اعراب جاهلی غرق در فساد اخلاقی، کینه توزی و تفاخر به قوم گرایی بوده و سال ها با هم می جنگیدند، اسلام این فرهنگ را از بین برد و آنان را از بت پرستی نجات داد.
آداب و فرهنگ اعراب جاهلی را که مردم مکه و مدینه را شامل می شود، به طور کامل نمی توان در این مقاله بیان نمود بنابراین به طور مختصر به برخی از اوصاف اخلاقی، فرهنگی و اجتماعی آنان در این مقاله اشاره می شود:
اخلاق عمومی اعراب جاهلی
اعراب جاهلی و به خصوص فرزندان عدنان طبعا سخی و مهمان نواز بودند، کمتر به امانت خیانت می کردند، پیمان شکنی را گناه غیر قابل بخششی می دانستند. در راه عقیده فداکار بودند و از صراحت لهجه کاملا برخوردار بودند.
حافظه های نیرومندی برای حفظ اشعار و خطبه ها در میان آنان پیدا می شد و در فن شعر و سخنرانی سرآمد روزگار بودند. شجاعت و جرات آنان ضرب المثل بود، در اسب دوانی و تیراندازی مهارت داشتند، فرار و پشت به دشمن را زشت و ناپسند می شمردند.
ولی در برابر این ها، یک رشته فساد اخلاقی، دامن گیر آن ها شده بود که جلوه هر کمالی را از بین برده بود و اگر روزنه ای از غیب به روی آنان باز نمی شد، به طور مسلم طومار حیات انسانی آن ها در هم پیچیده می شد. یعنی اگر در اواسط قرن ششم میلادی، آفتاب روان پرور اسلام بر دل های اعراب جاهلی نتابیده بود، دیگر امروز اثری از عرب عدنانی مشاهده نمی گردید.
از یک طرف نبود رهبر و فرهنگ صحیح و از طرف دیگر انتشار فساد به طوری که صفحات تاریخ برای ما از جنگهای پنجاه ساله و صدساله آن ها داستان هایی نقل می کند؛ آن هم بر سر موضوعات کوچک و بی اهمیت، وجود بی نظمی و هرج و مرج و نبودن یک حکومت مقتدر که بر اوضاع مسلط باشد و یاغی ها را بر سر جای خود بنشاند، سبب شده بود که اعراب جاهلی به صورت خانه به دوش زندگی کنند.[1]
کینه توزی اعراب جاهلی
یکی از اوصاف مردم مکه و مدینه کینه توزی شدید آنان بود. اعراب جاهلی بر همین دلیل به کشتار همدیگر می پرداختند. قرآن کریم از صفت اعراب چنین پرده بر می دارد:
«وَ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَینَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً؛ خداوند خطاب به اعراب مى گوید: «فراموش نكنید كه در گذشته چگونه با هم دشمن بودید ولى خداوند در پرتو اسلام و ایمان دل هاى شما را به هم مربوط ساخت، و شما دشمنان دیروز، برادران امروز شدید».
با این تعبیر خداوند که در میان دل هاى شما الفت ایجاد كرد، اشاره به یك معجزه اجتماعى اسلام شده، زیرا اگر سابقه دشمنى و عداوت پیشین مردم مکه و مدینه را درست دقت كنیم كه چگونه كینه هاى ریشه دار در طول سال هاى متمادى در دل هاى آن ها انباشته شده بود، و چگونه یك موضوع جزئى و ساده كافى بود آتش جنگ خونینى در میان آن ها بیفروزد.
