قبل از این اینکه علت عدم ذکر نام علی در قرآن بیان گردد لازم است به توجه شود که امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب (علیه السلام) امام اول شیعیان، چهارمین خلیفه نزد اهل سنت، پسر عمو و داماد حضرت محمد (صلی الله علیه و آله)، همسر حضرت زهرا (سلام الله علیها) و پدر امام حسن و امام حسین (علیهما السلام) است.
آن حضرت اولین مردی است که به پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) ایمان آورد و همواره یار و یاور ایشان بود.
در مدت سه سالی که مسلمانان مکه تحت محاصره اقتصادی قریش بودند و در شعب ابی طالب اسکان داشتند، علی علیه السلام که نوجوان بود به فرمان پدرش ابو طالب در بستر پیامبر (صلی الله علیه و آله) می خوابید تا در صورت هجوم شبانه قریش پیامبر خدا (صلی الله علیه و اله) آسیبی نبیند.
سال سوم بعثت با نزول آیه «وَ أَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ»؛ «و خویشان نزدیکت را بیم ده»، پیامبر خدا مأمور به ابلاغ رسالتش به خویشاوندان و نزدیکان خود شد. ایشان مجلسی با حضور فرزندان عبدالمطلب ترتیب داد و به ایشان فرمود: «اى بنى عبد المطلب! به خدا سوگند، هیچ جوانى را در عرب نمى شناسم که براى قومش چیزى بهتر از آنچه من براى شما آورده ام، آورده باشد. من خیر دنیا و آخرت را براى شما آورده ام و خداى متعال به من فرمان داده که شما را به آن فرا بخوانم. پس کدامتان مرا بر این امر، یارى مى دهد تا برادر و وصى و جانشین من در میان شما باشد؟».
جز علی بن ابی طالب (علیه السلام) کسی پاسخ مثبت نداد. پیامبر (صلی الله علیه و آله) دست بر گردن (علی علیه السلام) انداخت و فرمود: «این، برادر و وصى و جانشینم در میان شماست. پس گوش به فرمان و مطیعش باشید»
رسول اکرم صلی الله علیه و آله در سال دهم هجری مسلمین را فرمان دادند تا همراه ایشان در آخرین حج رسول خدا شرکت کنند. در راه بازگشت در منطقه ای به نام غدیر (جایی که کاروانیان از هم جدا می شدند) آیه ای نازل شد: «يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ».
رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمان توقف دادند و در آن جا خطبه معروف غدیر را قرائت فرمودند و حضرت (علی علیه السلام) را به عنوان خلیفه و جانشین خود معرفی نمودند.
پاسخ شبه نام علی(ع) در قرآن
امام خمینی (رحمه الله علیه) در کتاب وزین کشف الاسرار به صورت محققانه به شبهه نام علی در قرآن پاسخ می دهد که در این نوشتار به طور خلاصه به برخی از آن پاسخ ها اشاره می شود.
الف) بنا نیست قرآن کریم به همه مسائل بپردازد. آیا در قرآن کریم تعداد رکعات و نیز دفعات نماز و اجزاء و جزئیات و واجبات آن اشاره شده است؟
آیا قرآن کریم در باب صفات ذات حق و جزئیات عالم برزخ و قیامت به گونه ای سخن گفته است که هیچ گونه ابهام و اختلافی باقی نماند؟
می دانیم تنازعات سنگین و خونینی در باره برخی از صفات و افعال خدا در طول تاریخ میان مسلمین پیش آمده است مانند اینکه کلام خدا حادث است یا قدیم؟ قرآن حادث است یا قدیم؟ و یا مسئله جبر و اختیار و …
خلاصه اینکه اگر بنا بود که قرآن کریم به جزئیات اشاره کند، پس سنت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به خاطر چیست؟ اگر حجیت سنت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را همانند حجیت کتاب خدا پذیرفتیم چه فرق می کند که مسئله ای در کتاب خدا بیان شود یا در سنت رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم).
ب ) اگر هم قرآن کریم به مسئله نام علی و ولایت آن حضرت اشاره می کرد، معلوم نبود که اختلاف و نزاع برداشته می شد بلکه ممکن بود که ریاست طلبان با ترفندهای مختلف به توجیهاتی دست بزنند؛
مثلا می گفتند کلمه ولایت یا امامت و امثال آن معانی مختلف دارد و معلوم نیست که مراد قرآن کدامیک از این معانی است چنانکه همین توجیه را در مورد حدیث غدیر مطرح کردند و گفتند کلمه مولا در عبارت « من کنت مولاه فهذا علی مولاه… » به معنای دوست می باشد نه اولی به تصرف.
مثلا در آیه ولایت یعنی آیه «إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَ هُمْ رَاكِعُونَ»(مائده/55) اگر هم خداوند به صراحت نام علی (علیه السلام) را می برد باز می گفتند منظور از ولایت در این آیه دوستی و مودت است و یا اینکه می گفتند این آیه با فلان آیه منسوخ شده است و یا اینکه حدیثی جعل می کردند و به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) نسبت می دادند که در آخر عمر فرمود این آیه بعدا منسوخ واقع شد و خداوند کار خلافت را به شورا و اجماع و بیعت مردم واگذار کرده است چنانکه در قضیه فدک در برابر ادعای حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها) حدیثی را به این مضمون جعل کردند که پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرموده:
«انا معاشر الانبیاء لا نورّث درهما و لا دینار. …»
پاسخ دیگر
با توجّه به اين كه «على» فقط نام حضرت امير المؤمنين عليه السلام نبوده، همانگونه كه «ابو طالب» تنها كنيه پدر بزرگوارش نبوده است، بلكه نام و كنيه افراد متعدّدى در ميان عرب «على» و «ابو طالب» بوده، بنابراين اگر نام «على» صريحاً هم در قرآن ذكر مىشد، بازهم كسانى كه نمىخواستند اين حقيقت را بپذيرند بهانهاى داشتند و آن را بر «على» ديگرى تطبيق مىكردند. بدين جهت بهتر همان است كه با ارائه ويژگىها و صفات ممتاز و منحصر به فرد حضرت امير المؤمنين عليه السلام به معرّفى او پرداخته شود، تا قابل تطبيق بر هيچ كس، جز وجود مقدّس آن حضرت نباشد. و لهذا خداوند در قرآن مجيد، اين راه را انتخاب كرده و با ذكر فضايل خاصّ آن حضرت، در آياتى از قرآن مجيد، او را به عنوان ولىّ مؤمنان و جانشين بلافصل پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم معرّفى كرده است، هر چند كسانى كه در قلبشان مرض و انحراف وجود دارد، اين آيات را به گونه ديگر تفسير مىكنند.(آيات ولايت در قرآن، ص: 303)
منبع: انجمن گفتگوی دینی
آيات ولايت در قرآن، آيت الله مكارم شيرازى، انتشارات نسل جوان، قم، سوم، 1386 ش
