یکی از مسائل مهم در اسلام بحث امامت است. در مورد امامان دوازده گانه یعنی جانشینان پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) نظرات متعددی در بین مسلمانان وجود دارد.
از نظر شیعه پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) جانشینان خود، یعنی همان امامان دوازده گانه (علیهم السلام) را برای امتش معرفی نموده است که اولین آن ها امام علی (علیه السلام) و آخرینشان حضرت مهدی (سلام الله علیه) است. اما اهل سنت بر این باور هستند که پیامبر اسلام (صلّی الله علیه و آله و سلم) هیچ نقشی در رابطه با جانشینان پس از خود ندارد و این مردم هستند که برای خود، امام و رهبر تعیین می کنند.
از این رو پیروان مذهب اهل سنت، خلفای چهارگانه را با ترتیبی که خلافت کرده اند به جای امامان دوازده گانه (علیهم السلام) و به عنوان جانشینان پیامبر اسلام (صلّی الله علیه و آله و سلم) پذیرفته و همچنین حکومت خلفای اموی و عباسی را نیز مشروع دانسته و مخالفت با آنان را جایز نمی دانسته و نمی دانند.
شیعه معتقد است امامان دوازده گانه (علیهم السلام) که از سوی پیامبر اسلام (صلّی الله علیه و آله و سلم) معرفی شده اند، باید مانند خود پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)، معصوم از گناه بوده و دارای علم از سوی خداوند باشند.
به عبارت دیگر امام و جانشین پیامبر باید هدایت شده باشد تا امت اسلامی را هدایت کند نه اینکه خود او نیاز به هدایت شدن داشته باشد. ازاین رو امام باید توسط خدا تعیین و از سوی پیامبر اسلام (صلّی الله علیه و آله و سلم) برای امت اسلامی معرفی شده باشد.
شیعه اعتقاد دارد که پیامبر اسلام (صلّی الله علیه و آله و سلم) جانشینان و امامان پس از خود را که شامل دوازده امام می باشند، با نام معرفی کرده است که تحت عنوان اهل بیت (علیهم السلام) جمع گردیده اند و در این مساله هیچ ابهامی وجود ندارد.
در حدیثی از پیامبر اسلام (صلّی الله علیه و آله و سلم) که به وسیله حضرت فاطمه (سلام الله علیها) نقل شده، اسامی امامان دوازده گانه (علیهم السلام) چنین آمده است:
متن و ترجمه حدیث پیامبر (صلی الله علیه آله) در معرفی امامان دوازده گانه
عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ الْأَنْصَارِيِّ قَالَ: سَأَلْتُ فَاطِمَةَ بِنْتَ رَسُولِ اللَّهِ (صلّی الله علیه و آله) عَنِ الْأَئِمَّةِ، فَقَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ يَقُولُ لِعَلِيٍّ (علیه السّلام):
يَا عَلِيُّ أَنْتَ الْإِمَامُ وَ الْخَلِيفَةُ بَعْدِي وَ أَنْتَ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ.
فَإِذَا مَضَيْتَ فَابْنُكَ الْحَسَنُ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ فَإِذَا مَضَى الْحَسَنُ فَابْنُكَ الْحُسَيْنُ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ فَإِذَا مَضَى الْحُسَيْنُ فَابْنُكَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ
فَإِذَا مَضَى عَلِيٌّ فَابْنُهُ مُحَمَّدٌ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ فَإِذَا مَضَى مُحَمَّدٌ فَابْنُهُ جَعْفَرٌ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ فَإِذَا مَضَى جَعْفَرٌ فَابْنُهُ مُوسَى أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ فَإِذَا مَضَى مُوسَى فَابْنُهُ عَلِيٌ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ فَإِذَا مَضَى عَلِيٌّ فَابْنُهُ مُحَمَّدٌ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ
فَإِذَا مَضَى مُحَمَّدٌ فَابْنُهُ عَلِيٌ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ فَإِذَا مَضَى عَلِيٌّ فَابْنُهُ الْحَسَنُ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ فَإِذَا مَضَى الْحَسَنُ فَالْقَائِمُ الْمَهْدِيُ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ يَفْتَحُ اللَّهُ تَعَالَى بِهِ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَ مَغَارِبَهَا فَهُمْ أَئِمَّةُ الْحَقِّ وَ أَلْسِنَةُ الصِّدْقِ مَنْصُورٌ مَنْ نَصَرَهُمْ مَخْذُولٌ مَنْ خَذَلَهُمْ.
سعد بن سهل انصاری می گوید از حضرت فاطمه دختر رسول خدا (صلى الله عليه و اله)، از امامان پرسيدم، فرمود: رسول خدا (صلّى اللَّه عليه و آله) به على (علیه السلام) مى فرمود:
اى على! تو امام و جانشين پس از من هستى و تو سزاوارترى به مومنين از خودشان و چون تو رفتى فرزندت حسن سزاوارتر است به مومنين از خودشان و چون حسن رفت، حسين سزاوارتر است به مومنين از خودشان و چون حسين رفت، فرزندش على بن الحسين سزاوارتر است به مومنين از خودشان.
و چون على رفت، فرزندش محمد سزاوارتر است به مومنين از خودشان و چون محمد رفت، فرزندش جعفر سزاوارتر است به مومنين از خودشان و چون جعفر رفت، فرزندش موسى سزاوارتر است به مومنين از خودشان و چون موسى رفت، فرزندش على سزاوارتر است به مومنین از خودشان و چون على رفت، فرزندش محمد سزاوارتر است به مومنین از خودشان.
و چون محمد رفت، فرزندش على سزاوارتر است به مومنین از خودشان و چون على رفت، فرزندش حسن سزاوارتر است به مومنین از خودشان و چون حسن رفت، فرزندش قائم مهدى سزاوارتر است به مومنین از خودشان و به وسيله او خداوند شرق هاى زمين و غرب هاى آن را بگشايد، پس ايشانند پيشوايان حق و زبان هاى (گوياى) راستى، هر كه ياريشان كند يارى شود و هر كه دست از يارى آن ها بردارد يارى نخواهد شد.
جمع بندی
پیامبر اسلام (صلّی الله علیه و آله و سلم) در این حدیث، جانشینان خود یعنی امامان دوازده گانه را با نام هایشان به امتش معرفی کرده است تا پس از آن حضرت، گمراه نشوند.
بنابراین از این حدیث به دست می آید که رسول خدا (صلّی الله علیه و آله و سلم) امت خود را به حال خودشان رها نکرده بلکه بر طبق وظیفه الهی و عقلی، امامان و پیشوایان حق بعد از خود را معرفی نموده و این مردم بوده که از این امامان فاصله گرفته و در مقابل آنان قدم برداشته اند، همان گونه که اکثر مردم پیامبران را نمی پذیرفته و علیه آنان می جنگیده اند.
منابع
- خزاز رازى، على بن محمد، كفاية الأثر في النصّ على الأئمة الإثني عشر، محقق / مصحح: حسينى كوهكمرى، عبد اللطيف، قم، بیدار، 1401ق.
- سید هاشم بحرانی الإنصاف فى النص على الأئمة (ع)، ترجمه: سید هاشم رسولى محلاتى، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامى، چ2، 1378ش.
