اخلاق کامپیوتر، شاخه جدیدی از اخلاق کاربردی حرفه ای

اخلاق کامپیوتر به عنوان شاخه ای نو از اخلاق کاربردی حرفه ای است که به بررسی رفتارهای انسانی در بهره گیری از فناوری اطلاعات و رایانه می پردازد. این حوزه می کوشد میان پیشرفت فناوری و مسئولیت اخلاقی انسان تعادلی پایدار برقرار سازد.

تعریف اخلاق کامپیوتر و فناوری اطلاعات

اخلاق کامپیوتر هنگامی اهمیت یافت که فناوری کامپیوتر تا جایی پیشرفت کرد و فراگیر شد که مردم به تدریج از مشکلات و مسائلی که این منبع قدرتمند در به خطر انداختن منافع بالقوه آنان به وجود می آورد اطلاع یافتند. کلاهبرداری کامپیوتری و فاجعه های انسانی ناشی از کامپیوتر نمونه ای از مشکلات تازه ای است که این تکنولوژی پیشرو و پدید آورده است.

احتمالاً آقای دان پارکر[1] در مقاله قواعد اخلاق در پردازش اطلاعات[2] اولین کسی است که به اینگونه مشکلات توجه نموده است. این موضوعات در اواسط دهه هفتاد به تعبیر والترمنر[3] تحت عنوان «اخلاق کامپیوتر»[4] گرد آمدند. اخلاق کامپیوتر به مثابه شاخه جدیدی از اخلاق کاربردی حرفه ای با مسائلی در ارتباط است که فناوری کامپیوتر آنها را ایجاد کرده، متحول ساخته یا به آنها دامن زده است.

دبورا جانسون[5] اخلاق کامپیوتر را اینگونه تعریف می کند: مطالعه نحوه پیدایش طیف جدیدی از مسائل و معضلات متداول اخلاقی با خاستگاهی رایانه ای که به کاربست جدیدی از هنجارهای اخلاقی انجامیده تلاش می کند، شیوه های نو و بدیعی را در جهت حل این مسائل و معضلات به کار گیرد.

این حیطه از اخلاق کامپیوتر که معطوف به کاربرد نظریه های اخلاقی و روندهای تصمیم گیری بوده و فلاسفه آن را از زیر شاخه های اخلاق کاربردی به شمار آورده اند، حیطه محدودی است که به تدریج دامنه آن توسعه یافت تا جایی که جیمز مور[6] اخلاق کامپیوتر را اینگونه تعریف کرد: تحلیل ماهیت فناوری رایانه ای و تأثیرات اجتماعی آن به همراه تدوین و توجیه سیاست های مناسب درباره کاربرد اخلاقی این فناوری.

چشم انداز کلان امروزی اخلاق کامپیوتر مفاهیم، نظریه ها، فرایندهای مبتنی بر فلسفه، جامعه شناسی، حقوق، روان شناسی، دانش فنی کامپیوتر و نظام های اطلاعاتی را در برمی گیرد. هدف غایی باید به گونه ای باشد که فناوری به کارگیری کامپیوتر را از یک سو و ارزش های انسانی را از دیگر سو به گونه ای با هم تلفیق سازد که به جای آسیب رساندن به ارزش های انسانی، از آنها محافظت نماید و باعث توسعه این ارزش ها شود.

برای این حوزه از اخلاق کاربردی اصطلاح «اخلاق اطلاعات»[7] اصطلاح بهتری شناخته شده و مقبولیت بیشتری یافته است، به این دلیل که اولاً گونه های مختلفی از کامپیوترها از قبیل ماشین های خودکار، تراشه های کامپیوتری به کار رفته در دستگاه ها و بخش های شبکه سازی شده گسترده تر، ماشین های بزرگ و قدرتمندتر پدید آمده اند، از این رو واژه کامپیوتر امروزه واژه ای گمراه کننده است؛ ثانیاً صنایعی که سابقاً از هم جدا بودند، هر چه بیشتر به هم نزدیک شده، صنعت اطلاعاتی عامی را شکل داده اند که شامل کامپیوتر، مخابرات، تلویزیون های کابلی و ایستگاهی، دستگاه ضبط ویدئویی، موزیک و غیره می شود؛ از این رو کامپیوتر تنها بخشی از این صنعت است.

