فرزند آوری و داشتن جمعیت جوان و کارآمد، یکی از دغدغه های مهم جوامع امروزی است که از ابعاد و زوایای گوناگون قابل طرح و بررسی است. در این نوشتار به پاره ای از آن ها اشاره می شود.
فرزند آوری از نگاه سیاسی
به لحاظ سیاسی، جمعیت جوان با نشاط و کارآمد، خاستگاه و بستر قدرت و توانمندی یک جامعه قلمداد می شود. در عرصه بین الملل و در دکترین سیاسی و تعامل و رقابت جوامع با یکدیگر، همواره فزونی جمعیت به عنوان مهمترین مولفه قدرت و یکی از عوامل تاثیرگذار در زمینه توسعه و پیشرفت در نظر گرفته شده و در مقابل، نقصان در فرزند آوری و کاهش جمعیت جوامع با کاهش و افول توانمندی و قدرت سیاسی آنان همراه بوده است.
فرزند آوری از نگاه جامعه شناسی
از منظر جامعه شناختی، کشورهایی که با کاهش زاد و ولد مواجه بوده و فرزند آوری و رشد جمعیت پایینی دارند، با افزایش تعداد سالمندان مواجه می شوند و رشد جمعیت آنان به صفر رسیده و یا در برخی موارد منفی می شود. بدیهی است اگر در طولانی مدت، فرزند آوری و رشد جمعیت جامعه ای صفر شود، ساختار و شکل توزیع سن شهروندان به صورت استوانه در می آید.
در رشد جمعیت منفی، گروه های سنی پایین، لاغرتر و کوچکتر شده و این مساله علاوه بر این که از حیث کمیت و شاخص تعداد جمعیت، آسیب زا و نگران کننده است، فشار زیادی را نیز بر منابع اقتصادی و اجتماعی وارد می سازد و تهدیدی جدی برای رشد و پیشرفت جامعه محسوب می شود. پر واضح است که در حالت پیری جمعیت کشور قادر به تامین زندگی و حمایت عاطفی و روحی مناسب از سالمندان نخواهد بود.
تاثیر کاهش نرخ رشد جمعیت بر نهاد خانواده
از سویی دیگر خانواده نیز به عنوان اولین نهاد اجتماعی، به طور مستقیم از کاهش نرخ جمعیت و فرزند آوری آسیب جدی می بیند. بر اساس یافته های پژوهشی و مشاهده های بالینی، نبودن فرزند در محیط خانوادگی از عوامل مهم ناپایداری در زندگی مشترک است.[۱]
فرزندان، به ویژه خردسالان، پیوند دهنده پدر و مادر به یکدیگر و عاملی مهم در تعمیق روابط عاطفی میان همسرانند و بی فرزندی و حتی در مواردی کم فرزندی، باعث به وجود آمدن تزلزل در بنیان و کارکردهای مهم نهاد خانواده و بی علاقگی زوجین به هم و زندگی مشترک می شود.
پژوهش های انجام شده در ایران نشان می دهد که خانواده های بی فرزند، بیش از هر خانواده دیگری در معرض فروپاشی قرار دارند.[۲]
عوامل موثر در کاهش نرخ رشد جمعیت
عوامل گوناگونی در نرخ رشد جمعیت و روند کاهش آن در جامعه نقش دارند که به برخی از مهمترین آن ها اشاره می شود:
تغییر نگرش ها و ارزش ها
آنچه امروز به طور مشترک و با شتابی معنادار و چشمگیر در همه جوامع مشاهده می شود تغییر نگرش ها و ارزش ها و غلبه فردگرایی و اولویت تمایلات و خواسته های فردی بر مصالح حیاتی بشر است.
با وجود روشنی فواید و ثمرات پرشمار وجود فرزند برای خانواده و به تبع آن جامعه، برخی ضرورت فرزند آوری را زیر سوال برده و به تبلیغ و ترویج معادل هایی نظیر نگهداری حیوانات می پردازند و آن را از نگهداری فرزند آسانتر و راحت تر مطرح می کنند؛ حتی گاهی فرزند و فرزند آوری را دردسر زندگی دانسته و او را مانعی در مسیر رشد و پیشرفت والدین در عرصه های گوناگون علمی، اجتماعی و اقتصادی عنوان می کنند.
مشکلات اقتصادی
مشکلات کمرشکن اقتصادی و کاهش چشمگیر درآمد خانواده ها و تنگناهای دشوار معیشتی نیز یکی از موانع جدی بر سر راه فرزند آوری و تمایل زوج ها به تعدد فرزند است که شاید در این دو دهه اخیر به نخستین عامل بازدارنده افزایش جمعیت و عدم تمایل همسران و خانواده های ایرانی به فرزند آوری بیشتر تبدیل شده باشد.