مخصوصا با توجه به اینكه مردم نادان و بى سواد و نیمه وحشى معمولا افرادى لجوج و انعطاف ناپذیرند، و به آسانى حاضر به فراموش كردن كوچك ترین مسائل گذشته نیستند، در این صورت اهمیت این «معجزه بزرگ اجتماعى» اسلام آشكار مى شود، و ثابت مى گردد كه از طرق عادى و معمولى امكان پذیر نبود كه در طى چند سال، از چنان ملت پراكنده و كینه توز و نادان و بى خبر، ملتى واحد و متحد و برادر بسازند.[2]
انحطاط فکری و فساد اخلاقی در اعراب جاهلی
اعراب جاهلی قبل از اسلام به علت انحطاط فکری غرق در جهل و فساد اخلاقی بودند. امیرمومنان علی (ع) انحطاط فکری و فساد اخلاقی اعراب جاهلی را چنین بیان می فرماید:
«إِنَّ اللَّهَ بَعَثَ مُحَمَّداً (صلی الله علیه و آله) نَذِیراً لِلْعَالَمِینَ- وَ أَمِیناً عَلَى التَّنْزِیلِ- وَ أَنْتُمْ مَعْشَرَ الْعَرَبِ عَلَى شَرِّ دِینٍ وَ فِی شَرِّ دَارٍ- مُنِیخُونَ بَینَ حِجَارَةٍ خُشْنٍ وَ حَیاتٍ صُمٍّ- تَشْرَبُونَ الْكَدِرَ وَ تَأْكُلُونَ الْجَشِبَ- وَ تَسْفِكُونَ دِمَاءَكُمْ وَ تَقْطَعُونَ أَرْحَامَكُمْ- الْأَصْنَامُ فِیكُمْ مَنْصُوبَةٌ وَ الْآثَامُ بِكُمْ مَعْصُوبَةٌ؛[3]
همانا خداوند تعالى محمد (صلّى اللّه علیه و آله) را (به پیغمبرى) بر انگیخت در حالی كه آن حضرت ترساننده مردم از عذاب الهى و امین و نگهدارنده وحى و آنچه بر او نازل می شد بود و شما گروه عرب در زشت ترین كیش (بت پرستى) و بد ترین خانه ها (حجاز) در میان سنگ هاى درشت و كرزه مارهائی كه از حیث توحش گویا كر بودند اقامت گزیده بودید.
شرابتان آبى تیره و گندیده و طعامتان خشن بود (معجونى از هسته خرما و خون و سرگین شتر و سوسمار خشگ كرده و آن را می خوردید) خون یكدیگر را می ریختید از خویشانتان دورى می كردید (پسر پدر را میكشت و پدر دختر را زنده به گور می كرد) بت ها را می پرستیدید گناهان را رها نمی كردید»
سالیان درازی آتش جنگ خانمان براندازی میان دو قبیله «اوس» و «خزرج» که در مدینه ساکن بودند شعله ور بود. روزی یکی از سران، خزرج به نام اسعد بن زراره برای تقویت قبیله خود سفری به مکه نمود تا به وسیله کمک های نظامی و مالی «قریش» دشمن صدساله خود «اوس» را سرکوب سازد. اما او اتفاقاً در هنگام طواف خانه خدا با پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) روبرو می شود.
هرچند از سوی عتبه بن ربیعه سفارش شده بود که به سخنان پیامبر گوش ندهد، اما بعد از تردید از عقل خود کار گرفته به سخنان آن حضرت گوش فرا داد. پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) آیات 151و 152 سوره انعام را که واقعاً آیینه تمام نمای روحیات و آداب اعراب جاهلی است برای او تلاوت نمود. این دو آیه که متضمن درد و درمان ملتی بود که صدو بیست سال با یکدیگر جنگ داشتند، تاثیر عمیقی در دل وی گذارد. لذا فورا اسلام آورد.[4]
در این دو آیه خداوند فرموده است: «قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَیكُمْ أَلاَّ تُشْرِكُوا بِهِ شَیئاً وَ بِالْوالِدَینِ إِحْساناً وَ لا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ مِنْ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَ إِیاهُمْ وَ لا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ وَ لا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتی حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ. وَ لا تَقْرَبُوا مالَ الْیتیمِ إِلاَّ بِالَّتی هِی أَحْسَنُ حَتَّى یبْلُغَ أَشُدَّهُ وَ أَوْفُوا الْكَیلَ وَ الْمیزانَ بِالْقِسْطِ لا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها وَ إِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَ لَوْ كانَ ذا قُرْبى وَ بِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ».
