بندگی خدا و عبادت امام حسن مجتبی (ع)، یکی از ویژگی های برجسته آن حضرت بوده که توجه بسیاری را به خود جلب می کرده است. از همین رو، روایت های مختلفی از سیره عبادی آن حضرت نقل شده است. بدون شک عبادت امام حسن (ع)، نمونه ی کامل و ممتاز از مناجات با خداوند به شمار می رود که دست یافتن به آن مرتبه عبودیت، کار هر انسانی نیست؛ اما باید توجه داشت که مروری بر حالات امام مجتبی (ع) به هنگام پرستش و راز و نیاز با خداوند، می تواند در درون ما، انگیزه و نیروی تازه ای برای ارتباط بیشتر و بهتر ما با معبود عالم ایجاد کند.
بندگی و عبادت خداوند رمز رسیدن به کمال
بندگی خدا، رمز پیشرفت اولیاء الهی و زمینه ساز رسیدن به اوج کمالات و فتح قله سعادت است. با عبادت، انسان محبوب خدا شده و به او تقرب می جوید. اگر ایوب و داوود و دیگر پیامبران بزرگ الهی مدال افتخار دارند، به خاطر بندگی و عبادت خداست که خداوند با عبارت «نِعْمَ الْعَبد»[۱] آنان را ستوده است.
اگر خضر نبی، علم لدنی داشت و پیغمبر اولوالعزمی همچون موسی (ع) شاگردی او می کرد و جدایی از او را تلخ ترین حادثه زندگی می دانست، در اثر بندگی او بود. قرآن کریم نام حضرت خضر را نیاورده، بلکه فرمود: «فَوَجَدَا عَبْدًا مِنْ عِبَادِنَا؛[۲] بنده ای از بندگان ما را یافتند.» که نشان دهنده مقام ارجمند بندگی و عبودیت وی در پیشگاه خداوند است.
اگر پیامبر خاتم، محمد مصطفی (ص) به اوج قله مکاشفه و دریافت آخرین دین الهی دست یازید، بر اثر بندگی بود، از این رو در شبانه روز حداقل ده نوبت عرضه می داریم: «اشهد ان محمدا عبده و رسوله؛ شهادت می دهم که محمد (ص) بنده و رسول خداست.»
خداوند، هدف از آفرینش انسان را بندگی می داند و می فرماید: «ما خَلَقْتُ الجِنَّ وَ الإنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ؛[۳] من جن و انس را نیافریدم جز برای این که عبادت کنند.» امام حسن (ع) درباره عبادت خداوند می فرماید: «مَنْ عَبَدَ اَللَّهَ عَبَّدَ اَللَّهُ لَهُ کُلَّ شَیْءٍ؛[۴] کسی که خداوند را عبادت و بندگی نماید، خداوند متعال همه موجودات را بنده و مطیع او می گرداند.»
به راستی عبادت معبود، چه اکسیری است که در دسترس همگان قرار دارد، ولی اکثر مردم از آن بی خبر و نسبت به آن بی توجه اند؛ در حالی که تمام عزت ها، سربلندی ها و افتخارها، در پرتوی همین بندگی به دست می آید. در روایت دیگری، آن حضرت تمام عزت و ثروت را در بندگی و عبادت خداوند معرفی کرده و چنین می فرماید:
«مَنْ أَرَادَ عِزّاً بِلاَ عَشِیرَهٍ وَ هَیْبَهً مِنْ غَیْرِ سُلْطَانٍ وَ غِنًى مِنْ غَیْرِ مَالٍ… فَلْیَتَحَوَّلْ مِنْ ذُلِّ مَعْصِیَهِ اَللَّهِ إِلَى عِزِّ طَاعَتِهِ فَإِنَّهُ یَجِدُ ذَلِکَ کُلَّهُ؛[۵] هر کس می خواهد بدون داشتن عشیره و قبیله، داراى عزت و بدون داشتن سلطنت داراى عظمت و بدون داشتن ثروت بی نیاز باشد، (راهش این است که) باید از ذلت و زبونى معصیت و گناه بیرون رفته و در عزت طاعت الهى داخل شود که در این صورت، به تمام این ارزش ها خواهد رسید.»
