توحید و یگانگی خداوند، پایه اصلى دین اسلام است و در همه چیز نقش اساسى دارد؛ خداوند یكى است، دعوت انبیا به سوى یك چیز بوده است، در روز رستاخیز همه انسان ها در یك روز مبعوث مى شوند، كعبه و قبله همه مسلمانان یك نقطه است، قرآن تمام مسلمانان یكى است؛ خلاصه این كه، توحید و یگانگی اصل اساسى است كه در تمام اصول و فروع دین ما جریان دارد. بدین جهت، توحید و یگانگی تنها یك اصل از اصول دین نیست، بلكه در تمام اصول و فروع دین جریان دارد. توحید و یگانگی همچون نخ تسبیح است كه تمام دانه هاى تسبیح را به هم متصل می كند، به گونه اى كه اگر توحید نباشد دین تحقق نمى یابد.
با توجه به این تفسیر از توحید و جایگاه والاى آن، هر چیزى كه منافات با توحید داشته باشد از نظر دین اسلام و مذهب شیعه مردود است.
اقسام توحید و یگانگی خداوند
توحید و یگانگی خداوند شاخه هاى مختلفى دارد؛ به چهار شاخه آن، كه مهمترین اقسام توحید و یگانگی است اشاره مى شود.
1. توحید و یگانگی ذاتی
یعنى ذات خداوند یگانه است؛ نه این كه خداوند یكى هست و دو تا نیست؛ زیرا در تفسیر اول شبیه و مثل و مانندى براى خداوند تصور نمى شود، ولى در تفسیر دوم شبیه و مثل و مانند براى خداوند تصور مى شود، هر چند وجود خارجى ندارد. بدین جهت آیه اول سوره توحید «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ» این گونه تفسیر مى شود كه: «لَمْ یكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ» یعن خدا هیچ مثل و مانندى ندارد و هیچ مثل و مانندی برای او تصور نمى شود.
2. توحید و یگانگی صفاتی
تمام صفات خداوند متعال به یك حقیقت باز مى گردد. در مورد خداوند صفت علم جداى از قدرت خداوند نیست و صفت قدرت جداى از شجاعت نیست و صفت ازلیت جداى از علم و قدرت و شجاعت نمى باشد؛ اما در مورد انسان ممكن است گفته شود علم او در روح اوست و شجاعت و قدرتش در بازوانش و مهر و عطوفت او در قلبش مى باشد. ولى در مورد خداوند چنین نیست؛ بلكه تمام ذات او علم است و تمام ذاتش قدرت است و تمام ذاتش حیات و … .
3. توحید و یگانگی افعالی
هر فعل و حركت و پدیده اى که در جهان رخ دهد از سوى خداوند است و هیچ چیزى بدون اذن و اراده خداوند تاثیر گذار نیست؛ «لا مُؤَثِّرَ فِى الْوُجُودِ الَّا اللَّهُ»، اگر آتش هم مى سوزاند به فرمان خداست؛ بدین جهت، است که آتشى كه ابراهیم خلیل در آن انداخته مى شود آن حضرت را نمى سوزاند؛ چون چنین اجازه اى از ناحیه خداوند به او داده نشده بود. و اگر آب هم آتش را خاموش مى كند، آن هم با اذن و اراده خداوند تاثیر مى گذارد. بنابراین، ما هر كارى كنیم به فرمان خداوند است؛ چرا كه خدا به ما اختیار داده، تا انتخاب كنیم؛ قدرت، عقل، انتخاب، اختیار ما، همه از ناحیه خداوند است و همه حركات ما به ذات پاك او برمى گردد. خلاصه این كه مو ثر مستقل خداوند است و بقیه اسباب هستند و هر اثرى داشته باشند به اراده الهى است.
4. توحید و یگانگی عبادی
عبادت و پرستش فقط براى خداوند است و هیچ موجودى غیر از خداوند سزاوار پرستش نیست.
