یکی از مسائل مهم و چالشی در فرایند تربیت فرزند، تنبیه بدنی کودکان از سوی والدین در هنگامی است که کودکان کارهاى نادرست و ناشایست انجام می دهند. خیلی اوقات والدین متحیر مى مانند که در مقابل خطاها و کجروى هاى فرزندانشان و روى برتافتن آنان از توصیه ها و راهنمایى ها، چه واکنشى نشان دهند؛ اگر در مقابل کارهاى زشت و ناپسند آنان سکوت کنند کودکان بر خطاهاى خود افزوده و جسارت بیشترى پیدا می کنند، و اگر عکس العمل نشان داده و به تنبیه بدنی کودکان روی آورند، چه بسا مشکلات دیگرى هم پدید آید.
علت تنبیه بدنی کودکان از سوی والدین
علیرغم آموزه های دینى ما و با وجود آموزش هایی که در جامعه داده می شود، هنوز هم کم نیستند پدر و مادرهایی که تنبیه بدنی کودکان خود را بهترین راه آدم کردن آنها می دانند و آموزش درس زندگى به فرزندان خردسال خود را از طریق کتک زدن یا توهین کردن جایز می دانند.
شاید تصور کنید در حال حاضر گرایش والدین به تنبیه بدنی کودکان، کمتر باشد اما واقعیت این است که فرهنگ نادرست تنبیه بدنی کودکان، به دلیل عدم شناخت از راه های تربیتى معقول، هنوز هم یک راه کار مهم براى والدین محسوب می شود.
به گفته کارشناسان، در کشور ما بیش از ۸۰ درصد کودک آزارى ها در درون خانواده بر روی کودکان ۴ تا ۱۴ سال اتفاق می افتد که این آزارها به صورت جسمى، جنسى و روانی از سوى ناپدرى، نامادرى و بعضاً به وسیله پدر و مادر واقعى، بر روی کودک اعمال می شود. بر طبق آمار، ۶۶ درصد کودک آزاری های در کشور ما از سوى مردان اعمال می شود که در این زمینه، دختران بیش از پسران، در معرض این آزارها قرار دارند و همچنین خانواده های طلاق، ۲۵ درصد کودک آزارى ها را به خود اختصاص می دهند.
کودک آزارى جسمى و تنبیه بدنی کودکان، اولین و شایع ترین کودک آزاری است که بیشتر در خانواده های نیازمند و در معرض از هم پاشیدگی اتفاق می افتد. کودک آزارى عاطفى، نوع دوم کودک آزاری است که شامل، تحقیر، سرزنش و خدشه دار کردن شخصیت کودک است که علاوه بر خانواده های فقیر، در خانواده های نسبتاً مرفه جامعه نیز دیده می شود و تقریباً شایع ترین شکل کودک آزاری است.
همچنین در این میان، کار پیش از موعد کودکان در مزرعه، کارگاه های زیرزمینى و خیابان ها پیش از ۱۵سالگى و نیز کودک ربایى به منظور انتقام گرفتن از والدین یا باج خواهى مالى، از مصادیق دیگر کودک آزاری در تمام کشورهاى جهان است.
«علیرغم تأکید فراوان دین مبین اسلام نسبت به تکریم کودک و محبت به او، به دلیل فقر فرهنگى و غفلت برخى خانواده ها نسبت به اخلاق دینى و آموزه های تربیتى و اسلامى، کودک آزاری در جامعه، روز به روز روند افزایش به خود می گیرد.»
فضاى خشونت آمیز در خانواده، انتظارهاى غیر واقعى و نابجا از کودکان بدون توجه به توانایی های آنها، برآورده نشدن آرزوهای دوران کودکى والدین و انتظار تجلی آنها در فرزندان، بی سرپرستى و طلاق، ازدواج های مجدد، بیکارى، فقر معیشتى و کیفیت نامطلوب زندگى، بیماری های روانى و عدم تعادل شخصیتى، بروز رفتارهای شدید عصبى نظیر جنون آنی در والدین و تجربه مورد آزار قرار گرفتن خود والدین در دوران کودکى، از دلایل عمده آزار و تنبیه بدنی کودکان از سوى والدین است.