اقدامات هدایت شده جهانی
اقدامات و سیاست های راهبردی برخی کشورها و تشکل های مخفی جهانی نظیر موسسه سلطنتی امور بین الملل، شورای روابط خارجی، جامعه بیلدربگر ها، فراماسونری و صهیونیسم از جمله علل دیگر ترویج کم فرزندی و بی فرزندی و کاهش رغبت جوامع به تولید نسل و فرزند آوری عنوان شده است.
این محافل با طراحی و برنامه ریزی های بلندمدت و حساب شده روی موضوع کاهش جمعیت جهان سرمایه گذاری کردند تا زمینه نفوذ و اقتدار هر چه بیشتر خود بر مناسبات فرهنگی، سیاسی و اقتصادی ملل جهان را فراهم آورده، سرنوشت ملت ها و کشورهای مستقل جهان را به میل و اراده خود تغییر دهند.
دکتر جان کولمن [۳] ضمن برشمردن اهداف این تشکل ها می نویسد: «آنها بر این باورند که برای تحقق مسئولیت آسمانی که بر عهده آنان گذارده شده است باید از راه ایجاد جنگ های محدود و موضعی در کشورهای پیشرفته و به وجود آوردن گرسنگی و بیماری در کشورهای جهان سوم، موجبات مرگ حدود سه میلیارد انسانی را که اصطلاحا مصرف کنندگان بی مصرف نامیده اند فراهم شود».[۴]
فرزند آوری از نگاه اسلام
از دیدگاه اسلام، فرزند آوری امری اصیل، فطری و بسیار مطلوب است. هدف اصلی دین اسلام از ازدواج و تشکیل خانواده، ایجاد آرامش در انسان و دوستی و محبت میان زوجین است و تولد هر فرزند می تواند باعث افزایش پیوند و عمیق تر شدن عشق و محبت میان همسران باشد و تاثیرات مثبت سازنده و ماندگاری را در زندگی مشترک آنان ایجاد نماید.
از دیدگاه اسلام، فرزند از ارکان مهم خانواده محسوب شده و در آیات و روایات، از آن با تعابیر زیبا و دلنشینی نظیر میوه دل، نور چشم و مایه خوشبختی یاد شده و عامل ثواب و پاداش اخروی و جلب رحمت و غفران الهی عنوان شده است. در ادامه بطور اختصار به برخی از آیات و روایات اشاره می شود:
فرزند آوری در آیات قرآن
- وَالَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّیَّاتِنَا قُرَّهَ أَعْیُنٍ وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِینَ إِمَامًا؛[۵] و کسانیاند که میگویند پروردگارا! به ما از همسران و فرزندانمان آن ده که مایه روشنى چشمان [ما] باشد و ما را پیشواى پرهیزگاران گردان.
- وَ زَکَرِیَّا إِذْ نادى رَبَّهُ رَبِّ لا تَذَرْنِی فَرْداً وَ أَنْتَ خَیْرُ الْوارِثِینَ؛[۶] و زکریا را یاد کن آن هنگام که پروردگار خویش را ندا داد: پروردگارا! مرا تنها مگذار که تو از همه بازماندگان بهتری.
- رَبِّ هَبْ لی مِنَ الصَّالِحینَ؛[۷] پروردگارا! به من از صالحان [فرزندان صالح] ببخش.
- الْمالُ وَ الْبَنُونَ زینَهُ الْحَیاهِ الدُّنْیا وَ الْباقِیاتُ الصَّالِحاتُ خَیْرٌ عِنْدَ رَبِّکَ ثَواباً وَ خَیْرٌ أَمَلاً؛[۸] مال و فرزند، زینت زندگى دنیاست و باقیات صالحات [ارزش هاى پایدار و شایسته] ثوابش نزد پروردگارت بهتر و امیدبخش تر است.
در این آیه، موقعیت مال و ثروت و نیروى انسانى که دو رکن اصلى حیات دنیاست مشخص شده اند و فرزندان در کنار اموال به عنوان شکوفه ها و گل هایى معرفی می شوند که بر شاخه هاى درخت زندگی می رویند.
