تکثر گرایی دینی به معنای حقانیت همه ادیان از دیدگاه قرآن كریم مردود است؛ زیرا از دیدگاه قرآن، دین حق منحصر در یک دین است و بیش از یک دین نمی تواند حق باشد و آن دین از دیدگاه قرآن دین اسلام است.
تکثر گرایی دینی و راه هاى به سوى خداوند
برخی گمان کرده اند که تکثر گرایی دینی از دیدگاه دین اسلام مورد تایید است و برای این هدف به سخنان حکما و یک جمله ای که در برخی کتابها نقل شده متمسک می شوند. و آن جمله این است که «الطرق إلى اللّه عددَ أنفاس الخلائق، یعنی راه هاى به سوى خداوند، به تعداد آفریده هاست».
باید دید این جمله كه به عنوان یك اصل مسلم، در كلام شمارى از محدثان و حكما تلقى شده و گاه به عنوان حدیث نبوى هم مطرح مى شود، آیا با وحدت صراط مستقیم الهى منافاتى دارد یا ندارد؟
پاسخ این است كه اولا این سخن، در هیچ یك از منابع معتبر حدیثى تاكنون یافت نشده است. تنها مرحوم ملا احمد نراقى (ره) در كتاب مثنوى طاقدیس، آن را با عنوان حدیث، ذكر كرده است. در این كتاب آمده است:« الطرق إلى اللّه عدد أنفاس الخلائق»[1]
ثانیا این جمله حدیث باشد یا نباشد، قطعا مقصود كسانى كه به آن استناد كرده اند، تکثر گرایی دینی (پلورالیسم دینی) كه برخى در عصر ما مطرح مى كنند نیست؛ بلكه مقصود، این است كه راه هاى فرعى متصل به شاه راه اصلى دین كه صراط مستقیم نامیده مى شود فراوان است و هر كس مى تواند از راهى كه متناسب با ظرفیت و استعداد اوست، به این شاه راه دست یابد.
علامه مجلسى، در این باره مىگوید:[2] فهم مردمان و خردهاى ایشان در پذیرش مراتب عرفان و كسب اطمینان از نظر مقدار و چگونگى، شدت و ضعف، كندى و تندى، حالت و علم، و كشف و عیان، متفاوت است، اگر چه اصل معرفت، فطرى است و به بداهت یا با كوچك ترین توجه حاصل مى شود، اما هر كس را راهى است كه خداى عزوجل او را از آن راه، هدایت مى كند، اگر فرد قابل هدایت باشد و راه هاى به سوى خدا به اندازه مردمان است و اینان، مراتبى نزد خدا دارند و «یرْفَعِ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ؛[3] خداوند كسانى از شما را كه گرویده اند و آنان را كه دانش یافته اند، درجاتى چند، بالا مى برد».[4]
پس مراد از این جمله تکثر گرایی دینی که به معنای حقانیت همه ادیان باشد نیست.
تنافی آیات قرآن با تکثر گرایی دینی
در قرآن آیاتی داریم که به صراحت تکثر گرایی دینی به معنای حقانیت همه ادیان را مردود می شمارد. در اینجه به چند آیه قرآن کریم برای نفی تکثر گرایی دینی اشاره می کنیم:
1. دریکی از آیات آمده است اگر کسی غیر از دین اسلام را انتخاب کند خسران ابدی در انتظار اوست.خداوند در قرآن کریم می فرماید: «وَ مَنْ یبْتَغِ غَیرَ الْإِسْلامِ دیناً فَلَنْ یقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِی الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرینَ؛[5] و هر كس جز اسلام (و تسلیم در برابر فرمان حق،) آیینى براى خود انتخاب كند، از او پذیرفته نخواهد شد؛ و او در آخرت، از زیانكاران است».