البته خلاء قانونی در رابطه با حقوق کودک نیز مضاف بر علت است که حدود تنبیه را براى خانواده ها مشخص نمی کند و عملاً وقوع موارد شدید تنبیه بدنی کودکان توسط پدر و مادرها، به دلیل فقدان قانون در این مورد است.
اما تعداد زیاد فرزندان و پر جمیعتى خانواده، فقدان آموزش مهارت های زندگى مخصوصاً در رابطه با زوج های جوان به دلیل عدم تجربه لازم در برخورد با کودکان، غفلت از مسایل تربیتى و پژوهشی در مدارس و معلولیت ها، از دلایل دیگر بروز کودک آزاری و تنبیه بدنی کودکان در میان خانواده هاست و کمتر کسى را مى توان یافت که در کودکى، قربانى یکی از این موارد نبوده باشد.
آثار منفی تنبیه بدنی کودکان
با توجه به زیان هاى متعدد ناشى از تنبیه بدنی کودکان، بهتر است هرگز از آنها به منزله روش های آموزشى استفاده نکنیم. به طور کلى، تنبیه (به خصوص تنبیه بدنی کودکان) باعث ظاهر شدن مشکلات زیر در کودک می شود:
۱- بچه را دروغگو بار می آورد.
۲- افسردگى و بیماری هاى عصبى ایجاد می کند.
۳- بچه ها را کینه توز می کند.
۴- کودک را عاصى، بار می آورد.
۵- بچه ها را عبوس بار می آورد.
۶- در بچه ها تنفر ایجاد می کند.
۷- علاوه بر صدمات جسمى، رنج و تحقیر به دنبال می آورد.
۸- شادى را در بچه ها سرکوب می کند.
نکات مهم در تنبیه کودک
۱-لازم نیست تنبیه همیشه زبانى باشد؛ گاه یک نگاه ملامت بار یا بى اعتنایى برای کودک آموزنده و سازنده است.
۲-در تنبیه نباید زیاده روی کرد. چون اثر خود را از دست می دهد.
۳-والدین نباید امر تنبیه را به فرزند بزرگتر واگذار کنند؛ چرا که این امر باعث اختلاف بین فرزندان می شود.
۴-در تنبیه باید مشکلات و شرایط جسمى و روحى و روانی کودک را در نظر گرفت.
۵-قبل از تنبیه، باید ریشه و دلیل تخلف را جستجو کرد تا با از میان بردن آن از تکرار تخلف جلوگیرى به عمل آید.
در ادامه مطلب، در پرتو کلام نورانى معصومین (ع) نخست به موارد منع و جواز تنبیه بدنی کودکان و سپس به بهترین راه حل ها در این زمینه اشاره نموده و در خاتمه، به سیره معصومین (ع) نظر می افکنیم.
موارد منع تنبیه بدنی کودکان
در روایات اسلامی به چند مورد اشاره شده که نباید در آن موارد، به تنبیه بدنی کودکان مبادرت کرد. ذکر این مورد، برای آن نیست که در سایر موارد کتک زدن و تنبیه بدنی کودکان بی اشکال است، بلکه به طور کلی اصل اساسى و عمومى و اولیه اسلامی- که نقش تربیتى و اصلاحى بس عظیمی دارد – همان تشویق و تحریک مثبت و اشتیاق انگیز در کارهاى خوب است. تنبیه جز در موارد خاص – که به برخی از آنها اشاره خواهد شد – غالبا تأثیر منفی دارد و اگر گفته می شود در موارد زیر تنبیه بدنی کنار گذاشته شود از باب تأکید بر ترک آن است، نه تأیید آن در موارد دیگر.
