زید بن علی بن حسین،(درگذشت:۱۲۲ق) فرزند امام سجاد (علیه السلام) که در رهبری قیام علیه بنی امیه، زمان امام صادق (علیه السلام) شهید شد. گروهی از شیعیان، معتقد به امامت او شدند که به زیدیه مشهور هستند.
زید قرائتی خاص در قرآن داشت و با تقیه مخالف بود و از کسانی که از شیخین برائت می جستند، بیزاری می کرد. او مردم را به تبعیت از کتاب و سنت و جهاد با ستمگران و حمایت از محرومان و دستگیری مستمندان دعوت می کرد.
نسب زید بن علی
زید بن علی بن حسین، فرزند چهارمین امام شیعیان یعنی امام سجاد (علیه السلام) است. نام مادر زید، به صورت های گوناگونی ضبط شده است: جیدا، جید، حیدان و حوراء.
مختار ثقفی مادر زید را به سی هزار درهم خرید و به امام سجاد (علیه السلام) هدیه کرد. او فرزندان دیگری به نام های علی، عمر و خدیجه از امام سجاد (علیه السلام) به دنیا آورد.
زید از پدرش (امام سجاد علیه السلام) و برادرش (امام باقر علیه السلام) و برادرزاده اش (امام صادق علیه السلام) روایت کرده است. همچنین او راوی ابان بن عثمان بن عفان و عبدالله بن ابی رافع بود. زید، نزد عروه بن زبیر بن عوام و واصل بن عطاء شاگردی کرده است. اگرچه از نظر بعضی، شاگردی وی نزد واصل بن عطا هم به دلیل انتساب او به اهل بیت (علیه السلام) و هم به دلیل هم سال بودن زید با واصل بن عطا مورد تردید است.
برخی، علت گرایش زیدیه به مذهب اعتزال را شاگردی زید، نزد واصل بن عطاء می دانند. مناقشه ای بین زید و برادرش، باقر (علیه السلام)، بر سر شاگردی زید نزد واصل بن عطاء و شرط دانستن خروج در امامتِ امام صورت گرفته است. زید مباحثاتی با عبدالرحمن بن ابی لیلی، ابوحنیفه و سفیان ثوری داشته است.
شهادت زید بن علی فرزند امام سجاد (علیه السلام) دوم صفر است، در تاریخ، سال ولادت زید به طور روشن و صریح تعیین نشده است؛ به طوری که در منابع مختلف از سالهای ۷۵، ۷۶، ۸۰ و…[۱]به عنوان سال تولد آن جناب یاد شده است؛ اما آنچه که به واقع نزدیک تر می نمایاند و حدیث بلند امام سجاد (علیه السلام) نیز بر آن صحه می گذارد، این است که ایشان در سال ۶۶- ۶۷ هجری در مدینه به دنیا آمده اند.
شخصیت علمی و معنوی زید بن علی
او روزها و شب ها برای ابراز بندگی و عبودیت بر درگاه خداوند سر به خاک می سایید؛ به طوری که به او دائم الصلاه می گفتند؛ به قدری سر به سجده می نهاد که اثری خفیف بر پیشانی مبارکش آشکار بود.
زید از شاگردان ممتاز مکتب امام باقر (علیه السلام) و امام صادق (علیه السلام)، بعد از شاگردی در محضر پدر بزرگوارشان بوده، در علم و معرفت بدان پایه رسیده بود که امام صادق (علیه السلام) درباره وی فرموده بود: «کان عارفاً و کان عالماً و کان صدوقاً.»[۲]
قیام زید بن علی
قیام زید بن علی قیامی بر ضد حکومت بنی امیه به رهبری زید بن علی بن حسین که در صفر سال ۱۲۲ق در زمان حکومت هشام بن عبدالملک مصادف با دوره امامت امام صادق (علیه السلام) رخ داد.
در ابتدا بسیاری از مردم کوفه و مناطق دیگر با زید بن علی و فرستادگان او بیعت کردند؛ اما با زندانی شدن مردم در مسجد کوفه، تنها ۳۰۰ تن با قیام زید همراهی کردند. قیام زید، چنانکه در تاریخ طبری آمده، شب چهارشنبه اول صفر ۱۲۲ قمری آغاز شد و در روز اول با پیروزی سپاه زید همراه بود، اما در روز دوم و پس از اضافه شدن تیراندازان به سپاه والی کوفه، سپاه زید شکست خورد و زید بن علی نیز زخمی شد. زید در سوم ماه صفر همان سال به شهادت رسید.
بنا به گزارش منابع، زید با انگیزه خونخواهی امام حسین(علیه السلام)، امر به معروف و نهی از منکر و گرفتن خلافت از دست بنی امیه قیام کرد. برخورد نامناسب هشام بن عبدالملک، خلیفه اموی، با زید در حضور درباریان نیز از انگیزه های تلاش زید برای قیام ذکر شده است.
شهادت زید بن علی
سرانجام پس از دو روز درگیری میان سپاه اندک زید و سپاه اموی، تیری به پیشانی زید اصابت کرد و در اثر آن به شهادت رسید.
یاران زید پس از مشورت با یکدیگر تصمیم گرفتند، برای این که جسدش بدست ماموران اموی نیفتند او را تا «عباسیه» ببرند و در آنجا دفن کنند. آنها کنار جوی آبی فرود آمدند و پس از انحراف آب نهر از مسیرش جسد زید را در بستر نهر دفن کردند، سپس آب را در مسیر خود جاری ساختند تا دشمن متوجه بدن نگردد؛ اما غلامی سندی که همراه آنان بود، حکم بن صلت را از موضوع باخبر کرده، آنان را به محل قبر راهنمایی کرد.
امویان جسد را بیرون کشیده سرش را بریدند و نزد یوسف بن عمر فرستادند، سپس به دستور یوسف بن عمر بدن زید و تنی چند از یارانش را در محله کناسه به دار زدند. سر زید را هم برای هشام فرستادند، آن سر بر دروازه شام آویخته و بعد از آن به مدینه فرستاده شد و یک شبانه روز سر زید را نزدیک قبر مقدس پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) نصب کردند. بر اثر اعتراض مردم والی مدینه سر را به مصر فرستاد تا در مسجد جامع مصر نصب شود؛ اما مردم مصر آن سر را شبانه دزدیدند و با احترام دفن کردند.
بدن زید بن علی بن حسین چهار سال بر سر دار ماند تا این که هشام درگذشت و ولید بن عبدالملک به حکومت رسید، به دستور او بدن مطهر زید را پایین کشیده، آتش زدند و خاکسترش را در فرات ریختند.[۳]
پی نوشت ها
[۱] . ابوزهره، محمد، الامام زید، ص۲۲.
[۲] . طوسی، محمد بن حسن، رجال الکشی، ۱۳۴۸، ص۲۸۵.
[۳] . تاریخ الطبری، ص۱۸۹ والکامل فی التاریخ، ص۲۴۶ .
