هاروت و ماروت، دو فرشته الهی بودند که پس از وفات حضرت سلیمان (ع) برای از بین بردن جادوی ساحران به مردم سحر می آموختند؛ ولی مردم از این علم، در راه نادرست استفاده کردند.
برخی در این که هاروت و ماروت، فرشته، انسان و یا موجود دیگری بودند و این که آیا آنها مرتکب گناه شدند یا خیر، نظرات مختلفی ارائه داده اند؛ ولی قرآن به فرشته بودن و اهل گناه نبودن آنها اشاره کرده است.
هاورت و ماروت و سحر
بنا بر احادیث، در دوره حضرت سلیمان(علیه السلام) گروهی به سحر و جادوگری پرداختند، ایشان دستور داد تمام نوشته های آن ها را جمع آوری و در محلی نگهداری کنند. پس از وفات سلیمان گروهی نوشته ها را یافتند و به یادگیری سحر مشغول شدند. آنان می گفتند: سلیمان پیامبر نبوده و با سحر و جادوگری ها بر کشورش مسلط شد و کار خارق العاده انجام می داد. گروهی از بنی اسرائیل هم از آن ها تبعیت کردند.
همچنین در سرزمین بابل سحر و جادوگری به اوج خود رسید و باعث ناراحتی و اذیت مردم شد، خداوند دو فرشته را به صورت انسان مامور ساخت که عوامل سحر و طریق ابطال آن را به مردم بیاموزند، تا بتوانند خود را از شر ساحران بر کنار دارند.
قرآن ادعای شر رساندن هاروت و ماروت را رد می کند. بنابر قرآن، هر چند سحر بر آن دو نازل شد، ولی عیبی در کار آنها نبود. آن دو فرشته به مردم تذکر می دادند که ما وسیله آزمایش هستیم، کافر نشوید و از این علم، سوء استفاده نکنید، ولی مردم سوءاستفاده کرده و کافر شدند.
هاورت و ماروت در منابع یهودی
علامه طباطبایی در تفسیر المیزان می نویسد که داستان هاروت و ماروت، مطابق افسانه هایی است که یهودیان در مورد این دو فرشته می گویند و بی شباهت به خرافات یونانیان قدیم در مورد ستارگان نیست.
علاوه بر این در نامه دوم پطرس حواری باب دوم، این افسانه را آورده که می گوید: «زیرا هرگاه خدا بر فرشتگانی که گناه کردند شفقت ننمود، بلکه ایشان را به جهنم انداخته به زنجیرهای ظلمت سپرد تا برای داوری نگاه داشته شوند»
همین طور در رساله یهودا سطر ششم آمده است: «فرشتگانی را که ریاست را حفظ کردند، بلکه مسکن حقیقی خود را ترک نمودند و از زنجیرهای ابدی در تحت ظلمت به جهت قصاص یوم عظیم نگاه داشته است».[1]
حقیقت هاروت و ماروت
از يوسف بن محمد بن زياد؛ و على بن محمد بن- سيار نقل است كه آن دو گفتند: «به امام حسن پدر حضرت قائم (عليهما السلام) عرض كرديم:
عده اى نزد ما می پندارند كه هاروت و ماروت دو فرشته اى بودند كه وقتى عصيان بنى آدم بسيار شد ملائكه آن دو را برگزيدند، و خداوند آن دو فرشته را با فرشته سومى به دنيا فرو فرستاد، و آن دو مجذوب زهره شدند و خواستند با او زنا كنند و شراب خوردند و آدم كشى كردند و خداوند آنان را در بابل عذاب فرمود و جادوگران؛ از آن دو سحر و جادو مى آموختند و خداوند آن زن را مسخ كرده به صورت اين ستاره يعنى زهره درآورد.»