۱-یکی از مواردی که نباید به تنبیه بدنی کودکان اقدام نمود آنجاست که نام هاى پاک و مقدسى بر کودکان نهاده شده باشد. اهل بیت (ع) در نامگذاری کودکان تأکید فراوانی داشته اند بر این که مبادا کودکان همنام پیامبر اکرم (ص) و حضرت فاطمه زهرا (ع) و ائمه معصومین (ع) مورد آزار و تنبیه بدنى قرار گیرند.
۲-از تنبیه بدنی کودکان، تا قبل از ده سالگى براى نماز باید اجتناب نمود. پیامبر اکرم (ص) فرموده است: «أدب صغار أهل بیتک بلسانک علی الصلاه و الطهور، فاذا بلغوا عشر سنین، فاضرب و لا تجاوز ثلاثا»؛(۱) فرزندان خردسالت را با زبان بر نماز و وضو انس و عادت دهید و آنگاه که به ده سالگى رسیدند، آنها را به خاطر سستى و سهل انگاری در نماز بزن، ولی از سه ضربه فراتر نرو.
از این روایت استفاده می شود که قبل از ده سالگى، تنبیه بدنی کودکان براى نماز جایز نیست. البته سنی که بدین منظور مشخص شده، در روایات، متفاوت ذکر شده است (هفت، هشت، نه و سیزده سالگى) بنابراین، لزوم رعایت جانب احتیاط اقتضا دارد که تا آنجا که ممکن است، از زدن اجتناب کرده و از روش هاى مناسب تر استفاده کرد.
موارد جواز تنبیه بدنی کودکان
۱-براى جلوگیری از انحراف
از امام صادق (ع) درباره کودک که به مرحله جوانى رسد و مسیحیت را برگزیند – در حالی که یکی از پدر و مادرش یا هر دو مسلمان بوده باشند – فرمود: جوان به حال خود رها نمی شود بلکه براى قبول اسلام او را تنبیه می کنند»(۲)
۲-براى تربیت
رسول خدا (ص) در بخشی از توصیه هاى خود به امیر مؤمنان على (ع) فرمود: براى تأدیب و تربیت، بیش از سه ضربه (به کودک) نزن».(۳) همچنان که در این روایت ملاحظه می شود، تنها در موارد خاصی که برای کودک سرنوشت ساز است – و نه براى هر عملی که از فرزند سر مى زند و احیانا مورد رضاى والدین نیست – اجازه داده شده که والدین از شیوه تنبیه بدنی کودکان استفاده کنند.
حد و حدود تنبیه بدنی کودکان
از روایات گذشته روشن شد که زدن فرزندان در مواردى – حتى براى تربیت و تأدیب – بلامانع است؛ اما باید دید که حد و حدود تنبیه بدنی کودکان تا کجاست و پدر و یا مادر تا چه مقدار و با چه وسیله اى مى توانند کودک را تنبیه کنند؟ آیا آنان مجاز هستند که با چوب یا شلاق، وحشیانه کودکان را به اصطلاح خود ادب و در حقیقت شکنجه کنند و بدن آنان را کبود و زخمى نمایند؟
آیا والدین اجازه دارند در هر سنی کودک را تنبیه بدنی کنند؟ آیا مى توانند هر گاه که از نافرمانى فرزندانشان به خشم آمدند، دیوانه وار به جان کودکان معصوم بیفتند و علاوه بر دشنام و ناسزاگویى، آنان را به باد کتک بگیرند؟ بى تردید پاسخ منفی است و چنین تصوری که برخى والدین ناآگاه درباره تأدیب و تربیت فرزند و تنبیه بدنی کودکان خود دارند، به کلى غلط است، روایاتی که از پیامبر و ائمه هدى (ع) رسیده حد و مرز تنبیه بدنی کودکان را کاملا روشن می کند.