بی نظیر بودن کامپیوترها

سیستم کامپیوتری هشدار دهنده ای که در یک شرکت برای زیر نظر گرفتن رفتار مهندسان به کار گرفته می شود، که به خوبی نشان می دهد اگر تبعات و لوازم استفاده از سیستم های کامپیوتری به دقت و کمال مطالعه نگردد، ممکن است چه مشکلات اخلاقی ای به بار بیاورد.

وسائل نقلیه خدماتی در این شرکت چندین بار شبانه به سرقت رفته بود. شرکت تصمیم گرفت برچسب هایی الکترونیکی به این وسائل نقلیه بزند تا جابجایی آنها از دفتر مرکزی ردیابی شود. این امکان فراهم شد که در شب اطراف وسائل نقلیه موانع الکتریکی قرار دهند تا هر تلاشی برای سرقت آنها موجب به کار افتادن زنگ خطر در دفتر مرکزی و مرکز آماده باش پلیس گردد.

این سیستم به شدت موفق از کار درآمد و دزدی ها به نحو چشمگیری کاهش یافت. مدیران شرکت به این نتیجه رسیدند که این سیستم را می توان برای مشاهده ی غیر مستقیم حرکات مهندسان فروش در خلال کارهای روزانه نیز به کار بست تا فورا و بدون اطلاع آنان، رفتارهای ناهنجارشان ثبت شود.

مدیر کامپیوتر موظف شد این سیستم جانبی را کارآمدتر سازد، اقدامی که در پس آن مشکلاتی اخلاقی نهفته بود. چنانکه ملاحظه شد کاربرد مشروع فناوری در این مورد زمینه یک رفتار غیر اخلاقی مسئله دار را برای شرکت فراهم آورد که این رفتار بر همه مهندسان خدمات و نهایتاً همه افرادی که از وسائل نقلیه شرکت استفاده می کردند، تأثیر گذار بود.

مدیر کامپیوتر در وضعیت بسیار سختی قرار گرفت؛ زیرا میان مسئولیت حرفه ای خود در شرکت از یک سو و مسئولیتش در قبال کارکنان به عنوان اعضای جامعه از سوی دیگر دچار تعارض شده بود. این وضعیت به علت کارایی های بی نظیر کامپیوتر به وجود آمد. در حالی که تجسس از کارکنان بدون به کارگیری کامپیوترها نیز ممکن است، اما در وضعیت موجود این قدرت کامپیوترهاست که چنین کارهایی را عملی می سازد.

حریم خصوصی و کنترل کامپیوتری[8]

برخورداری از حریم خصوصی یک حق اساسی است؛ زیرا شرط لازم برای به عهده گرفتن تنظیم حیات خویش است.[9] تعدیل منافع و حقوق گروه های مختلف در یک جامعه آزاد دشوار است. مشکلات ناشی از محافظت از حریم خصوصی افراد توأم با تأمین نیازهای حکومت و اجتماع بر وابستگی تکنولوژیک رو به تزاید یک جامعه دلالت دارد.

در مواقعی افراد باید از قسمتی از حریم خصوصی خود برای نیل به منفعت عمومی جامعه صرف نظر کنند. سازمان ها بیش از پیش اطلاعات شخصی را ثبت و پردازش کامپیوتری می کنند. این عمل ممکن است بدون اطلاع و رضایت افراد باشد. پیشرفت های فناوری رایانه ای رشد پایگاه های اطلاعاتی را در پی داشته است.

این پایگاه ها می توانند اطلاعات شخصی و دیگر اطلاعات حساس را اعم از متن، تصویر و صدا در قالب های متعددی حفظ کنند. با آمدن کامپیوترها انواع اطلاعات جمع آوری شده و میزان آنها و سرعت و مقیاس تبدیل آنها متحول گردیده است.

امکان نقض حریم خصوصی مردم با هزینه کمتر و تفوق بیشتر مستمراً در حال افزایش است. دو نوع حریم خصوصی مهم وجود دارد: حریم خصوصی مصرف کنندگان و حریم خصوصی کارکنان و حقوق بگیران.[10]

اطلاعاتی از سوی مراکز اطلاعاتی نظیر مؤسسات بازاریابی و شرکت های بیمه، نمایندگی های اعتباری و خرده فروشی ها گردآوری می شود، حقوق مصرف کنندگان در کنترل اطلاعات مربوط به خود و فعالیت های تجاری شان را می توان مصادیقی از حریم خصوصی مصرف کنندگان در نظر گرفت.

