«زبده التفاسیر» تألیف ملا فتح اللّه کاشانى دورهى کامل تفسیر قرآن به زبان عربى است، و در حقیقت تفسیر متوسط ملا فتح اللّه است. بعد از دو تفسیر منهج الصادقین و مختصرش، آن را نگاشته و بنابراین حاصل تبحر و تجربهى اوست. در سال ۹۷۷ ق از نگارش آن فارغ شده است و یک سال بعد رحلت نموده است.
گزارش محتوا:
مقدمهى تحقیق در این تفسیر شامل مباحثى در معناى تفسیر از جهت لغت و اصطلاح از دیدگاه، راغب، سیوطى، آیت اللّه خویى، شهید صدر، شیخ طوسى و…. تفاوت تفسیر و تأویل، بیان روشهاى تفسیرى، شرایط مفسر و دیدگاه شیعه در تفسیرپذیرى قرآن، زندگینامه و تألیفات مفسر و روش تحقیق مىباشد.
مقدمهى مفسر نیز در پنج محور تنظیم شده است: ۱. عدد آیات قرآن و فایدهى شناخت آنها( بیان اعداد کوفى، بصرى، شامى، مکى و انتساب آنها.) مبناى مفسر عدد کوفى آیات است که منتسب به حضرت على( ع) مىباشد؛ ۲. اسامى قراء مشهور و راویان آنها؛ ۳. جمع و تألیف قرآن در زمان پیامبر اکرم( ص)؛ ۴. مصونیت قرآن از تحریف؛ ۵. اخبارى در فضل قرآن و اهل آن.
مفسر در مقدمهى خود مىنویسد:« بعد از تألیف دو تفسیر به زبان فارسى، تصمیم گرفتم به زبان عربى نیز تفسیرى بنویسم تا اهل این لغت نیز از آن بهره ببرند، بعد از استخاره تصمیم به تألیف آن گرفتم و از چهار کتاب، تفسیر کشاف، مجمع البیان، انوار التنزیل بیضاوى و جامع الجوامع، استفاده کردم. در این تألیف کوشیدم که لغات و نکات و ترکیبات آیات را روشن نمایم، اسباب النزول و ارتباط آنها را ذکر کنم، و به فضائل السور و خواص آیات، قراءات دهگانه متواتر، و توضیح معانى قرآنى بر مبناى مذهب اهل بیت( ع)، بپردازم. اشارهاى نیز به بطلان عقاید و مذاهب مخالفین و گمراهان، داشتهام، مختصرى از قصص و مقدارى از احادیث نبوى و روایات مأثور از ائمه( ع) را نیز یادآور شدهام.»
روش تفسیر:
تفسیر زبده را نمىتوان در نوع خاصى از شیوههاى تفسیرى محصور کرد، زیرا هم به روش اجتهادى بحث نموده، هم روایات پیامبر( ص) و اهل بیت( ع) را نقل مىنماید، هم به مسائل ادبى( به معناى عام) پرداخته است، قصص قرآن را بیان مىکند، اشارهاى نیز به مسائل کلامى دارد، اما بهطور کلى مىتوان گفت، وجههى ادبى آن کاملاً نمایان است و استفادهى مفسر از تفاسیر کشاف، بیضاوى، مجمع البیان و جوامع الجامع نیز مؤید آن است.
روش کلى مفسر در ابتداى سورهها به این ترتیب است که ابتدا اطلاعات کلى دربارهى سوره را ارائه مىدهد، نام سوره، تعداد آیات آن، مکى مدنى بودن با بررسى اقوال مختلف و ذکر قائلین آن سپس به وجه تسمیهى سوره و فضل آن از طریق ذکر روایات، مىپردازد.
ترتیب مباحث در آیات به این شکل است که آنها را قسمت به قسمت مطرح مىکند، ابتدا دسته آیات را مىآورد، سپس فراز آیات را به ترتیب مطرح مىکند، در بحث ادبى به صرف، نحو، معانى و بیان اهتمام دارد، در این مقطع نیز به تبیین لغات و واژه شناسى( در آنجا که نیاز به توضیح است) مىپردازد. در این زمینه از اشعار عرب نیز گاهى استفاده مىنماید.
در ذکر اقوال گاهى به نقد آنها تمایل پیدا مىکند مانند: ج ۱ ص ۳۴ ذیل«غیر المغضوب علیهم».استفاده از روش تفسیر قرآن به قرآن را در جاى جاى تفسیر زبده مىتوان مشاهده کرد. در تفسیر و با تکمیل معانى آیات از این روش بهره مىبرد. مانند: ج ۱ ص ۳۰ و ۳۲ ذیل آیات ۶ و ۷ سورهى حمد. در تفسیر آیات، علاوه بر روش فوق به روایات نیز مىپردازد، در این میان گاهى به شرح احادیث، اقدام مىکند، مانند: ج ۱ ص ۲۵ ذیل تفسیر الحمدللّه سورهى حمد.
توجه به قرائت کلمات و محور قرار دادن قرائت عاصم، ضمن مطرح کردن قرائتهاى دهگانه از بخشهاى دیگر تفسیر زبده است. به شأن نزول آیات نیز توجه دارد و با نقلهاى متفاوت این بخش را نیز پىگیرى نموده از اسباب النزول واحدى کمک فراوان مىگیرد.