یکی از مصادیق کامل بندگان مقرب الهی، امام حسن مجتبی (ع) است که در طول زندگی و در تمام حالات خود، رو به سوی خدا داشت، خود را در محضر او می دید و خوف عظمت الهی، سراسر وجود او را پر کرده، و تمام هستی او را فرا گرفته بود. امام صادق (ع) درباره عبادت امام حسن (ع) می فرماید: «أَنَّ اَلْحَسَنَ بْنَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ (عَلَیْهِ السَّلاَمُ) کَانَ أَعْبَدَ اَلنَّاسِ فِی زَمَانِهِ وَ أَزْهَدَهُمْ وَ أَفْضَلَهُمْ؛[۶] امام حسن (ع) عابدترین، زاهدترین و برترین مردم زمان خویش بود.»
عبادت امام حسن (علیه السلام)، تنها معطوف به یک عمل خاص نبود بلکه حضرت در تمام اعمال عبادی خود، ممتاز و برجسته بود که در ادامه مقاله به برخی از آن ها اشاره خواهد شد.
جلوه هایی از عبادت امام حسن (ع) در نماز
نماز، بزرگترین و برترین عبادت است و اهمیت و فایده نماز در دین مبین اسلام بسیار است و به همین خاطر نیز در نظر اولیای الهی، جایگاه ویژه ای دارد. امام حسن مجتبی (علیه السلام) نیز همچون دیگر اولیای الهی، توجه خاصی به نماز داشت و در روایات نقل شده که پیش از شروع نماز، چهره و حالات آن حضرت، تغییر پیدا می کرد و رنگ رخسارش از شدت خشیت الهی دگرگون می شد. در ادامه، حالات مختلف امام حسن (ع) پیرامون نماز بیان می شود.
هنگام شنیدن صدای اذان
نماز، تجلی عبودیت و نقطه عطفی در عبادت امام حسن (ع) محسوب می شد و حالت حضرت با شنیدن صدای اذان دگرگون می گشت. طبق آنچه که از روایات نقل شده وقتی آن حضرت صداى مؤذّن را می شنید، از شدت خوف خدا، رنگ چهره اش تغییر می کرد و به زردى می گرایید، و وقتى از علت آن سؤال مى شد، مى فرمود: «خداوند شخصى را براى ندا دادن من فرستاده تا خدمت او رِسم و خدمتش کنم، و نمى دانم قبولم می کند یا نه، پس چگونه رنگ چهره ام تغییر نکند؟!»[۷]
هنگام وضو گرفتن
برجستگی عبادت امام حسن (ع) و توجه ویژه ایشان به حضرت حق، در هنگام وضو گرفتن برای نماز روشن و آشکار بود. در روایات مختلف نقل شده که بدن آن حضرت، هنگام وضو گرفتن می لرزید و چهره اش زرد می شد؛ از او درباره راز این امر سؤال شد، فرمود: «حَقٌّ عَلَى کُلِّ مَنْ وَقَفَ بَیْنَ یَدَیْ رَبِّ اَلْعَرْشِ أَنْ یَصْفَرَّ لَوْنُهُ وَ تَرْتَعِدَ مَفَاصِلُهُ؛[۸] بر هر کسی که در پیشگاه خداوند می ایستد، لازم است که [از شوکت و عظمت الهی] رنگش زرد و اندامش به لرزه افتد.»
هنگام ورود به مسجد
لحظه ورود حضرت به مسجد نیز جلوه ای دیگر از عبادت امام حسن (ع) را به نمایش می گذارد. وقتی که امام حسن مجتبی (ع) در آستانه مسجد قرار می گرفت، سر به سوی آسمان بلند می کرد و عرضه می داشت:
«إِلَهِی ضَیْفُکَ بِبَابِکَ یَا مُحْسِنُ قَدْ أَتَاکَ اَلْمُسِیءُ فَتَجَاوَزْ عَنْ قَبِیحِ مَا عِنْدِی بِجَمِیلِ مَا عِنْدَکَ یَا کَرِیمُ؛[۹] پروردگارا! میهمانت درب خانه ات ایستاده، ای احسان کننده! [بنده] گنه کار به سوی تو آمد، به خوبی آنچه نزد توست، از بدی آنچه نزد من است درگذر، ای [خدای] بخشنده.»
