مردم کوفه از ظلم و ستم دولت یزید بن معاویه به تنگ آمده بودند. از این رو نامه های متعدد و بی شماری را مبنی بر دعوت امام حسین (علیه السلام) به کوفه فرستاده بودند تا آنان از ظلم یزید بن معاویه نجات دهد. امام حسین (علیه السلام) بر وظیفه شرعی و عقلی، دعوت مردم کوفه لبیک گفته و به همراه با اهل بیت و عده ای از یاران خود حتی حج خود را ناتمام گذاشته و به سوی کوفه رهسپار گشتند.
زمانی که امام حسین (علیه السلام) بی وفایی و عهد شکنی مردم کوفه را دید و از آنان نا امید گشت، نامه ای به آنان نوشت. در این نامه مردم کوفه در معرض سرزنش امام حسین (علیه السلام) قرار گرفته و از خیانت آنان سخن گفته است.
متن نامه
أَمَّا بَعُدَ فَتَبّاً لَكُمْ أَیتُهَا الْجَمَاعَةُ وَ تَرَحاً حِینَ اسْتَصْرَخْتُمُونَا وَلِهِینَ فَأَصْرَخْنَاكُمْ مُوجِفِینَ سَلَلْتُمْ عَلَینَا سَیفاً كَانَ فِی أَیمَانِنَا وَ حَشَشْتُمْ عَلَینَا نَاراً اقْتَدَحْنَاهَا عَلَى عَدُوِّنَا وَ عَدُوِّكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ إِلْباً لَفّاً عَلَى أَوْلِیائِكُمْ وَ یداً لِأَعْدَائِكُمْ بِغَیرِ عَدْلٍ أَفْشَوْهُ فِیكُمْ وَ لَا لِأَمَلٍ أَصْبَحَ لَكُمْ فِیهِمْ وَ عَنْ غَیرِ حَدَثٍ كَانَ مِنَّا وَ لَا رَأْی تَفَیّلَ عَنَّا.
فَهَلَّا لَكُمُ الْوَیلَاتُ تَرَكْتُمُونَا وَ السَّیفُ مَشِیمٌ وَ الْجَأْشُ طَامِنٌ وَ الرَّأْی لَمْ یسْتَحْصَفْ وَ لَكِنِ اسْتَسْرَعْتُمْ إِلَیهَا كَتَطَایرِ الدَّبَى وَ تَدَاعَی ُمْ عَنْهَا كَتَدَاعِی الْفَرَاشِ. فَسُحْقاً وَ بُعْداً لِطَوَاغِیتِ الْأُمَّةِ وَ شُذَّاذِ الْأَحْزَابِ وَ نَبَذَةِ الْكِتَابِ وَ نَفَثَةِ الشَّیطَانِ وَ مُحَرِّفِی الْكَلَامِ وَ مُطْفِئِی السُّنَنِ وَ مُلْحِقِی الْعَهْرَةِ بِالنَّسَبِ الْمُسْتَهْزِءِینَ الَّذِینَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِینَ.
وَ اللَّهِ إِنَّهُ لَخَذْلٌ فِیكُمْ مَعْرُوفٌ قَدْ وَشَجَتْ عَلَیهِ عُرُوقُكُمْ وَ تَوَارَتْ عَلَیهِ أُصُولُكُمْ فَكُنْتُمْ أَخْبَثَ ثَمَرَةٍ شَجَا لِلنَّاطِرِ وَ أُكْلَةً لِلْغَاصِبِ.
أَلَا فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى النَّاكِثِینَ الَّذِینَ ینْقُضُونَ الْأَیمانَ بَعْدَ تَوْكِیدِها وَ قَدْ جَعَلُوا اللَّهَ عَلَیهِمْ كَفِیلًا.
أَلَا وَ إِنَّ الدَّعِی ابْنَ الدَّعِی قَدْ رَكَزَ مِنَّا بَینَ اثْنَتَینِ بَینَ الْمِلَّةِ [السَّلَّةِ] وَ الذِّلَّةِ وَ هَیهَاتَ مِنَّا الدَّنِیئَةُ یأْبَى اللَّهُ ذَلِكَ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ حُجُورٌ طَابَتْ وَ أُنُوفٌ حَمِیةٌ وَ نُفُوسٌ أَبِیةٌ وَ أَنْ نُؤْثِرَ طَاعَةَ اللِّئَامِ عَلَى مَصَارِعِ الْكِرَامِ.