داشتن فرزند و فرزند آوری در کنار برخورداری از اموال، یکی از مهمترین سرمایه هاى زندگى دنیاست؛ چرا که براى رسیدن به هر مقصودى از مقاصد مادى حتما مورد نیاز است و به همین دلیل آنها که بر تخت قدرت مى نشینند، در کنار مال اندوزی، سعى در جمع آورى این نیرو نیز مى کنند؛ مخصوصا در زمان هاى گذشته هر کسی فرزندان بیشترى داشت خود را نیرومندتر احساس مى کرد چرا که آنها یکى از دو رکن اصلى قدرت او را تشکیل مى دادند.[۹]
لازم به ذکر است اگرچه این آیه اموال و فرزندان را زینت زیست دنیوی می داند اما به تصریح بخش انتهایی آیه، این امور، زینت هایی زودگذرند که اگر از طریق قرار گرفتن در مسیر «اللَّه» رنگ جاودانگى نگیرند، بی ارزش و بى اعتبارند.[۱۰]
- ثُمَّ رَدَدْنا لَکُمُ الْکَرَّهَ عَلَیْهِمْ وَ أَمْدَدْناکُمْ بِأَمْوالٍ وَ بَنینَ وَ جَعَلْناکُمْ أَکْثَرَ نَفیراً؛[۱۱] سپس شما را بر آنها چیره مى کنیم و شما را به وسیله دارایی ها و فرزندانى کمک خواهیم کرد و نفرات شما را بیشتر [از دشمن] قرار مى دهیم.
- وَ یُمْدِدْکُمْ بِأَمْوالٍ وَ بَنینَ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ جَنَّاتٍ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ أَنْهاراً؛[۱۲] و شما را با اموال و فرزندان فراوان کمک کند و باغ هاى سرسبز و نهرهاى جارى در اختیارتان قرار دهد.
در این آیه از تعبیر «یمددکم بـ…» برای اشاره به نعمت فرزند اشاره شده است. کلمه «امداد» به معناى رساندن مدد به دنبال مدد دیگر است و مدد به معناى هر چیزى است که آدمى را در رسیدن به حاجتش کمک کند و مشخص است که برخورداری از فرزندان در کنار تملک اموال نزدیکترین کمک هاى ابتدایى براى رسیدن جامعه انسانى به هدف هاى خویش است.[۱۳]
در اینجا توجه به این نکته ضروری است که لغت شناسان، «ابن» و «بنون» را در تمام موارد به معنای پسر و پسران نمی دانند[۱۴] بلکه همانند آیات فوق، این واژه ها می تواند به معنای فرزندان باشد که در این صورت، هم شامل پسران و هم شامل دختران خواهد بود.
فرزند آوری در احادیث
- پیامبر خدا (ص) می فرماید: با دختر باکره ای که فرزندآور است ازدواج کنید و با زن نازای زیبا ازدواج نکنید؛ زیرا من به فزونی جمعیت شما در روز قیامت مباهات می کنم.[۱۵] بدیهی است تشویق به ازدواج با زن فرزندآور و بیان مباهات به فزونى جمعیت، بیانگر مطلوبیت فرزند آوری است.
- امام صادق (ع) می فرماید: رسول خدا (ص) فرمود: بر تعداد فرزندان بیافزایید تا در روز قیامت به فزونی شما بر امت ها تفاخر کنم.[۱۶]
- امام صادق (ع) می فرماید: فردی نزد پیامبر آمد و عرض کرد: دختر عمویی دارم که از نظر زیبایی، خوش اخلاقی و دینداری مورد پسند من است ولی نازاست. پیامبر فرمود: با او ازدواج نکن؛ زیرا یوسف بن یعقوب وقتى با برادرش ملاقات کرد گفت: برادر جان! چگونه توانستى پس از من ازدواج کنى؟ عرض کرد: پدرم به من دستور داد و فرمود: اگر مى توانى فرزندانى داشته باشى که بر روى زمین با تسبیح الهى سنگینى کنند، حتما اینکار را انجام بده.[۱۷]
- جابر بن عبدالله نقل می کند که پیامبر (ص) فرمود: بهترین زنان شما زن فرزندآور با محبت و با عفت، گرامی در میان خانواده، متواضع در مقابل شوهر، آرایش کننده برای شوهر و خودنگهدار در مقابل غیر اوست.[۱۸]
آثار و فواید فرزند آوری در دانش تجربی
آثار و فواید جسمانی
بر اساس تحقیقات به عمل آمده، خانواده صاحب فرزند بیش از دیگران از زندگی خود لذت می برد و داشتن فرزند موجب افزایش حافظه، کاهش فشار خون، بهره بیشتر از نعمت تعقل، افزایش اعتماد به نفس و شادی والدین، امکان بهتر درک زیبایی ها، کاهش سرطان مخصوصأ سرطان سینه برای زنان و بیماری های قلبی، بهتر شدن عملکرد مغز می شود.