مواردی که تا اینجا از عبادت امام حسن (ع) بیان کردیم در حقیقت مقدمات عبادت اصلی یعنی نماز است و این نشان می دهد که چقدر آمادگی و زمینه سازی برای ادای نماز دارای اهمیت است.
هنگام نماز
نماز، راز و نیاز عاشقانه اولیای با خداوند و مهمترین عمل عبادی ایشان است. از این رو برترین عبادت امام حسن مجتبی (علیه السلام) و مهمترین عمل بندگی او نیز نماز است. امام صادق (ع) در حدیثی به توصیف حالات امام حسن (ع) می پردازد، در بخشی از این حدیث راجع به نماز آن حضرت چنین آمده است: «أَنَّ اَلْحَسَنَ بْنَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ (عَلَیْهِ السَّلاَمُ)… وَ کَانَ إِذَا قَامَ فِی صَلاَتِهِ تَرْتَعِدُ فَرَائِصُهُ بَیْنَ یَدَیْ رَبِّهِ عَزَّ وَ جَلَّ؛ هرگاه حسن بن علی (ع) برای نماز می ایستاد، بند بند وجود او در مقابل پروردگارش می لرزید.»
این حالات و ویژگی ها در نماز و عبادت امام حسن (ع) با آن که ایشان هیچ گناه و خطایی در محضر خداوند مرتکب نشده، نشان دهنده عظمت و بزرگی حق تعالی و اهمیت بالای نماز نزد ائمه (ع) است.
همچنین روایت شده است که امام حسن مجتبی (ع) هنگام ادای نماز، بهترین و فاخرترین لباس های خود را بر تن می کرد، وقتی از حضرت در این باره پرسیده شد، آن حضرت فرمود: «إِنَّ اَللَّهَ جَمِیلٌ یُحِبُّ اَلْجَمَالَ فَأَتَجَمَّلُ لِرَبِّی؛[۱۰] خداوند زیباست و زیبایی را دوست دارد پس من خود را برای پروردگارم زیبا می سازم.» -و در ادامه حضرت این آیه قرآن را تلاوت می فرمود:- «یَا بَنِی آدَمَ خُذُوا زِینَتَکُمْ عِندَ کُلِّ مَسْجِدٍ؛[۱۱] اى فرزندان آدم! زینت خود را در هنگام رفتن به هر مسجدى، با خود بردارید.»
بعد از نماز
همچنین در حالات آن حضرت نوشته اند: «إِنَّ اَلْحَسَنَ (عَلَیْهِ السَّلاَمُ) کَانَ إِذَا فَرَغَ مِنَ اَلْفَجْرِ لَمْ یَتَکَلَّمْ حَتَّى تَطْلُعَ اَلشَّمْسُ؛[۱۲] امام حسن (ع) همواره چنین بود که وقتی از نماز صبح فارغ می شد، [باز هم بر سجاده خویش می نشست و عبادت خدا می کرد] با هیچ کس [در آن حال] سخن نمی گفت تا آنگاه که خورشید طلوع می کرد.»
از مجموعه روایات های مختلفی که بیان کردیم روشن می شود که عبادت امام حسن (ع) به هنگام نماز در نزد همگان، عبادتی خاص و ویژه بوده و همین امر باعث بازتاب این موضوع در منابع تاریخی شده است.