وَ إِنِّی زَاحِفٌ إِلَیهِمْ بِهَذِهِ الْأُسْرَةِ عَلَى كَلَبِ الْعَدُوِّ وَ كَثْرَةِ الْعَدَدِ وَ خِذْلَةِ النَّاصِرِ. أَلَا وَ مَا یلْبَثُونَ إِلَّا كَرَیثِمَا یرْكَبُ الْفَرَسُ حَتَّى تَدُورَ رَحَى الْحَرْبِ وَ تُعْلَقَ النُّحُورُ.
عَهْدٌ عَهِدَهُ إِلَیّ أَبِی (علیه السلام) فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ ثُمَّ كِیدُونِ فَلا تُنْظِرُونِ. إِنِّی تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ رَبِّی وَ رَبِّكُمْ ما مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِناصِیتِها إِنَّ رَبِّی عَلى صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ.[1]
ترجمه نامه
اى مردم کوفه نابودى و مرگتان باد! در این هنگام كه ما را به فریاد رسى خود خواندید شتابان به فریادتان رسیدیم. شمشیرى را كه از آن ماست هم به روى خود ما بركشیدید و آتشى را كه ما بر دشمنان خود و شما برافروخته بودیم بر خود ما افروختید و به زیان اولیا و دوستان خود یك دل و همدست شدید و دستیار دشمنانتان گشتید، بى آنكه عدالتى در میان شما برقرار كنند یا شما آرمانى بدان ها داشته باشید و بى آنكه بدعتى از ما سر زده و به ناهنجار، راى سست و خطایى از ما صادر شده باشد.
هان، چه نكبت ها كه بر شما رسد! ما را وانهادید در حالى كه هنوز شمشیرها در نیام است و خاطرها آسوده است و راى ما برنگشته، ولى شما چون هم پروازى ملخ ها بر آن شتافتید و چون پیاپى درآمدن پروانه گان (بر سر شمع) از پس یك دیگر فرو ریختید. نابودى و آوارگى از آن طاغوت ها و گردن كشان امت و راندگان احزاب و دور افكنان قرآن و وسوسه پذیران دم شیطان و تحریف كنندگان كلام حق و خاموش كنندگان مشعل سنت ها و پیوند دهندگان زناكاران به دودمان و مسخره كنندگانى است كه قرآن را پاره پاره كردند.
به خدا سوگند كه به راستى، این واگذشتن نامردانه در میان شما زبان زد همگان است و رگ و ریشه شما بر آن رسته و بیخ هاى وجودتان بر آن استوار شده است. پس شما براى باغبان خود، پلیدترین میوه گلوگیر خاردار و گوارا ترین میوه خوش گوار براى رباینده زورگو هستید.
هلا، نفرین خدا بر پیمان شكنانى كه پیمان ها و سوگندها را پس از استوارى آن و با آنكه خدا را بر آن ضامن و گواه گرفتند، بشكنند.
هلا، (به هوش باشید)، آن زنا زاده پسر زنا زاده ما را بر سر دو راهه (انتخاب) شریعت، یا خوارى قرار داده و چه دور است پست منشى از ما، خدا و پیامبر او و جمله مؤمنان و دامان هاى پاكى (كه ما را در خود پرورده) و طبع هاى غیرتمند و آزاده مردم سر بلند این را نپذیرند كه ما (ذلت) فرمانبردارى از فرومایگان را بر (افتخار) جانبازى رادمردان ترجیح دهیم.
و (اینك) من با این تنى چند افراد خاندان و عشیره ام به پیش مى تازم، با آنكه دشمن سر سخت و پرشمار است و یاوران دست از یاورى كشیده اند، هلا! دیرى نگذرد، مگر چندان كه بر اسب سوار شوند كه آسیاب جنگ به گردش درآید و گردن ها فرو آویزد.
این است عهدى كه پدرم (علیه السلام) با من نهاده، پس شما كار خود را فراهم آرید و سپس دست به كار شوید و مهلت ندهید. من به خداوند كه پروردگار من و شماست توكل كردم و هیچ جاندارى نیست مگر آنكه زمام و سرنوشتش به دست اوست، به راستى پروردگارم بر راه راست باشد.[2]
علت پذیرش دعوت مردم کوفه از سوی امام حسین (علیه السلام)
در اذهان برخی این سوال ایجاد می شود که چرا امام حسین (علیه السلام) دعوت مردم کوفه را پذیرفت در حالی که او می دانست مردم کوفه همان گونه که با امام علی (علیه السلام) پدر گرامی اش بی وفایی کردند، با او نیز چینن رفتاری خواهند کرد.