فرزند آوری برای زنان اهمیت بیشتری دارد و بدن آنها برای تغذیه و پرورش کودکان، آمادگی خاصی دارد و فرزند او را به زندگی سرگرم و امیدوار می سازد.
آثار و فواید روحی – روانشناختی
۱-احساس دوست داشتن و دوست داشته شدن
خانواده جایگاهی استوار برای حفظ و رشد جامعه است و از آنجایی که خداوند متعال ذات آدمی را با محبت و احساسات آفریده است؛ فرزند آوری خود زمینه ساز خوبی برای دوست داشتن و محبوب بودن است؛ زیرا یکی از نیازهای فرزندان دوست داشته شدن توسط دیگران است و از طرف دیگر والدین تمایل به حمایت از فرزندان در زندگی دارند.
۲-عامل نشاط و سلامت روانی والدین
جامعه، آن هنگام نشاط دارد که خانواده ها در نشاط و آرامش به سر ببرند؛ نشاط در خانواده نیز مولفه هایی دارد که باید مورد توجه قرار بگیرد؛ از جمله عوامل زیاد شدن نشاط در زندگی مشترک، فرزند آوری است. بنا به نظر راسل تود “فرزند، موجب نشاط و شادمانی والدین می شود و گذراندن وقت با کودک و بازی با او، یکی از بهترین لحظات زندگی والدین به شمار می آید.”
منتقدان و کارشناسان غربی نیز به این مسئله باور دارند که باید به مسئله فرزند آوری و تربیت آنان اهمیت داد؛ زیرا اگر رشد جمعیت به میزان لازم نرسد، همه خودشان تولیدکننده و مصرف کننده و مداوم مشغول به کار هستند و خستگی روح و جسم آنها موجب دل مردگی و سرد شدن نسبت به زندگیشان می شود که این امر جامعه را نیز درگیر کرده و در نتیجه مرگ تدریجی یک ملت فرا می رسد.
۳-رشد شخصیت
از آنجایی که یکی از اهداف آفرینش، رشد انسان ها و رسیدن به کمال است، نمی توان از فرزند آوری و نقش والدین در تربیت فرزندان غافل شد؛ زیرا تربیت فرزندان، رشدی عملی است که توسط پدر و مادر صورت می گیرد و همین مسئله موجب تفکر و تعقل آنها برای رشد و زندگی فرزندانشان می شود که در نتیجه منجر به رشد و تعالی خودشان در این مسیر خواهد شد.
نتیجه مطالعات شخصیتی والدین، توسط دانشمندانی همچون “هن”، “میلیسپ” و “هارتکا” می گوید که معمولا تغییرات اساسی شخصیتی والدین زمان اشتغال، و پس از فرزند آوری و ایفای نقش والدینی اتفاق می افتد.
شکل گیری شخصیت افراد در چند دوره از زندگیشان اتفاق می افتد، دوره کودکی که هنوز والدینشان را سرلوحه اعمالشان قرار می دهند؛ دوره نوجوانی که از طریق اطرافیان و با بهره گیری از اجتماع رفتارشان را متناسب می کنند و دوره دیگر این که خودشان پا به عرصه عمل می گذارند و برای تکمیل ظرفیت های درونی، فرزندانشان را تربیت می کنند که در نهایت در دوره پیری از دستاورد خود که همان فرزندان هستند برای زندگی بهتر کمک می گیرند.
۴-حس مفید بودن و ارزشمندی
افراد، نیازمند شکوفایی هستند تا به خودباوری برسند. از آنجایی که خداوند متعال، قابلیت فرزند آوری را به مردان و زنان داده است؛ اگر آنها به هر دلیلی از این قابلیت بهره مند نشوند، در خود به نوعی احساس سرخوردگی کرده و به آرامشی که باید نمی رسند؛ مگر این که باوری به این مسائل نداشته و تفکراتی همچون فمنیست ها و مارکسیست ها و سکولارها داشته باشند؛ اما در هر حال این خاصیتی است که خداوند مهربان به همه بندگانش عنایت کرده است.
۵-امید به آینده
با ورود فرزند به کانون گرم خانواده، زندگی سرشار از موفقیت خواهد بود؛ زیرا شکوفایی و رشد فرزندان، برای والدین بسیار زیباست و نتیجه زحماتی است که آنها با دل و جان متحمل شده اند و موجب می شود بذر خوشبختی و امید در دل والدین جوانه بزند که در آینده تنها نیستند.
نتیجه گیری
اصل فرزند آوری و داشتن اولاد فراوان، از امور مورد تاکید اسلام است و در آیینه قرآن و روایات، فرزندانی که در چارچوب اصولی تربیت فرزند، پرورش یافته اند، در دنیا زینت، مایه استعانت، امداد، قدرت و غلبه و برتری مومنان و در آخرت مایه مباهات پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) معرفی شده اند.