سیره امام حسن (ع) هنگام قرآن خواندن
بررسی سیره عبادی امامان معصوم (ع) نشان می دهد که تلاوت قرآن در سیره معصومان بسیار پر رنگ است. بر این اساس، یکی از جنبه های مهم در عبادت امام حسن (ع) نیز تلاوت زیاد آیات قرآن و توجه کامل به سخنان الهی است. در اینجا شایسته است به نکته ای جالب که در منایع تاریخی نقل شده، اشاره می کنیم و آن این است که امام حسن مجتبی (ع) در هنگام قرائت قرآن، وقتی به آیه «یا ایها الذین آمنوا» می رسید، می گفت: «لبیک اللهم لبیک؛[۱۳] اجابت کردم خدایا، اجابت کردم.»
این سخن امام مجتبی (ع) در پاسخ به خطاب خداوند، نشان می دهد که آن حضرت با توجه کامل، آیات قرآن را تلاوت می کرد و هر لحظه سخن حضرت حق را شنیده و پاسخ می گفت.
بیست و پنج بار حج با پای پیاده
حج خانه خدا، از عظیم ترین شعائر الهی به شمار می رود. یکی از جلوه های بندگی خدا و عبادت امام حسن (علیه السلام)، در تعداد بسیار حج هایی است که آن حضرت به جا آورده است. حاکم نیشابوری از علمای برجسته اهل سنت، تعداد حج های آن حضرت را ۲۵ عدد ذکر می کند.[۱۴]
طبق فرموده امام صادق (ع) امام مجتبی (ع) همواره با پای پیاده به سوی مکه عزیمت نموده و گاهی با پای برهنه مسافت مدینه تا مکه را پیموده است.[۱۵] هنگامی که از امام حسن (ع) علت سفر پیاده به سوی مکه را پرسیدند، حضرت در پاسخ فرمود:
«إِنِّی لَأَسْتَحْیِی مِنْ رَبِّی أَنْ أَلْقَاهُ وَ لَمْ أَمْشِ إِلَى بَیْتِهِ فَمَشَى عِشْرِینَ مَرَّهً مِنَ اَلْمَدِینَهِ عَلَى رِجْلَیْهِ؛[۱۶] همانا از پروردگارم حیا می کنم که او را ملاقات کنم، در حالی که پیاده به سوی خانه اش نرفته باشم.»
خوف دائمی از عظمت پروردگار
عبادت امام حسن مجتبی (ع)، دائمی و همیشگی بود. آن حضرت حتی یک لحظه از ذکر و یاد خداوند غافل نبود و در تمام عمر خویش به یاد محبوب بود. هر زمان که کسی در محضر امام مجتبی (ع) یاد مرگ و قیامت می کرد، آن حضرت به گریه می افتاد و تمام وجودش متوجه معبود می گشت. امام صادق (علیه السلام) درباره حالات امام حسن (ع) می فرماید:
«أَنَّ اَلْحَسَنَ بْنَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ (عَلَیْهِ السَّلاَمُ)… کَانَ إِذَا ذَکَرَ اَلْمَوْتَ بَکَى وَ إِذَا ذَکَرَ اَلْقَبْرَ بَکَى وَ إِذَا ذَکَرَ اَلْبَعْثَ وَ اَلنُّشُورَ بَکَى وَ إِذَا ذَکَرَ اَلْمَمَرَّ عَلَى اَلصِّرَاطِ بَکَى وَ إِذَا ذَکَرَ اَلْعَرْضَ عَلَى اَللَّهِ تَعَالَى ذِکْرُهُ شَهَقَ شَهْقَهً یُغْشَى عَلَیْهِ مِنْهَا… وَ کَانَ إِذَا ذَکَرَ اَلْجَنَّهَ وَ اَلنَّارَ اِضْطَرَبَ اِضْطِرَابَ اَلسَّلِیمِ وَ سَأَلَ اَللَّهَ اَلْجَنَّهَ وَ تَعَوَّذَ بِهِ مِنَ اَلنَّارِ؛[۱۷]
امام حسن (ع) … همیشه این گونه بود که اگر یادی از مرگ و قبر و قیامت می کرد، گریه می کرد. وقتی یادی از گذشتن از صراط می کرد، گریه می کرد، وقتی یادی از عرضه شدن در پیشگاه الهی [برای حساب و کتاب] می کرد، صدای حضرت بلند می شد، تا آنجا که غش می کرد [و بیهوش می افتاد]،… و هر وقت از بهشت و جهنم یاد می کرد، مانند مارگزیده می پیچید، و از خداوند بهشت را درخواست می کرد.»