یعنی بگو: «بیایید آنچه را پروردگارتان بر شما حرام كرده است برایتان بخوانم: اینكه چیزى را شریك خدا قرار ندهید! و به پدر و مادر نیكى كنید! و فرزندانتان را از (ترس) فقر، نكشید! ما شما و آن ها را روزى مى دهیم؛ و نزدیك كارهاى زشت نروید، چه آشكار باشد چه پنهان!
و انسانى را كه خداوند محترم شمرده، به قتل نرسانید! مگر به حق (و از روى استحقاق)؛ این چیزى است كه خداوند شما را به آن سفارش كرده، شاید درك كنید. و به مال یتیم، جز به بهترین صورت (و براى اصلاح)، نزدیك نشوید، تا به حد رشد خود برسد! و حق پیمانه و وزن را به عدالت ادا كنید!
هیچ كس را، جز به مقدار تواناییش، تكلیف نمىكنیم- و هنگامى كه سخنى مى گویید، عدالت را رعایت نمایید، حتى اگر در مورد نزدیكان (شما) بوده باشد و به پیمان خدا وفا كنید، این چیزى است كه خداوند شما را به آن سفارش مى كند، تا متذكر شوید!
مضامین این دو آیه و طرز گفتگوی پیامبر (صلی الله علیه و آله) با «اسعد» گواه بر این است که تمام این صفات پست، دامن گیر توده اعراب جاهلی بود و برای همین جهت رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در نخستین برخورد با اسعد، این دو آیه را برای او خواند و از این طریق او را با اهداف رسالت خود آشنا ساخت.[5]
مباهات و افتخار اعراب جاهلی به كثرت نفرات
یکی از خصلت های زشت اعراب جاهلی و مردم مکه و مدینه مباهات به کثرت نفرات طوائف بود. این مسئله آنان را به خود مشغول نموده، عمرى را به این كار لغو گذراندند كه این عده بگویند رجال ما بیشتر است، و آن عده دیگر بگویند ما بیشتریم و به این هم اكتفاء نكردند تا آنكه به سر قبر مردگان خود رفته، عدد آن ها را به عدد زنده هایشان افزودند، و به مردگان بیشتر خود مباهات می کردند.
اساس این معنا روایاتى است كه در شان نزول سوره تکاثر وارد شده، كه دو قبیله از انصار با یك دیگر تفاخر مى كردند به داشتن مردانى از زندگان و در آخر از مردگان، و در بعضى دیگر آمده كه این جریان در مكه اتفاق افتاد؛ بنى عبد مناف با بنى سهم مفاخرت كردند و به مفاخرت داشتن نفرات زنده اكتفاء ننموده، در آخر مردگان را هم به حساب آوردند و سوره مورد بحث در شان آنان نازل شد.[6]
تفاخر به قبیله و نژاد در اعراب جاهلی
یکی از فرهنگ های غیر معقول اعراب جاهلی یعنی مردم مکه و مدینه تفاخر به قبیله و نژاد بود. قرآن کریم با آیه «إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ»[7] بعد از آنكه بزرگترین مایه مباهات و مفاخره عصر جاهلى یعنى نسب و قبیله را از كار مى اندازد، به سراغ معیار واقعى ارزشى رفته مى افزاید:
«گرامىترین شما نزد خداوند با تقواترین شما است» (به این ترتیب قلم سرخ بر تمام امتیازات ظاهرى و مادى كشیده، و اصالت و واقعیت را به مسئله تقوا و پرهیزكارى و خدا ترسى مى دهد، و مىگوید براى تقرب به خدا و نزدیكى به ساحت مقدس او هیچ امتیازى جز تقوا موثر نیست.[8]
گروهى ارزش واقعى خویش را در انتساب به «قبیله معروف و معتبرى» مى دانند، و لذا براى تجلیل مقام قبیله و طائفه خود دائما دست و پا مى كنند، تا از طریق بزرگ كردن آن خود را به وسیله انتساب به آن بزرگ كنند.