در پاسخ این سوال باید گفت که هر چند امام حسین (علیه السلام) از روحیه مردم کوفه اگاه بودند، اما او نمی توانست دعوت آنان را رد کند چون تا این زمان هیچ چیزی برای مردم اشکار نبود اگر امام حسین (علیه السلام) دعوت مردم کوفه را نمی پذیرفتند، قطعا امام حسین (علیه السلام) در تاریخ به عنوان فرزند رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) و امام شیعیان در معرض قضاوت قرار می گرفت و همگان او را در این مسئله محکوم می کردند.
چون هزاران نامه از طرف مردم کوفه به امام (علیه السلام) رسید كه طى آن ها اعلام آمادگى براى بیعت با امام كرده بودند، از طرف دیگر، امام با حكومت یزید مخالفت كرده وارد مكه شده بود، و در مكه نیز احساس نا امنى مى كرد، با بررسى هاى همه گزینه ها، كوفه به شرط وفادارى مردم کوفه بهترین گزینه بود!
از طرف دیگر رد دعوت آن ها بدون هیچ گونه بررسى درست نبود؛ زیرا امام به نوعى احساس وظیفه و تكلیف مى كرد. در واقع، اجابت دعوت مردم كوفه از طرف امام حسین (علیه السلام) بى شباهت به قبول خلافت توسط على (علیه السلام) پس از قتل عثمان بن عفان خلیفه سوم نبود.
على (علیه السلام) در آن شرائط مایل به قبول خلافت نبود، بلكه آن را ناموفق ارزیابى مى كرد. اما چون با اصرار امت رو به رو شد، پذیرفت. امام حسین (علیه السلام) نیز احساس وظیفه مى كرد. به تعبیر شهید مطهرى، قبول دعوت مردم كوفه از طرف امام حسین (علیه السلام) «همكارى و تعاون» بود، اما مخالفت با یزید و ایستادگى در برابر او «تهاجم»، به حساب مى آمد.
البته باید توجه داشت كه كوفه باید به عنوان محل قیام در نظر گرفته شود، اما قیام حضرت، ماه ها پیش از رسیدن نامه هاى كوفه در مكه، آغاز شده بود و در واقع مردم کوفه پس از آغاز قیام، به امام پیوستند. اما در اصل قیام نقش نداشتند، اگر اهل كوفه هم وجود نداشتند، امام حسین (علیه السلام) با یزید بیعت نمى كرد، چنان كه سال ها پیش با ولی عهدى او بیعت نكرده بود و پیش از حركت به مكه نیز در مدینه زیر بار بیعت او نرفته بود.[3]
جمع بندی
از آنچه بیان گردید این نتیجه حاصل می گردد که امام حسین (علیه السلام) مردم کوفه را بی دلیل مورد سرزنش و لعن قرار نداده است بلکه مردم کوفه واقعا مستحق محتوای این نامه امام حسین (علیه السلام) بوده اند؛ زیرا آنان با هزاران نامه با امام بیعت کرده بودند، اما به صورت بی سابقه ای در تاریخ بشریت پیمان شکنی کردند و امام حسین (علیه السلام) را تنها گذاشتند. در حقیقت کار آنان باعث گردید که امام حسین (علیه السلام) در تله یزید و ابن زیاد قرار بگیرد و باعث شهادت آن حضرت و اسارت خاندان رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) بشوند.
خیانتی که اهل کوفه و کوفیان نسبت به امام حسین (علیه السلام) انجام دادند بسیار بزرگ و نا بخشودنی است. به همین دلیل خود مردم کوفه بعد از شهادت امام حسین (علیه السلام) و تمام شدن حادثه عاشورا متوجه گناه بزرگ خود شدند و به عنوان توابین علیه دستگاه یزید قیام کردند و بسیاری از آن ها در جنگ با یزیدیان کشته شدند.
پی نوشت ها
[1] . تحف العقول، ص241- 242.
[2] . ترجمه تحف العقول، ص241.
[3] . مجموعه مقالات تاریخی، صفحه: ۵۱۸.
منابع
1. ابن شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول، محقق / مصحح: غفارى، على اكبر، قم، جامعه مدرسین، چ2، 1414ق.
2. ابن شعبه حرانى، حسن بن على، ترجمه تحف العقول، مترجم: اتابكى، پرویز، تهران، نشر و پژوهش فرزان روز، چ1، 1376ش.
3. پیشوایی، مهدی، مجموعه مقالات تاریخی، قم، مؤسسه امام صادق علیه السلام، چ 40، 1393 ش.