مفسر سعى در بیان ارتباط بین دسته آیات دارد، بهمین جهت در موارد فوق بعد از هر دسته آیات، با تعبیراتى که نشانهى ارتباط مقاطع کلام است مانند« ثم»،« ف»،« لمّا کذا فکذا»، کلام بعدى را آغاز مىکند. با این مبنا بطور طبیعى به ارتباط سور نیز مىپردازد و غالباً ابتداى هر سوره به ارتباط آن با سورهى قبل، اشاره دارد. مانند: ج ۵ ص ۶ ابتداى سورهى شعرا.
از نکات قابل توجه تفسیر« زبده» این است که ضمن پرهیز از نکات موهن در قصههاى قرآن،( که معمولاً اسرائیلیات مملو از آن است.) به جزئیات آنها هم همت مىورزد. مانند: ج ۶ ذیل سورهى نمل آیات ۱۵ تا ۱۹ ص ۸۰ به بعد، قصهى نطق پرندگان و جزئیات لشکر سلیمان( ع)، جزئیات« نمله»، جزئیات پیامرسانى هدهد و هدیه بلقیس.
در بحثهاى فقهى در حد اعتدال و با توجه به فضاى تفسیر، متعرض آن مىشود و بطور طبیعى در مسائل خلافى، دیدگاه شیعى خود را بیان مىدارد. علاوه بر بحثهاى فقهى، دیدگاه شیعى او را در مواردى نظیر آیهى ۳۳ احزاب و تفسیر اهل بیت( ع) ج ۵ ص ۳۷۰ به بعد، نیز مىتوان دید.
مباحث کلامى را نیز به تناسب و لابلاى بحثهاى تفسیرى، از یاد نمىبرد و اشارهاى به آنها دارد، مانند: بیان اختلاف معانى صفات خداوند و انسان در مواردى که نام مشترک دارند، بطور نمونه، تفاوت صفت غضب در خداوند و انسان ج ۱ ص ۳۴ ذیل«غیر المغضوب علیهم».
در بررسى کلى تفسیر« زبده» و« منهج الصادقین» مىتوان گفت، که زبده خلاصهاى از منهج الصادقین است. به کلام عربى با توجه بیشتر به مباحث لغوى، ادبى، معانى و بیانى که براى مخاطبان آشنا به زبان عربى ملموستر است. در مقدمات دو کتاب نیز با اینکه مقدمات منهج بیشتر است امّا مباحثى مانند، جمع قرآن در زمان پیامبر( ص)، قراء مشهور سبعه و عشره، هر دو کتاب یک گونهاند.
وضعیت کتاب:
آقایان میرزا محمود زنجانى، فارس حسّون کریم، محمود بدرى و محمد آغااوغلو کار تحقیق کتاب را به انجام رساندهاند.
نسخهى محورى تحقیق، نسخهى کتابخانهى آیت اللّه مرعشى نجفى( ره) بوده که از روى نسخهى مؤلف در سال ۱۰۷۰ و ۱۰۷۳ ق استنساخ شده است.
روش تحقیق کتاب بهطور خلاصه به قرار ذیل است: ۱. استنساخ کتاب و مقابلهى آن با نسخهى خطى؛ ۲. مقابلهى کتاب با تفاسیر تبیان، مجمع البیان، کشاف و انوار التنزیل بیضاوى و تصحیح آن براساس آنها( چون غالباً عین عبارت این تفاسیر در« زبده» نقل شده است.)؛ ۳. توضیح و تفسیر برخى کلمات و الفاظ نامأنوس و اشعارى که مفسر به آنها استشهاد کرده است، و مشخصات شهرها و مناطق؛ ۴. ذکر مصادر اقوال و روایاتى که مفسر به آنها اشاره داشته یا از آنها استفاده نموده است.
موارد فوق در پاورقى کتاب چاپ شده است. البته باید اشاره داشت که با وجود زحمت و تلاش فراوان محققین، براى بخشى از منابع و مآخذ صریح، آدرس جلد و صفحه، در پاورقىها ذکر نشده است؛ مانند ج ۵ ص ۳۷۴ و ۳۷۵ آیهى ۳۵ سورهى احزاب.
چاپ اول، کتاب به سال ۱۴۲۳ ق در شهر مقدس قم، ارائه گردید و آن را از کنج کتابخانهها به بازار کتاب، کشاند. چاپ فعلى این تفسیر در هفت جلد به قطع وزیرى، انجام گرفته است. در این چاپ فهرستى آیات به تفکیک سوره، در آخر هر جلد، ذکر شده، متأسفانه به فهرست اعلام، منابع و… پرداخته نشده است.
فهرست منابع:
- مقدمهى و متن کتاب
- ریاض العلماء میرزا عبد اللّه افندى، ج ۴، ص ۳۱۸
- اعیان الشیعه، سید محسن امین، ج ۸، ص ۳۹۳
- ریحانه الادب، مدرس تبریزى، ج ۵
- طبقات مفسران شیعه، عقیقى بخشایشى، ج ۵، ص ۲۹۹
- دانشنامهى قرآن و قرآن پژوهى، بهاء الدین خرمشاهى، ج ۱، ص ۷۰۵
- تفسیر منهج الصادقین، ملا فتح اللّه کاشانى
- مجله تراثنا، شمارهى ۹، ص ۲۳۷
- المفسرون حیاتهم و منهجم، سید محمد على ایازى، ص ۶۷۹
