احسان دسترسى پیدا می كند كه غرق دریاى توحید باشد.

وی در جای دیگر گوید: «تمامى عرفان و تصوف در یك كلمه احسان خلاصه مى گردد؛ زیرا همه تلاش عرفان، چه در باب عبادات و چه معاملات، آن است كه انسان به مقام مشاهده برسد و مشاهده، همان احسان است. كسی كه به احسان نرسد، گویا در عرفان قدمی برنداشته است؛ اما هرگاه انسانى خداوند را آن گونه كه سزاوار است عبادت نماید، خداوند نیز پاداش او را به نظر به وجه اللّه می دهد.(5)

بنابراین «احسان» یعنى مقام مشاهده ربّ، و هركس در تمام احوال و اعمال خود، خداوند را ببیند، او به درجه احسان رسیده است. برخى از عرفای بزرگ گویند: «احسان یعنى مقام شهود، و نتیجه این شهود، عبارت از روشن شدن حقایق آن گونه كه هستند می باشد، و صاحب مقام احسان، هرچیز را آن گونه كه هست مى شناسد.(6)

البته واضح و روشن است كه مقصود از شهود ربّ، شهود با چشم ظاهرى نبوده بلكه شهود با چشم دل و توجه به حضور دائمى خداى متعال است.

امام حسن (ع) و مقام احسان

با توجه به آنچه گذشت وقتى گفته مى شود امام مجتبى (علیه السلام)، حسن است و صاحب درجه و مقام احسان است، مراد آن است كه آن حضرت همیشه و در هر حالتى، گویا خداى متعال را می دیده و ناظر بر اعمال و رفتار خود می دانسته است.

امام حسن مجتبى (علیه السلام)، عابدترین انسان زمان خود بود،(7) و در عبادت خود، نه تنها كلام خداى متعال را مى شنید و پاسخ می داد (8) بلكه در عبادت خود، خداوند را مشاهده می كرد به طوری كه حتى عده اى از آن حضرت نیز طلب می كردند طورى خداوند را براى آنان معرفی كند كه آنان نیز بتوانند به این مقام احسان دسترسى پیدا كرده و گویا خداوند را ببینند.(9)

حضرت امام حسن مجتبى (علیه السلام) در دعاهاى خود نیز خداوند را طورى معرفى می كند كه خدا آشكار است امّا چشم یارای دیدن او را ندارد (10) و این است وصول به مقام احسان.

آن كس كه به منزل و مقام احسان راه یابد، در واقع به حرم الهى رسیده و اگر خدا را در جای دیگر نتوان یافت، صاحب مقام احسان همیشه خداوند را در حرم خود مى یابد. در واقع حرم خداوند، دل انسان است و اگر غیر خداوند در حرم او راه نیابد، صاحب حرم حضور خواهد داشت.

نمونه هایی از احسان

پس از معرفی اجمالی مقام احسان، شایسته است تا به نمونه هایی از مصادیق احسان نیز اشاره کنیم:

1. احسان در دعا، به ابتدا نمودن به همسایه است.
2. احسان در عمل، آن است كه خداوند را در عمل خود حاضر ببینى.
3. احسان در انفاق، آن است كه بدانى آن مال مال خداوند است، نه مال شما؛ و انسان، تنها وسیله و واسطه ای بیش نیست.
4. احسان در اخلاق، آن است كه جز نیكى و گذشت، روشى نداشته؛ و عفو از لغزش، پذیرش عذر، چشم پوشى از خطای دیگران جزو اولیات او باشد.

اساسا انسان محسن، كسى است كه از اصالت خانوادگی برخوردار و با ریشه اى همراه با كرامت و مكارم اخلاق باشد. جدال احسن نیز یعنى طورى جدال كردن كه گویا خدا را دیدن و جدالى جدال احسن است كه اسماء الهى، اعم از ثبوتى و سلبى و تضاء اسماء را ببیند و مقتضاى این سماء را نیز در یابد.

قرآن مجید احسان را نتیجه ایمان و عمل صالح قرار داده و با توجه به آن كه ایمان درجه اول، با ایمان درجه آخر بسیار تفاوت دارد و تقواى ابتدایی، با تقواى انتهایی فاصله بسیار زیاد دارد. قرآن مجید احسان را نتیجه ایمان درجه آخر و بالاترین مرتبه تقوای الهی قرار داده است.(11)

وقتى گفته مى شود هر كس خود را تسلیم خداى متعال نماید، او محسن خواهد بود، شاید به این معنا باشد كه او مشاهد ربّ خود است، (12) و حسنه ای كه برخی در دنیا و آخرت مى طلبند، همین مقام است.(13)

بالاتر از صفت عالى چیزى وجود ندارد و افضل التفضیل صفت عالى است ولى قرآن می فرماید: «للذین احسنوا الحسنى و زیادة»(14)؛ یعنی براى صاحب مقام احسان، بهترین پاداش و بیش از آن وجود دارد.