بنابراین به منظور تثبیت هژمونی جامعه مسلمان و حفظ بافت جمعیت جوان بانشاط و پویا در ساختار سیاسی و اجتماعی کشور و در راس آن نهاد خانواده، برنامه ریزی کلان در راستای ترویج و نهادینه سازی فرهنگ فرزند آوری در خانواده های ایرانی امری ضروری و اجتناب ناپذیر می باشد.
نویسنده: حسین فاضلی
پی نوشت ها
[۱] . فرجاد؛ آسیب شناسی اجتماعی خانواده و طلاق؛ ص۱۴۳
[۲] . ساروخانی؛ طلاق، پژوهشی در شناخت واقعیت و عوامل آن؛ ص۶۹
[۳] . John Coleman
[۴] . رسانه ملی و تغییر سیاست جمعیتی؛ مسئله شناسی راهبردها و سیاست ها؛ ص۴۰
[۵] . فرقان/۷۴
[۶] . انبیاء/۸۹
[۷] . صافات/۱۰۰
[۸] . کهف/۴۶
[۹] . مکارم شیرازی؛ تفسیر نمونه؛ ج۱۲؛ ص۴۴۵
[۱۰] . همان
[۱۱] . اسراء/۶
[۱۲] . نوح/۱۲
[۱۳] . ترجمه تفسیر المیزان؛ ج۲۰؛ ص۴۵
[۱۴] . ابن منظور؛ لسان العرب؛ ج۱۴؛ ص۸۹؛ طریحی؛ مجمع البحرین؛ ج۱؛ ص۲۵۲
[۱۵] . کلینی؛ کافی؛ ج ۵؛ ص۳۳۳
[۱۶] . علامه مجلسی؛ مرأه العقول؛ ج۲۱؛ ص۶
[۱۷] . حرعاملی؛ وسائل الشیعه؛ ج۲۰؛ ص۵۳
[۱۸] . شیخ طوسی؛ تهذیب الاحکام؛ ج۷؛ ص۴۰۰
منابع
- قرآن کریم.
- محمد بن یعقوب کلینی؛ الکافی؛ تحقیق و تصحیح علی اکبر غفارى و محمد آخوندى؛ دار الکتب الاسلامیه؛ تهران؛ ۱۴۰۷ق؛ چاپ چهارم.
- محمد بن حسن طوسی؛ تهذیب الاحکام؛ تصحح: حسن موسوی خرسان؛ دار الکتب الاسلامیه؛ تهران؛ ۱۴۰۷ ق.
- سیدمحمدحسین طباطبایی؛ المیزان فی تفسیر القرآن؛ ترجمه محد باقر موسوی؛ دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین قم؛ ۱۳۷۴؛ چاپ پنجم.
- باقر ساروخانی؛ طلاق، پژوهشی در شناخت واقعیت و عوامل آن؛ موسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران؛ ۱۳۷۷.
- ناصر مکارم شیرازی؛ تفسیر نمونه؛ دار الکتب الاسلامیه؛ تهران؛ ۱۳۷۱؛ چاپ دهم.
- ابراهیم شفیعی سروستانی؛ رسانه ملی و تغییر سیاست جمعیتی، مسئله شناسی راهبردها و سیاست ها (مجموعه گفت و گو)؛ ناشر: دین و رسانه (وابسته به اداره کل پژوهش های اسلامی رسانه سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران)؛ ۱۳۹۲؛ چاپ اول.
- ابن منظور محمد بن مکرم؛ لسان العرب؛ بیروت؛ دار صادر؛ چاپ سوم؛ ۱۴۱۴ق.
- محمد حسین فرجاد، آسیب شناسی اجتماعی خانواده و طلاق، انتشارات منصوری، ۱۳۷۲.
- محمد باقر مجلسی؛ مرآه العقول فی شرح اخبار آل الرسول؛ تصحیح سید هاشم رسولى محلاتى؛ دار الکتب الاسلامیه؛ تهران؛ ۱۴۰۴ ق.
- شیخ حر عاملى؛ وسائل الشیعه؛ انتشارات موسسه آل البیت (علیهم السلام)؛ قم؛ ۱۴۰۹ ق.
- طریحی فخر الدین؛ مجمع البحرین؛ تحقیق سید احمد حسینی؛ تهران؛ کتابفروشی مرتضوی؛ چاپ سوم؛ ۱۳۷۵ ش.
- مشرق نیوز