تنبیه مجاز شرایط خاصی دارد که با در نظر گرفتن آنها مى بینیم این اصل، یک اصل حکیمانه است، نه شیوه خشونت آمیزى براى جبران ناتوانى هاى والدین در تربیت و هدایت کودکان. تنبیه بدنی کودکان پیش از ده سالگى، مجاز نیست و مقدار زدن نیز کاملا محدود است، و اگر بیش از آن باشد، یا منجر به سرخى و کبودى یا نقص عضو گردد، کیفر دارد:
الف) حماد بن عثمان می گوید: از امام صادق (ع) درباره تأدیب و زدن کودک و بنده زر خرید، پرسیدم ؟ حضرت فرمود: پنج یا شش ضربه بیشتر نزن و در همین اندازه نیز نرمش نشان ده.
۲- بیش از سه ضربه زدن قصاص دارد.(۴) از جمله وصایاى پیامبر اکرم (ص) به امام على (ع) این بود که فرمود: «براى تأدیب بیش از سه ضربه نزن؛ زیرا اگر چنین کردى روز قیامت قصاص خواهی شد».(۵)
۳-حضرت على (ع) به کودکانی که نوشته هاى خود را نزد آن حضرت آورده بودند – تا بهترینشان را برگزیند – فرمود: به معلم خود بگویید که اگر براى تأدیب، بیش از سه ضربه به شما بزند، از او قصاص خواهد شد.(۶)
ثبوت دیه بر پدر
هر گاه تأدیب و تنبیه فرزند جز با زدن او میسر نباشد، اگرچه با رعایت شرایط ضروری آن بی اشکال به نظر مى رسد، اما پدر باید به این نکته متوجه باشد که اگر در اثر زدن، بدن فرزند سرخ یا کبود و یا زخمی گردد یا آسیب ببیند و یا احیانا فرزند زیر ضربات پدر، فوت کند، اگرچه بدین منظور پدر قصاص نمی شود (این حکم فقط مختص به پدر است) اما یقینا باید دیه بپردازد، گرچه زدن فرزند به قصد دیگرى جز تأدیب هم نبوده باشد.(۷)
در استفتایی که از مرحوم حضرت آیه الله العظمی اراکى (ره) در این باره شده چنین آمده است: سؤال: هر گاه پدر، فرزند خود را به قصد تأدیب مورد ضرب قرار دهد آیا دیه دارد یا نه؟ جواب: هرگاه تأدیب طفل متوقف باشد بر ضرب، جایز است، ولى باید سرخ و کبود نشود و در فرض جواز، حکم تکلیفى با حکم وضعى منافات ندارد، مثل اکل در مخمصه… که با ضمان منافات ندارد، پس هر گاه سرخ یا کبود یا سیاه شود دیه مقرره را دارد.(۸)
یادآورى چند نکته مهم در تنبیه بدنی کودکان
۱- روایات اسلامى تنبیه بدنى را فقط در موردى تجویز می کند که جنبه تربیتى و هدایتی داشته باشد، نه این که هرگاه فرزند به دلخواه پدر و مادر و طبق سلیقه های شخصى یا تمایلات نفسانی آنان عمل نکرد، مجاز باشند او را تنبیه بدنى بکنند؛ زیرا دیگر تنبیه به عنوان عامل بازدارنده از کارهاى بد و وادار شدن به کارهاى خوب مطرح نیست، بلکه فقط وسیله ای است براى فرونشاندن خشم و غضب والدین.
۲- والدین مجاز نیستند کودکان کمتر از هفت سال (و بلکه براى رعایت احتیاط، کودکان کمتر از سیزده سال) خود را براى وادار کردن به نماز خواندن کتک بزنند.