آیا مقصود از «بیش از بهترین» چه چیزى جز مشاهده و نظر به جمال یار مى تواند باشد؟! صاحب مقام احسان، جز احسان و نیكى و زیبایى نمی بیند و به همین جهت است که حضرت زینب کبری (علیهاالسلام) نیز فرمود: «جز خوبى چیزى ندیدم». و حضرت مجتبى (علیه السلام) نیز على رغم سختى ها و فشارها، جز خوبى و رضایت الهى چیزى ندید.

مراتب احسان

پس از تعریف و تببیین جایگاه و مقام احسان، توجه به این نكته ضروری است كه احسان، داراى سه مرتبه است:

1-مرتبه كمترین احسان، آن است كه آنچه را سزاوار است، آن گونه كه سزاوار است برای كسی كه سزاوار است انجام دهیم؛ یعنى انجام امر الهى و دورى از نهى خداى متعال.

2-مرتبه متوسط احسان، آن است كه خداوند را طورى عبادت كند كه گویا خداوند را می بیند كه این را قرب نوافل گویند.

3-مرتبه اعلاى احسان، آن است كه خداوند را طورى عبادت كند كه او را ببیند و این را قرب فرایض گویند؛ یعنى «لم أعبد ربّاً لم أره» من خدایی كه ندیده باشم نمى پرستم.

در این مرتبه، دیگر كلمه «گویا» وجود ندارد، بلكه مشاهده حقیقى است؛ اما رویت ماه در آسمان است نه بر روى زمین و در طشت آب، همانند كسی كه روى زمین نگاه می كند و دنبال خورشید مى گردد. خورشید را باید در آسمان دید و خداى متعال را باید در عبادت یافت؛ و معرفت قلبى است كه انسان را به خدا مى رساندند معرفت علمى.

آخرین مرتبه احسان كه همان مشاهده حقیقى است، اوّلین مرتبه ولایت است و صاحب چنین مقامى ولىّ كامل خداوند و امام برحقّ و برطرف كننده حجاب هاى ظلمانى و نورانى از دیدگان سالكان كوى طریقت می باشد.(15)

جمع بندی

مقام احسان، یکی از بالاترین درجات براى یک مومن راستین و سالك الى اللّه محسوب می شود. در مقام احسان، مشاهده ربّ (با چشم دل) صورت می پذیرد و فرد در تمام احوال و اعمال خود، خداوند را شاهد و ناظر می بیند. امام حسن مجتبى (علیه السلام)، به عنوان یکی از عابدترین افراد زمان خویش، از مصادیق مومنان دارای مقام احسان بود و در عباداتش، نه تنها كلام خداوند متعال را مى شنید و پاسخ می داد بلكه در عباداتش، خداوند را مشاهده می كرد به طوری كه حتى عده اى از آن حضرت نیز طلب می كردند طورى خداوند را براى آنان معرفی كند كه آنان نیز بتوانند به مقام احسان و شهود دسترسى پیدا كرده و گویا خداوند را ببینند.

پی نوشت ها

1. عطاردی، مسند الامام المجتبی (علیه السلام)، ص 22.
2. عطاردی، مسند الامام المجتبی (علیه السلام)، ص 25.
3. رسائل فارسى خواجه عبداللّه انصارى، ج 1، ص 298
4. منازل السائرین، با شرح عبدالرزاق كاشانى، ص 321.
5. ابن عربی، فتوحات مكیه، باب 69، ج 7، ص 421.
6. عطاردی، مسند الامام المجتبی (علیه السلام)، ص 126.
7. عطاردی، مسند الامام المجتبی (علیه السلام)، ص 126.
8. عطاردی، مسند الامام المجتبی (علیه السلام)، ص 490.
9. عطاردی، مسند الامام المجتبی (علیه السلام)، ص 595
10. یا باطناً فى ظهوره و یا ظاهراً فی بطونه و یا باطناً لیس یخفى و یا ظاهراً لیس یرى.
11. لیس على الذین آمنوا و عملوا الصالحات جناح فیما طعموا اذا ما اتقوا و عملو الصالحات ثم اتقوا و آمنوا ثم اتقوا و احسنوا واللّه یحب المحسنین. (مائده/ 93)
12. و من یسلم وجهه الى اللّه و هو محسن… (لقمان/ 22)
13. ربّنا آتنا فى الدّنیا حسنة و فى الآخرة حسنة، (بقره/ 200)
14. یونس/ 26.
15. اشاره است به حدیثی درباره امام حسن مجتبی (علیه السلام)، ر.ك: عطاردی، مسند الامام المجتبی (علیه السلام)، ص 26.

منبع اقتباس: نشریه کوثر، پاییز 1381، شماره 55، احمد عابدى (تبیان)