امام (عليه السلام) فرمود: پناه بر خدا از اين سخنان! بتحقيق فرشتگان الهى در پرتو الطاف خداوند معصوم و محفوظ از كفر و اعمال زشتند، خود در بارهاشان فرموده: «از فرمان خداوند سرپيچى نمی كنند و آنچه امر شده اند انجام مى دهند- تحريم: 6»، و فرموده: «و او راست هر كه در آسمان ها و زمين است، و آنان كه نزد اويند (يعنى فرشتگان) از پرستش وى گردنكشى و بزرگ منشى نمى كنند و خسته و مانده نمى شوند. شب و روز خداى را به پاكى می ستايند و سستى نمى كنند- انبياء (عليهم السلام): 20 و 19»، و نيز در باره ملائكه فرموده:
«بلكه [آن فرشتگان] بندگانى گرامى اند. كه به گفتار بر او پيشى نگيرند و آنان به فرمان او كار مى كنند آنچه را پيش روى آنهاست و آنچه را واپس آنهاست مى داند و جز براى كسانى كه او پسندد و خشنود باشد شفاعت نمى كنند و از ترس او بيمناكند- انبياء (عليهم السلام): 26 تا 28»،
بنا به گفته ايشان خداوند فرشتگان را خلفاى خود در زمين قرار داده و آن ها همچون انبياء در دنيا و مانند ائمه مى باشند، در اين صورت آيا از انبياء و ائمه قتل نفس و زنا و شرب خمر سر مى زند؟! سپس فرمود: مگر نمى دانى كه خداوند دنيا را از وجود پيامبر يا امامى از جنس بشر باقى نگذاشته؟ مگر اين آيه را نخوانده اى كه [به رسول خود] مى فرمايد:
«و پيش از تو ما كسى را نفرستاديم- يعنى به سوى خلق- مگر مردانى كه از أهل شهرها كه بديشان وحى مى كرديم- يوسف: 109»، پس خود خبر داده كه هيچ فرشته اى را به زمين مبعوث نفرموده تا ائمه و حاكمان باشند، و فقط آن ها را به سوى پيامبران الهى ارسال كرده.
آن دو گفتند: به آن حضرت (عليه السلام) عرض كرديم: پس با اين بيان ديگر ابليس ملك و فرشته نبوده است.
فرمود: نه، بلكه از جن بوده! مگر شما دو نفر اين آيه را نشنيده ايد كه فرموده: «و ياد آر آنگاه كه به فرشتگان گفتيم كه آدم را سجده كنيد؛ پس سجده كردند مگر ابليس كه از جن بود- كهف: 50»، پس خود خبر داده كه او از جن بوده، و در اين آيه فرمود: «و اجنه را پيش از آن از آتش سوزان بی دود و نفوذكننده آفريديم: حجر: 27».
و امام (عليه السلام) فرمود: «پدرم از جدش امام رضا از پدران گرامش از رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) برايم حديث می كردند كه آن حضرت فرموده: بىشك خداوند ما گروه آل محمد را برگزيد، و انبياء را انتخاب كرد، و فرشتگان مقرب را اختيار نمود، و اين گزينش با توجه به اين مطلب بود كه آنها كارى نخواهند كرد كه به موجب آن از ولايت او خارج شده و از حفاظتش باز مانند، و از زمره افرادى كه مستحق عذاب و نقمت او هستند درآيند.
آن دو گفتند: به آن حضرت عرض كرديم: از امام على (عليه السلام) براى ما نقل شده:
«وقتى رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) امامت آن حضرت را اعلام فرمود، خداوند ولايت او را بر هزاران هزار از فرشتگان عرضه داشت ولى آنان قبول نكردند و بدين خاطر پروردگار آنها را به قورباغه مسخ فرمود.»
حضرت فرمود: «پناه بر خدا! اينان بر ما دروغ و افترا می بندند، فرشتگان؛ رسولانى مانند ساير انبياى الهى به خلق مى باشند، آيا از آنان كفر سر مى زند؟ گفتيم: نه.»
فرمود: «ملائكه نيز همين طور هستند، بتحقيق قدر و مرتبه ملائكه عظيم و امرشان بسيار با جلالت است.»
جمع بندی
در این احتجاج امام حسن عسکری (علیه السلام) دیدگاه فرق دیگر را در باره هاروت و ماروت و فرشتگان به طور کلی با دلایلی متقن و استدلال محکم رد می کند و همه فرشتگان را معصوم می داند.
پی نوشت
[1] . مهرین شوشتری، فرهنگ کامل لغات قرآن، ۱۳۷۴ش، ص۴۶۹.
منابع
1-الاحتجاج- ترجمه جعفرى، ابو منصور طبرسى- ترجمه از بهزاد جعفرى، 548 ق انتشارات اسلاميه، تهران، اول، 1381 ش
2-مهرین شوشتری، عباس، فرهنگ کامل لغات قرآن، تهران، انتشارات گنجینه، ۱۳۷۴ش.