۳- حداکثر تنبیه بدنی کودکان، شش ضربه است. البته معلم و مربى حق ندارد بیش از سه ضربه بزند(۹) و اگر بیشتر از این اندازه بزند، علاوه بر این که مرتکب حرام شده، بلکه باید قصاص هم بشود. پدر اگر چه تا زدن شش ضربه مجاز است، اما در صورتی که از این حد تجاوز کند در روز قیامت قصاص خواهد شد و قصاص خداوندى، بسیار شدیدتر و دردناک تر از قصاصی است که در دنیا به دست بشر انجام می گیرد.
روش هاى تنبیه
تنبیه ممکن است به صور گوناگون انجام گیرد و منحصر به کتک زدن نیست؛ زیرا ترش رویى و اخم نیز نوعى تنبیه است، همچنان که محروم کردن کودکان از بعض امور خوشایند و پر جاذبه نیز تنبیه دیگری است؛ اما در تنبیه جسمانى نیز مراد توسل به شیوه هاى خشن و وحشیانه و ضربه زدن با ترکه انار و شیلنگ و شلاق و… نیست. مثلا در مورد وسیله تنبیه زن به وسیله شوهر که قرآن در آیه «و اضربوهن…» به آن اشاره کرده، مرحوم طبرسی در مجمع البیان از امام باقر (ع) نقل می کند که مقصود «زدن با مسواک» (۱۰) است. بنابراین، اگر در باب تنبیه زن توسط شوهر بدین گونه برخورد شود، شیوه خاص تنبیه کودک نیز معلوم است. از این رو، به اولیا و مربیان توصیه می شود که:
اولا: تنبیه و به ویژه تنبیه بدنی کودکان را به عنوان شیوه اى عمومى و اصل اولیه برخورد با خطاهای کودکان به کار نگیرند.
ثانیا: بر اعصاب و احساسات خود مسلط باشند و در صورت لزوم از تنبیه استفاده کنند تا جلو کجروی کودک را بگیرند، نه این که خشم خود را بر کودک خالی کنند.
ثالثا: به حداقل تنبیه اکتفا کنند و از آن فراتر نروند.
رابعا: براى تنبیه کودک از هر وسیله ای استفاده نکنند، همچنین بر صورت و مواضع آسیب پذیر کودک نزنند و از شدت عمل و تنبیهات خشن جدا پرهیز کنند.
قهر، بهترین تنبیه و راه حل
راهکارهای مناسبی به عنوان روش های جایگزین تنبیه کودک وجود دارد. بهترین راه حلی که مى توان در این مسأله مهم و پیچیده ارائه کرد و از درس هاى تربیتی اسلام و اهل بیت (ع) است که این حتی اگر نیازى به تنبیه فرزندان باشد، آنها را نزنید؛ آنان غنچه هاى بهشتى هستند که زندگى را شیرین کرده اند، در چنین مواقعى با آنها قهر کنید؛ زیرا این عمل در روحیه کودک تأثیر به سزایی دارد و کودک احساس می کند با قهر کردن پدر یا مادر از او، گویى تمام درها به رویش بسته می شود و هیچ راهى جز دست کشیدن از کارهاى خلاف خود ندارد، پس می کوشد از کارهاى زشت خود دست بردارد و از پدر و مادر یا مربى هم پوزش بخواهد، اما نباید قهر کردن خیلى طول بکشد وگرنه بازتاب هاى منفی دیگری در بر خواهد داشت.
امام موسى بن جعفر (ع) به یکی از یاران خود که از دست فرزندش به ستوه آمده بود و شکایت می کرد فرمود: «لا تضربه و اهجره و لا تطل؛(۱۱) او را نزن، بلکه با او قهر کن، اما خیلى طول نکشد».
روش اهل بیت (ع) در تنبیه
روش اهل بیت (ع) این نبوده که دست به تنبیه بدنی کودکان خود بزنند و موردى سراغ نداریم و نقل نشده که چنین کاری کرده باشند. پس باید دید که شیوه تربیتی آن بزرگواران چگونه بوده است. با این که بعضی از آنان فرزندان زیادی داشتند، اما هرگز نیازى نمی دیدند که به تنبیه بدنی کودکان خود روی آورند و این مسأله بسیار مهم و درس آموز است و این ما هستیم که چون با راه و روش تربیت والای اسلامی آشنایی درست نداریم، فکر می کنیم که تنبیه بدنی کودکان، تنها راه تربیت فرزند است.
