حسن خلق و خوش اخلاقی، یکی از مسائل مهم اخلاقی است. افزون بر این که خوش اخلاقی از دیدگاه عقل پسندیده است، از سوی معصومین (علیهم السلام) به آن توصیه هایی اکیدی شده است.
خوش اخلاقی که از فضایل اخلاقی به شمار می آید در برابر بد اخلاقی که از رذایل اخلاقی است قرار دارد. این دو صفت از پدیده های اجتماعی است که طعم شیرین و تلخ آن را همگان با جان و دل حس می کنند. خوش اخلاقی انسان را در جامعه محبوب کرده و جذابیت خاصی را نسبت به صاحب آن ایجاد می کند. خوش اخلاقی آثار متعددی در جامعه به وجود می آورد که برخی از آن ها در احادیث معصومین (علیهم السلام) بیان گردیده است.
در اینجا به چند حدیثی از امام صادق (علیه السلام) در باره خوش اخلاقی اشاره می شود:
خوش اخلاقی باعث فراوانی رزق
امام صادق (علیه السلام) فرمود :«حُسْنُ الْخُلْقِ یزیدُ فِىالرِّزْقِ؛ خوش اخلاقی، روزى را زیاد مى كند!»[1]
افزایش رزق و روزی عوامل مختلفی در زندگی انسان دارد. این که کار و زحمت منبع درآمد است و باعث زیاد شدن رزق می گردد تردیدی در آن وجود ندارد؛ اما برخی عوامل معنوی در افزایش رزق و روزی تاثیر گذار است مثلا ازدواج یکی از عوامل زیاد شدن رزق و روزی محسوب می گردد که در قرآن کریم نیز به آن اشاره شده است.
خداوند در آیه «وَ أَنْكِحُوا الْأَیامى مِنْكُمْ وَ الصَّالِحینَ مِنْ عِبادِكُمْ وَ إِمائِكُمْ إِنْ یكُونُوا فُقَراءَ یغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ اللَّهُ واسِعٌ عَلیمٌ»[2] می فرماید: مردان و زنان بى همسر خود را همسر دهید، همچنین غلامان و كنیزان صالح و درستكارتان را؛ اگر فقیر و تنگدست باشند، خداوند از فضل خود آنان را بى نیاز مى سازد؛ خداوند گشایش دهنده و آگاه است!
از آنجا كه یك عذر تقریبا عمومى و بهانه همگانى براى فرار از زیر بار ازدواج و تشكیل خانواده مسئله فقر و نداشتن امكانات مالى است قرآن به پاسخ آن پرداخته می فرماید: از فقر و تنگدستى آنها نگران نباشید و در ازدواجشان بكوشید چرا كه اگر فقیر و تنگدست باشند خداوند آن ها را از فضل خود بى نیاز می سازد و خداوند قادر بر چنین كارى هست، چرا كه خداوند واسع و علیم است.
قدرتش آن چنان وسیع است كه پهنه عالم هستى را فرا مى گیرد، و علم او چنان گسترده است كه از نیات همه كس مخصوصا آن ها كه به نیت حفظ عفت و پاكدامنى اقدام به ازدواج مى كنند آگاه است، و همه را مشمول فضل و كرم خود قرار خواهد داد.[3]
پس خوش اخلاقی نیز باعث افزایش رزق و روزی می گردد؛ زیرا خوش اخلاقی باعث می گردد که انسان با برخورد درست با مردم در جامعه محبوب گردد و عوامل درآمد زایی در اختیار او قرار گیرد و همچنین خداوند متعال هم به روزی و مال او برکت دهد.
خوش اخلاقی عامل آبادی شهر و زیاد شدن عمر
امام صادق (علیه السلام) در حدیثی دیگری فرموده است:
«انَّ الْبِرَّ وَ حُسْنَ الْخُلْقِ یعْمُرانِ الدِّیارِ وَ یزیدانِ فِى الْاعْمارِ؛[4] نیكوكارى و خوش اخلاقی، خانه ها (و شهرها) را آباد و عمرها را زیاد مى كند!»
شكی نیست كه عمران و آبادى در سایه اتحاد و صمیمیت و همكارى در میان قشرهاى جامعه به وجود مى آید، و آنچه باعث تحكیم این امور شود، از عوامل مهم عمران و آبادى خواهد بود.