در واقع شراکت گسترده در اطلاعات شخصی نوعی تضعیف حریم خصوصی است و توان افراد در کنترل سرنوشتشان در موضوعات ریز و درشت را کاهش می دهد. سازمان هایی که متضمن چنین فعالیت هایی اند، در حمایت از حقوق خصوصی و تضمین آن مسئولیت دارند. حریم خصوصی مصرف کننده به روابط تجاری وابسته است.

با تعمیم این مفهوم به حریم خصوصی حقوق بگیران روابط غیر تجاری نیز از اهمیت یکسانی با روابط تجاری برخوردار می گردند؛ مثلاً بی تردید رابطه رفاهی، کیفری و پزشکی با حریم خصوصی رابطه بسیار نزدیکی است. مطابق نظر اسپی نلو[11] موضوعاتی را که در انتقال و جابه جایی داده های مصرف کننده و ارباب رجوع باید مورد توجه قرار گیرند می توان به صورت زیر خلاصه کرد:

1. امکان این که داده ها به فروشندگان بی وجدان فروخته شوند؛
2. مشکلاتی که از تضمین صداقت و امانت گردآورندگان ناشی می شوند؛
3. امکان ترکیب داده ها به روش های نو برای ایجاد تصاویر ممزوج و مبسوطی از افراد؛
4. دشواری تصحیح اطلاعات نادرستی که از فایل های گوناگون و پرشمار عبور کرده باشند.

در نگاه نخست حریم خصوصی کارکنان با سه مؤلفه توسعه نظارت الکترونیکی، سازوکارهای دیگر تحلیل وضعیت های کاری و میزان بهره وری کارکنان مرتبط است. اسپی نلو اظهار می دارد که حقوق چهارگانه متعلق به حریم خصوصی افراد حقوق بگیر عبارت است از:

1. حق کنترل یا محدود کردن دستیابی به اطلاعات شخصی ای که وی برای کارفرما فراهم کرده است؛
2. حق انتخاب شغلی که در خارج از محل کار انجام می دهد؛
3. حق برخورداری از تفکرات شخصی؛
4. حق اختیار و آزادی بیان.

امکان نظارت بر کارها در دفاتر ادارات و کارگاه های جدید در حال افزایش است. لازم است ضمانتی فراهم شود تا سهولت نظارت بر افراد به نقض حقوق ناشی از حریم شخصی آنها نینجامد. برخی مشکلات عمده این حوزه عبارت اند از:

• برنامه های مدیریت شبکه ویژه کامپیوترهای شخصی که امکان نظارت بر پرونده ها و کارهای کاربر و ردیابی آنچه بر روی صفحه نمایشگر کامپیوتر فرد ثبت شده است را در اختیار می نهند.
• سیستم های مدیریت شبکه که امکان توقیف و بررسی دقیق ارتباطات میان ادارات مختلف و میان مکان های دور دست را فراهم می سازند.
• سیستم های پست الکترونیکی که آرشیوی از پیام ها را تشکیل می دهند که همگان – خواه به سبب توان فنی انجام این کار و خواه به سبب برخورداری از مرجعیت و اقتدار – می توانند آنها را بازبینی کنند.
• برنامه های الکترونیکی تجسسی که بهره وری و شرایط کار کارگران را رهگیری می کنند.
• سیستم های نظارتی موسوم به تلویزیون های مدار بسته که به صورت کامپیوتری کنترل می شوند و دارای قابلیت های بایگانی گسترده و توانایی های دیجیتالی رقابتی اند.

اصلاحیه ای که در منشور بریتانیایی حفاظت از داده ها نسبت به اصول حفاظت از اطلاعات (۱۹۸۴) انجام شد، چارچوبی فراهم کرده است که می تواند موضوع حریم خصوصی و توسعه معقول سیاست مربوط به آن و توسعه و کاربرد نظامهای اطلاعاتی به اختصار (IS) را لحاظ کند.