امامان معصوم (ع) نه تنها با کودکان با رأفت و نرمى رفتار می کردند، بلکه با غلامان خود نیز خوش رفتار و نرم خوى بوده اند، و در آن روزگار که در جامعه با بدترین روش ها یا بردگان رفتار می شد، آن بزرگواران هرگز نسبت به بردگان خشونت به خرج نمی دادند و جز با نرمى و ملایمت با آنان رفتار نمی کردند.
نتیجه گیری
تنبیه بدنی کودکان، یکی از مسائل مهم و چالشی والدین در فرایند تربیت فرزند است. آموزه های اسلامی و سیره معصومان (ع) نشان می دهد که اصل مورد تاکید در تربیت فرزند، پرهیز از تنبیه بدنی کودکان است مگر در موارد بسیار خاص آن هم در چارچوب شرایط و محدودیت های ویژه ای از جمله اینکه تنبیه بدنی کودکان، موجب سرخی یا کبودی در پوست آنها نشود و اگر چنین شود، در این دنیا، دیه و در آخرت، قصاص خواهد داشت. یکی از روش های جایگزین تنبیه بدنی کودکان از سوی اهل بیت (ع)، قهر کردن با کودک است مشروط بر اینکه کوتاه باشد.
پى نوشت ها
۱- ابن ابی فراس، مجموعه ورام، ص ۳۵۸
۲- «عن أبى عبدالله (ع) فی الصبى: اذا شب فاختار النصرانیه و أحد أبویه نصرانى أو مسلمین قال: لا یترک ولکن یضرب علی الاسلام». شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، ج ۱۸، ص ۵۴۶
۳- عن النبى (ص) فیما أوصى به أمیرالمؤمنین (ع) «لا تضربن أدبا فوق ثلاث.» ابن ابی فراس، مجموعه ورام، ص ۳۵۸
۴- «قلت لأبى عبدالله (ع) فى أدب الصبى و المملوک، فقال: خمسه أو سته و ارفق به» شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، ج ۱۸، ص ۵۸۱
۵- عن النبى (ص) فیما أوصى به أمیرالمؤمنین (ع): «لا تضربن فوق ثلاث فانک ان فعلت فهؤ قصاص یوم القیامه». ابن ابی فراس، مجموعه ورام، ص ۳۵۸
۶- «قال على (ع) لصبیان ألقوا ألواحهم بین یدیه لینظر فیها یخیر بینهم…: أبلغوا معلمکم ان ضربکم فوق ثلاث ضربات فی الأدب اقتص منه» شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، ج ۸۱، ۵۸۲
۷- ر.ک. محقق حلی، شرایع الاسلام، ج ۴، ص ۱۹۲ (این مسأله جزء مسلمات فقهی است. برای اطلاع بیشتر رجوع کنید به بخش دیات کتب فقه، که مقدار دیه براى هر بخش از بدن در آن جا مشخص شده است.)
۸- توضیح المسائل مرحوم آیت الله اراکی (ره)، بخش استفتاءات، ص ۵۷۱
۹- آیه الله العظمى خویى (ره) مى فرماید: «هذا فى غیر المعلم، و أما فیه فالظاهر عدم جواز الضرب بأزید من ثلاثه…» مبانى تکمله المنهاج، ج ۱، ص ۳۴۱
۱۰-فیض کاشانی، تفسیر صافى، ج ۱، ص ۳۵۴ به نقل از مجمع البیان.
۱۱- ابن فهد حلی، عده الداعى، ص ۷۹
منابع اقتباس: همشهرى؛ کتاب حقوق فرزندان در مکتب اهل بیت (ع)؛ راسخون