طول عمر نیز مولود آرامش فكر و آسودگى خیال و جلوگیرى از فقر و همكارى و همبستگى اجتماعى است و این امور در سایه خوش اخلاقی به دست مى آید.[5]
خوش اخلاقی در ردیف تقوا و راستگویی و…
امام صادق (علیه السلام) خوش اخلاقی را در ردیف تقوا و و راستگوی و امانت داری و ارزش های دیگر انسانی قرار داده و فرموده است:
«عَلَیكَ بِتَقْوَى اللَّهِ وَ الْوَرَعِ وَ الِاجْتِهَادِ وَ صِدْقِ الْحَدِیثِ وَ أَدَاءِ الْأَمَانَةِ وَ حُسْنِ الْخُلُقِ وَ حُسْنِ الْجِوَارِ وَ كُونُوا دُعَاةً إِلَى أَنْفُسِكُمْ بِغَیرِ أَلْسِنَتِكُمْ وَ كُونُوا زَیناً وَ لَا تَكُونُوا شَیناً وَ عَلَیكُمْ بِطُولِ الرُّكُوعِ وَ السُّجُودِ فَإِنَّ أَحَدَكُمْ إِذَا أَطَالَ الرُّكُوعَ وَ السُّجُودَ هَتَفَ إِبْلِیسُ مِنْ خَلْفِهِ وَ قَالَ یا وَیلَهُ أَطَاعَ وَ عَصَیتُ وَ سَجَدَ وَ أَبَیتُ.[6]
بر تو باد به تقوى از خدا و به پارسائى و كوشش و راستگویى و امانت پردازى و خوش اخلاقی و خوش همسایگى، شما بىزبان به سوى خود دعوت كنید، و زیور مذهب باشید نه ننگ آن، بر شما باد به درازى ركوع و سجود؛ زیرا هر كدام شما ركوع و سجود را به درازا كشد، ابلیس از دنبالش به فریاد آید و گوید: واى بر من، آدمى فرمان برد و من نافرمانى كردم، او سجده كرد و من سر باز زدم.
خوش اخلاقی از علائم کمال ایمان
امام صادق (علیه السلام) فرمود: «أَرْبَعٌ مَنْ كُنَّ فِیهِ كَمَلَ إِیمَانُهُ وَ إِنْ كَانَ مِنْ قَرْنِهِ إِلَى قَدَمِهِ ذُنُوباً لَمْ ینْقُصْهُ ذَلِكَ قَالَ وَ هُوَ الصِّدْقُ وَ أَدَاءُ الْأَمَانَةِ وَ الْحَیاءُ وَ حُسْنُ الْخُلُقِ؛[7] چهار چيز در هر كه باشد، ايمانش كامل است. و اگر سر تا پايش گناه باشد، نقصى به او نرساند، و آن ها راستگوئى و رد امانت و حيا و حسن خلق است.
این حدیث دلالت دارد بر این که اگر کسی این چهار صفت را دارا باشد ایمانش کامل می گردد و گناهانش بر او هیچ ضرری نمی زند. معنای این حدیث از توضیحی در ذیل آن در اصول کافی داده شده است این است با داشتن این صفات گناهی مرتکب نمی شود؛ زیرا راستگویی بسیاری از گناهان را از انسان دور می کند مثل دروغگویی و امثال آن. همچنین اداء امانت باعث نجات انسان از بسیاری از گناهان می شود مانند خیانت در اموال مردم، و نپرداختن زکات، خمس و سایر حقوق خداوند. حیا از خدای متعال مانع می شود که انسان در اعمالش تظاهر انجام ندهد و انسان را از انجام معصیت و اصرار بر آن مانع می گردد و او را به سوی توبه تشویق می کند. خوش اخلاق و حسن خلق باعث می شود که انسان را از گناهانی نجات می دهد که مربوط به اذیت مخلوقات الهی است مثل عقوق والدین، قطع ارحام، ضرر زدن به مسلمانان و امثال اینها. پس گناهی باقی نمی ماند مگر بسیار اندک که به ایمان انسان ضرر نمی زند و با توفیق به توبه، آن هم زایل می شود. [8]
محبوبیت خوش اخلاقی برای خدا پس از فرایض
فرایض مانند نماز، روزه و حج و امثال اینها و انجام آن ها توسط بندگان خدا از محبوب ترین اموری برای خداوند متعال است و به همین دلیل انها را بر بندگانش واجب نموده است. در حدیثی از امام صادق (علیه السلام) نقل شده که محبوبیت خوش اخلاقی برای خداوند در مرتبه پس از فرایض قرار دارد:
امام صادق (علیه السلام) فرموده است: «مَا یقْدَمُ الْمُؤْمِنُ عَلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِعَمَلٍ بَعْدَ الْفَرَائِضِ أَحَبَّ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى مِنْ أَنْ یسَعَ النَّاسَ بِخُلُقِهِ».[9] یعنی مومن بعد از انجام واجبات پيش خداى عز و جل عملى محبوب تر از اين نياورد كه مردم را از لحاظ خلقش در وسعت گذارد.
خوش اخلاقی نابود کننده گناه
امام صادق (علیه السلام) فرمود:«أَوْحَى اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى إِلَى بَعْضِ أَنْبِیائِهِ (علیهم السلام) الْخُلُقُ الْحَسَنُ یمِیثُ الْخَطِیئَةَ كَمَا تَمِیثُ الشَّمْسُ الْجَلِیدَ؛[10] خلق خوش، گناه را آب كند چنانکه خورشيد يخ را».