این اصول اصلاح شده عبارت اند از:

1. داده های شخصی باید منصفانه و کاملاً قانونی پردازش شوند.
2. داده های شخصی باید برای اهداف مشروع واضح و معین جمع آوری شوند.
3. داده های شخصی را نبایست به شیوه ای که ناسازگار با هدف جمع آوری آنهاست پردازش کرد.
4. داده های شخصی باید مرتبط با اهدافی باشند که برای آنها جمع آوری شده اند و برای آن کفایت کند و از حد معمول خارج نشده پردازش دیگری نشوند.
5. داده های شخصی باید صحیح و در مواقع ضروری روز آمد شوند.
6. داده های شخصی نباید برای مدتی طولانی تر از زمان رسیدن به اهدافی که برای آنها گردآوری شده اند، نگه داری و پردازش شوند.
7. شخص باید در فواصل معقولی اجازه یابد تا بدون معطلی بیش از حد یا هزینه زیادی و بدون تهدید به هر فرد کنترل کننده ای که به پردازش داده های مرتبط با او می پردازد، دسترسی داشته باشد و از تمام اطلاعات موجود به عنوان منبع آنها آگاهی یابد و باید از لوازم منطقی هر نوع پردازش خودکار داده های مرتبط با او که ناگزیر مستلزم تصمیم گیری های خاص است اطلاع یابد. باید در موارد مقتضی این داده های شخصی اصلاح حذف یا بلوکه شوند و جزئیات این اصلاح، حذف و توقیف برای فرد سومی که این داده ها در اختیارش قرار می گیرد در دسترس باشد.
8. دسترسی بدون اجازه، تغییر افشا یا انهدام داده های شخصی و هدر دادن یا از بین بردن غیر قانونی یا اتفاقی آنها با شرایط مناسب امنیتی منافات دارد.

تدارک اطلاعات[12]

برخورداری از اطلاعات از ارزشمندترین امتیازات است؛ زیرا از رهگذر اطلاعات است که مردم می توانند به شناختی برسند که در کار تصمیم سازی جاری و آینده آنان مفید باشد. اطلاعات با انتقال پیام ارزشمند به یک دریافت کننده مرتبط است؛ از این رو اطلاعات باید شفاف، کوتاه، به هنگام، مربوط، دقیق و کامل باشد. پیامی که برای گیرنده ارزشی ندارد، صرفاً داده[13] نامیده می شود.

عمده تهیه اطلاعات از طریق کاربرد سیستم های اطلاعات کامپیوتری است. مسئولیت در این امور موضوع پیچیده ای است؛ مثلا معلوم نیست که آیا تهیه یک سیستم اطلاعاتی ارائه یک خدمت است یا عرضه یک تولید است و همچنین معلوم نیست که آیا یک فرد به تنهایی قادر است به طور کامل از یک سیستم اطلاعاتی وسیع آگاهی یابد؟

چنانچه این امر ممکن نباشد نمی توان آن فرد را به تنهایی مسئول همه عواقب چنین سیستم وسیعی دانست. اغلب چنین است که یک سازمان و تعدادی از افراد درون آن سازمان مسئولیت مشترک دارند. آشنایی با ماهیت «مسئولیت» از اهمیت ویژه ای برخوردار است.

نتیجه گیری

اخلاق کامپیوتر یادآور آن است که توسعه فناوری، بدون هدایت ارزش های انسانی، می تواند به بحران اعتماد، نابرابری و سوء‌استفاده منجر شود. رعایت اصول اخلاق کامپیوتر در طراحی، استفاده و آموزش فناوری، ضامن پایداری و عدالت دیجیتال است. در نهایت، جامعه ای که اخلاق کامپیوتر را جدی بگیرد، از فناوری به عنوان ابزاری در خدمت انسانیت بهره خواهد برد، نه بر ضد آن.

پی نوشت ها

[1] Donn parker.

[2] Rules of ethics for information processing.

[3] Walter Maner.

[4] Computer Ethics.

[5] Deborah Johanson.

[6] James Moor.

[7] information ethics.

[8] Monitoring کنترل و زیر نظر گرفتن به وسیله دستگاههای کامپیوتری (م).

[9] Self – determination.

[10] consumer privacy and employee privacy.

[11] Spinello.

[12] information provision.

[13] به شناسه های شخصی قبل از فرآوری و پردازش داده (data) و پس از فرآوری و پردازش اطلاعات (information) میگویند (م).

[14] Parker.

[15] Swope.

[16] Baker.

منبع بازنشر: جمعی از نویسندگان، اخلاق کاربردی؛ چالش ها و کاوش های نوین در اخلاق عملی، قم، نشر پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1389ش، ص393-402.