در این آیه شریفه از مفهوم عام اسلام به عنوان یك اصل كلى كه همان تسلیم در مقابل حق است به مفهوم خاص آن یعنى آیین اسلام منتقل مى شود كه نمونه كامل و اكمل آن است و مى گوید: امروز جز آیین اسلام از هیچ كس پذیرفته نیست و در عین احترام به همه ادیان الهى برنامه امروز، اسلام است. همان گونه كه دانشجویان دوره دكترا در عین احترام به تمام دروسى كه در مقاطع مختلف تحصیلى مانند ابتدایى، راهنمایى و دبیرستان و دوره لیسانس خوانده اند تنها درسى را كه باید دنبال كنند همان دروس سطح بالاى مقطع نهایى خودشان است و پرداختن به غیر از آن جز زیان و خسران چیزى نخواهد داشت و آن ها كه با تقلید نابجا و تعصب جاهلى و مسائل نژادى و خرافات خود ساخته پشت به این آیین كنند بدون شك گرفتار زیان و خسران خواهند شد و جز تاسف و ندامت از سرمایه هاى عمر و حیات كه بر باد داده اند نتیجهاى نخواهند گرفت.[6]
2. آیه «فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَ مَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجا كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماء»[7] تکثر گرایی دینی را به دلیل اینکه اسلام را حق می داند کاملا مردود می شمارد؛زیرا در این آیه می فرماید: آن كس را كه خدا بخواهد هدايت كند، سينهاش را براى (پذيرش) اسلام، گشاده مى سازد؛ و آن كس را كه بخاطر اعمال خلافش بخواهد گمراه سازد، سينه اش را آن چنان تنگ مى كند كه گويا مى خواهد به آسمان بالا برود. پس خداوند کسی که بخواهد هدایت کند سینه اش را برای باز می کند تا آن را بپذیرد و کسانی که دین اسلام را نپذیرد قطعا به گمراهی رفته و هدایت نشده اند.
3. «أَ فَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ فَوَيْلٌ لِلْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ أُولئِكَ في ضَلالٍ مُبين؛[8]آيا كسى كه خدا سينه اش را براى اسلام گشاده است و بر فراز مركبى از نور الهى قرار گرفته (همچون كوردلان گمراه است؟!) واى بر آنان كه قلب هايى سخت در برابر ذكر خدا دارند! آن ها در گمراهى آشكارى هستند».
تکثر گرایی دینی هرگز با این شریفه سازگار نیست؛ زیرا می گوید کسی به دین اسلام ایمان می آورد با نور الهی هدایت شده و کسانی که از دین اسلام روی گردان هستند و به هر دین دیگری ایمان بیاورند گمراه شده و از رستگاری فاصله گرفته اند.
4. در قرآن کریم دین اسلام برای پیروی و دین جاوید و کامل برای هدایت بشر قرار داده شده است. خداوند می فرماید: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتي وَ رَضيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دينا [9] ؛ امروز، دين شما را كامل كردم؛ و نعمت خود را بر شما تمام نمودم؛ و اسلام را به عنوان آيين (جاودان) شما پذيرفتم»
بر طبق این آیه شریفه خداوند اسلام را برای هدایت بشر پذیرفته است که جایی برای تکثر گرایی دینی باقی نمی گذارد.
5. آیاتی که مردم را به راه مستقیم دعوت می کند و راه مستقیم بیش از یکی نیست نیز تکثر گرایی دینی را باطل اعلام می کند. قرآن کریم پس از اشاره به مجموعه ای از احكام شریعت اسلام، آن را به عنوان «راه راست الهی» توصیف كرده، مسلمانان را توصیه می كند كه از آن پیروی كنند و به راه ها و شرایع و ادیان دیگر دل ندهند، تا رستگار شوند، چنانكه می فرماید: «وَ أَنَّ هذا صِراطی مُسْتَقیماً فَاتَّبِعُوهُ وَ لا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبیلِهِ ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ؛[10] این راه مستقیم من است، از آن پیروى كنید! و از راه هاى پراكنده (و انحرافى) پیروى نكنید، كه شما را از طریق حق، دور مى سازد! این چیزى است كه خداوند شما را به آن سفارش مى كند، شاید پرهیزگارى پیشه كنید!»