این که خوش اخلاقی گناه را نابود می کند ممکن است دلیل آن این باشد که انسان خوش اخلاق اولا کمتر مرتکب گناه می شود و ثانیا وقتی متوجه گناه خود می شود به توبه و انابه می پردازدو معمولا انسان های خوش اخلاق زود تر به دلیل این که لجوج و عنود نیست به دنبال جلب رضایت دیگران و رضایت خداوند است.
خوش اخلاقی ایجاد کننده دوستی و زندگی گوارا
امام صادق (علیه السلام) در ضمن احادیثی فرموده است :«حُسْنُ الْخُلُقِ مَجْلَبَةٌ لِلْمَوَدَّة؛[11] خوش اخلاقی دوستی می آورد. و نیز فرموده است: «لَا عَیشَ أَهْنَأُ مِنْ حُسْنِ الْخُلُق؛[12] هيچ زندگانى اى گواراتر از خوش اخلاقى نيست».
روشن است که وقتی با اخلاق خوش دوستی ایجاد می شود و انسان در بین مردم محبوب می گردد، زندگی هم شیرین و گوارا می شود. انسان های بداخلاق از زندگی گوارا خود را محروم می کنند و در پیدا کردن دوست بسیار عاجز و ناتوان هستند.
دایره خوش اخلاقی با مردم
در دین اسلام رفتار و استفاده از اخلاق خوش در میان خود مسلمانان محدود نمی گردد بلکه یک مسلمان باید با هر انسانی حسن خلق داشته باشد.امام صادق (علیه السلام) فرموده است: «ثَلَاثٌ مَنْ اتَى اللَّهَ بِوَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ اوْجَبَ اللَّهُ لَهُ الْجَنَّهِ؛ الْانْفاقُ مِنْ اقْتَارٍ، وَ الْبِشْرُ لِجَمِیعِ الْعَالَمِ، وَ الْانْصَافُ مِنْ نَفْسِه؛ [13]سه كار است كه هر كس یكى از آنها را براى رضاى خدا انجام دهد خداوند بهشت را بر او واجب مىكند:
1. انفاق به هنگام تنگدستى و نیاز (در برخى از روایات آمده است كه وقتى زندگىات گره مىخورد، با خداوند معامله كن! صدقه اى درهمان حالت سختى و پیچیدگى زندگى بده تا خداوند گشایشى در كارت ایجاد كند.[14]
2. خوشرویى نه فقط با مسلمانان، بلكه با تمام مردم جهان؛ اعم از مسلمان و غیر مسلمان. در روایتى دو چیز سبب بهشتى شدن انسان شمرده است؛ اخلاق و تقوى.[15]
3. با یك چشم به حقّ خود و دیگران نگاه كردن.[16]
نتیجه گیری
خوش اخلاقی یکی از صفات بسیار ارزشمند است که در دین اسلام به آن توصیه شده است. امامان معصوم (علیهم السلام) و به ویژه امام صادق (علیه السلام) بر حسن خلق به دلیل آثاری مثبتی که بر آن مترتب می شود تاکید داشته اند. اخلاق خوش هم دنیای انسان را می سازد و هم مایه سعادت انسان در جهان آخرت می شود.
نویسنده: حمیدالله رفیعی
پی نوشت ها
[1] . بحارالانوار، ج 68، ص 396.
[2] . سوره نور، آیه 32.
[3] . تفسیر نمونه، ج 14، ص 458.
[4] . الكافی، ج 2، ص 100.
[5] . اخلاق در قرآن، ج 1، ص 58 – 59.
[6] . الكافی، ج 2، ص 77.
[7] . الكافی ، ج2 ؛ ص99.
[8] . الكافی ، ج2، ص 100، پاورقی.
[9] . الكافی، ج2 ، ص99.
[10] . الكافی ، ج2 ، ص100.
[11] . الكافی، ج1، ص 27.
[12] . الكافی، ج8 ، ص244.
[13] . الکافی، ج2، ص 103.
[14] . وسائل الشّیعه، جلد 6، صفحه 259.
[15] . كافى، كتاب الایمان و الكفر، باب حسن البشر، حدیث 5.
[16] . آیات ولایت در قرآن، ص 235،.
منابع
1. قرآن کریم.
2. حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم، موسسه آل البیت.
3. کلینی، محمد بن یعقوب، الكافی، مصحح: غفارى على اكبر و آخوندى، محمد، تهران، دار الكتب الإسلامیة، چ 4، 1407 ش.
4. مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، بحارالانوار، محقق / مصحح: جمعى از محققان، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چ 2، 1402 ق.
5. مکارم شیرازی، ناصر، آیات ولایت در قرآن، تهیه و تنظیم حجة الإسلام والمسلمین ابوالقاسم علیان نژادى، قم، نسل جوان، چ 3، 1386 ش.
6. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الكتب الإسلامیة، چ 10، 1371 ش.
7. مکارم شیرازی، ناصر، اخلاق در قرآن، تهیه و تنظیم جمعى از فضلاء، قم، مدرسة الامام على بن ابى طالب( علیه السلام)، چ 1، ص1377 ش.