امام مجتبی (ع) از دوری دوست و خوف و عظمت او اشک می ریخت؛ در نماز، در حال خواندن قرآن و و تا آخرین لحظه، حتی آنگاه که در بستر شهادت قرار گرفت، گریه اش شدت گرفت؛ عرض کردند: ای پسر رسول خدا! گریه می کنی در حالی که محبوب رسول خدا هستی و رسول خدا درباره تو بسیار تعریف کرد و سخن گفت و تو بیست نوبت پیاده به حج مشرف شدی، فرمود: «إِنَّمَا أَبْکِی لِخَصْلَتَیْنِ لِهَوْلِ اَلْمُطَّلَعِ وَ فِرَاقِ اَلْأَحِبَّهِ؛[۱۸] به خاطر دو چیز می گریم: وحشت آنچه در پیش دارم و جدایی دوستان.»
جمع بندی
عبادت امام حسن (ع) نمونه ای کامل و برجسته از عبادت خداوند به شمار می رود. آن حضرت در طول زندگی و در تمام حالات خود، همواره به یاد پروردگار بود و حتی یک لحظه از یاد حق غافل نشد. به هنگام نماز تمام بدنش به لرزه می افتاد و سرشار از شوق برای رسیدن به محضر معبود عالم بود. آن حضرت ۲۵ بار پیاده به سوی خانه خدا شتافت.
پی نوشت ها
[۱] ص/۳۰ و ۴۴.
[۲] کهف/۶۵.
[۳] ذاریات/۵۶.
[۴] مجلسی، بحارالانوار، ج ۶۸، ص ۱۸۴.
[۵] مجلسی، بحارالانوار، ج ۶۸، ص ۱۷۹.
[۶] مجلسی، بحارالانوار، ج ۴۳، ص ۳۳۹.
[۷] مکارم شیرازی، اخلاق اسلامی در نهج البلاغه (خطبه متقین)، ج ۱، ص ۴۳۴.
[۸] مجلسی، بحارالانوار، ج ۴۳، ص ۳۳۹.
[۹] مجلسی، بحارالانوار، ج ۴۳، ص ۳۳۹.
[۱۰] ابن ابی جمهور، عوالی اللئالی، ج ۱، ص ۳۲۱.
[۱۱] اعراف/۳۱.
[۱۲] مجلسی، بحارالانوار، ج ۴۳، ص ۳۳۹.
[۱۳] مجلسی، بحارالانوار، ج ۴۳، ص ۳۳۱.
[۱۴] حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ج ۳، ص ۱۶۹.
[۱۵] مجلسی، بحارالانوار، ج ۴۳، ص ۳۳۹.
[۱۶] مجلسی، بحارالانوار، ج ۴۳، ص ۳۳۹.
[۱۷] مجلسی، بحارالانوار، ج ۴۳، ص ۳۳۱.
[۱۸] مجلسی، بحارالانوار، ج ۷۹، ص ۱۷۵.
منابع
قرآن کریم.
ابن ابی جمهور، محمد بن زین الدین، عوالی اللئالی العزیزیه فی الأحادیث الدینیه، قم، مؤسسه سید الشهداء، ۱۴۰۳ق.
مکارم شیرازی، اخلاق اسلامی در نهج البلاغه (خطبه متقین)، قم، نسل جوان، ۱۳۸۵ش.
حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله، المستدرک علی الصحیحین، بیروت، المکتبه العصریه، ۱۴۲۰ق.
مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
منبع اقتباس: حسینی، سید جواد، شمه ای از فضائل امام حسن مجتبی، مجله مبلغان، ش ۳۵، ۱۳۸۱، ص ۶۱ـ۴۹.