6. آیه «إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلام؛ دین در نزد خدا، اسلام (و تسلیم بودن در برابر حق) است » نیز تکثر گرایی دینی را رد می کند؛ زیرا معنای آن این است که دین نزد خداى سبحان یكى است و اختلافى در آن نیست و بندگان خود را امر نكرده مگر به پیروى از همان دین و بر انبیاى خود هیچ كتابى نازل ننموده مگر در باره همان دین و هیچ آیت و معجزه اى به پا نكرده مگر براى همان دین كه آن دین عبارت است از اسلام، یعنى تسلیم حق شدن، و به عقیده هاى حق معتقد گشتن، و اعمال حق انجام دادن.
و این بیان هر چند به طورى كه در قرآن حكایت شده در شرایع رسولان و انبیاى او از نظر مقدار و كیفیت مختلف است، لیكن در عین حال از نظر حقیقت چیزى به جز همان امر واحد نیست، اختلافى كه در شریعت ها هست از نظر كمال و نقص است، نه اینكه اختلاف ذاتى و تضاد و تنافى اساسى بین آنها باشد، و معناى جامعى كه در همه آن ها هست عبارت است از تسلیم شدن به خدا در انجام شرایعش، و اطاعت او در آنچه كه در هر عصرى با زبان پیامبرش از بندگانش مى خواهد.[11]
7. آیه مباهله که یكى از دلایل قرآنى بر رد نظریه تکثرگرایى دینى (پلورالیسم) است، بر انحراف مسیحیت نیز دلالت دارد. زیرا اگر دین مسیحیت حق بود پیامبر اسلام با مسیحیان مباهله نمی کردند. مسلمانان مىتوانند با استفاده از این آیه استدلال كنند كه تنها شریعت حق، از زمان بعثت پیامبر اكرم (صلی الله علیه و آله و سلم) دین اسلام است. [12]
نتیجه گیری
از مجموع آیات گذشته استفاده می شود كه دین اسلام دین حق مطلق و پاكی و تقواست كه انحراف از آن موجب گمراهی و خارج شدن از صراط مستقیم می شود. تکثر گرایی دینی به معنای حقانیت همه ادیان، از نظر قرآن باطل و مصداق انحراف و گمراهی است.
ادیان دیگر مانند مسیحیت، یهودیت، حتی ادیان بشری مانند هندوئیسم، بودیسم و امثال اینها نیز تکثر گرایی دینی را برنمی تابند، زیرا هر یک از این ادیان، تنها خود را حق می دانند و پیروان ادیان دیگر را بر مسیر باطل می دانند. از این رو تبدیل و تغییر دین در هیچ یک از ادیان قابل پذیرش نیست. حتی کسانی که قائل به پلورالیزم هستند دینی را که پذیرفته بر معیار پلورالیزم نیست.
نویسنده: حمیدالله رفیعی
پی نوشت ها
[1]. مثنوى طاقدیس، ص 206.
[2]. بحار الأنوار، ج 64، ص 137.
[3]. سوره مجادله، آیه 11.
[4]. دانشنامه عقاید اسلامى، ج4 ؛ ص179- 180.
[5] . سوره آل عمران، آیه 85.
[6] . تفسیر نمونه، ج2، ص645.
[7] . سوره انعام، آیه 125.
[8] . سوره زمر، آیه 22.
[9] . سوره مائده ، آیه 3.
[10] . سوره انعام، آیه 153.
[11] . ترجمه تفسیر المیزان، ج3، ص188.
[12] . رک: فرهنگ شيعه، ص 50.
منابع
1. قرآن کریم
2. پژوهشكده تحقيقات اسلامى، فرهنگ شيعه، قم، زمزم هدایت، چ2، 1386ش.
3. طباطبایى، محمدحسین، ترجمه تفسیر المیزانمترجم: موسوى، محمد باقر، قم، دفتر انتشارات اسلامى، چ5، 1374ش.
4. مجلسی، محمد باقر، بحار الأنوار، بیروت، دار إحياء التراث العربي، چ2، 1403ق.
5. محمدی ری شهری، محمد، دانشنامه عقاید اسلامى، قم، دارالحدیث، چ2، 1386ش.
6. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الكتب الإسلامیة، چ10، 1371ش.
7. نراقی، ملا احمد، مثنوى طاقدیس، تهران، امیر کبیر