مخصوصا در میان اقوام جاهلى افتخار به انساب و قبائل رایج ترین افتخار موهوم بود، تا آنجا كه هر قبیلهاى خود را« قبیله برتر» و هر نژادى خود را «نژاد والاتر» مى شمرد، كه متاسفانه هنوز رسوبات و بقایاى آن در اعماق روح بسیارى از افراد و اقوام وجود دارد.[9]
در حدیثى مى خوانیم: روزى پیامبر (صلی الله علیه و آله) در مكه براى مردم خطبه خواند و فرمود:
«یا ایها الناس ان اللَّه قد اذهب عنكم عیبة الجاهلیة، و تعاظمها بابائها، فالناس رجلان: رجل بر تقى كریم على اللَّه، و فاجر شقى هین على اللَّه، و الناس بنو آدم، و خلق اللَّه آدم من تراب، قال اللَّه تعالى: یا أَیهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَ أُنْثى وَ جَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ؛
اى مردم! خداوند از شما ننگ جاهلیت و تفاخر به پدران و نیاكان را زدود، مردم دو گروه بیش نیستند: نیكوكار و با تقوا و ارزشمند نزد خدا، و یا بدكار و شقاوتمند و پست در پیشگاه حق، همه مردم فرزند آدم اند، و خداوند آدم را از خاك آفریده، چنان كه مى گوید: اى مردم! ما شما را از یك مرد و زن آفریدیم، و شما را تیره ها و قبیله ها قرار دادیم تا شناخته شوید، از همه گرامی تر نزد خداوند كسى است كه از همه پرهیزگارتر باشد، خداوند دانا و آگاه است»[10].
نتیجه گیری
از مطالبی که بیان شد این نتیجه به دست می آید که اعراب جاهلی قبل از اسلام غرق در جهل بوده و بر اساس فرهنگ ها و آداب غیر انسانی مشکلات اعتقادی، اجتماعی و اخلاقی را بر جامعه خود حاکم نموده بودند و از نظر اقتصادی نیز به علت فرهنگ و تمدن جاهلی سامان نداشته اند. دین اسلام با رهنمودهای روشن و بر طبق مقتضای فطرت و عقل انسانی آنان را از این وضعیت اسفبار نجات داد و به راه درست هدایت نمود و تمدن اسلامی را جایگزین تمدن جاهلی نمود.
نویسنده: حمیدالله رفیعی
پی نوشت ها
[1] . فروغ ابدیت، ج1، ص36.
[2]. تفسیر نمونه، ج3، ص29.
[3] . نهج البلاغه، خطبه 26.
[4] . رک: فروغ ابدیت، ج1، ص 40-41.
[5] . فروغ ابدیت، ج1، ص42.
[6]. ترجمه تفسیر المیزان، ج20، ص601.
[7]. حجرات، 13.
[8]. تفسیر نمونه، ج22، ص197.
[9]. همان، ج22 ص198.
[10]. الجامع لأحكام القرآن، ج16، ص341.
منابع
1. قرآن کریم.
2. نهج البلاغه
3. سبحانی، جعفر، فروغ ابدیت، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، چ8، 1372ش.
4. طباطبایى، محمدحسین، ترجمه تفسیر المیزان، قم، دفتر انتشارات اسلامى ،چ5، 1374 ش.
5. قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لأحكام القرآن، تهران، ناصر خسرو، چ1، 1364ش.
6. مكارم شیرازى، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الكتب الإسلامیة ، چ 10، 1371 ش.