چهار شاخه فوق، چهار قسم اصلى توحید و یگانگی خداوند است هر چند شاخه هاى دیگرى از توحید، نظیر توحید حاكمیت ، توحید شارعیت، توحید مالكیت و مانند آن نیز وجود دارد. [1]
بعد از بیان مطالب فوق درباره توحید و اقسام آن حدیثی از امام حسین (علیه السلام) را نقل می کنیم که درباره توحید ذات و صفات خداوند مطالبی را بیان فرموده است:
متن حدیث
أَیهَا النَّاسُ اتَّقُوا هَؤُلَاءِ الْمَارِقَةَ الَّذِینَ یشَبِّهُونَ اللَّهَ بِأَنْفُسِهِمْ- یضاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِینَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ بَلْ هُوَ اللَّهُ لَیسَ كَمِثْلِهِ شَیءٌ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ یدْرِكُ الْأَبْصارَ وَ هُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ.
اسْتَخْلَصَ الْوَحْدَانِیةَ وَ الْجَبَرُوتَ وَ أَمْضَى الْمَشِیئَةَ وَ الْإِرَادَةَ وَ الْقُدْرَةَ وَ الْعِلْمَ بِمَا هُوَ كَائِنٌ لَا مُنَازِعَ لَهُ فِی شَیءٍ مِنْ أَمْرِهِ وَ لَا كُفْوَ لَهُ یعَادِلُهُ وَ لَا ضِدَّ لَهُ ینَازِعُهُ وَ لَا سَمِی لَهُ یشَابِهُهُ وَ لَا مِثْلَ لَهُ یشَاكِلُهُ.
لَا تَتَدَاوَلُهُ الْأُمُورُ وَ لَا تَجْرِی عَلَیهِ الْأَحْوَالُ وَ لَا تَنْزِلُ عَلَیهِ الْأَحْدَاثُ وَ لَا یقْدِرُ الْوَاصِفُونَ كُنْهَ عَظَمَتِهِ وَ لَا یخْطُرُ عَلَى الْقُلُوبِ مَبْلَغُ جَبَرُوتِهِ لِأَنَّهُ لَیسَ لَهُ فِی الْأَشْیاءِ عَدِیلٌ وَ لَا تُدْرِكُهُ الْعُلَمَاءُ بِأَلْبَابِهَا وَ لَا أَهْلُ التَّفْكِیرِ بِتَفْكِیرِهِمْ إِلَّا بِالتَّحْقِیقِ إِیقَاناً بِالْغَیبِ لِأَنَّهُ لَا یوصَفُ بِشَیءٍ مِنْ صِفَاتِ الْمَخْلُوقِینَ. وَ هُوَ الْوَاحِدُ الصَّمَدُ.
مَا تُصُوِّرَ فِی الْأَوْهَامِ فَهُوَ خِلَافُهُ لَیسَ بِرَبٍّ مَنْ طُرِحَ تَحْتَ الْبَلَاغِ وَ مَعْبُودٍ مَنْ وُجِدَ فِی هَوَاءٍ أَوْ غَیرِ هَوَاءٍ هُوَ فِی الْأَشْیاءِ كَائِنٌ لَا كَینُونَةَ مَحْظُورٍ بِهَا عَلَیهِ وَ مِنَ الْأَشْیاءِ بَائِنٌ لَا بَینُونَةَ غَائِبٍ عَنْهَا.
لَیسَ بِقَادِرٍ مَنْ قَارَنَهُ ضِدٌّ أَوْ سَاوَاهُ نِدٌّ. لَیسَ عَنِ الدَّهْرِ قِدَمُهُ وَ لَا بِالنَّاحِیةِ أَمَمُهُ احْتَجَبَ عَنِ الْعُقُولِ كَمَا احْتَجَبَ عَنِ الْأَبْصَارِ وَ عَمَّنْ فِی السَّمَاءِ احْتِجَابَهُ كَمَنْ [عَمَّنْ] فِی الْأَرْضِ.
قُرْبُهُ كَرَامَتُهُ وَ بُعْدُهُ إِهَانَتُهُ لَا تَحُلُّهُ فِی وَ لَا تُوَقِّتُهُ إِذْ وَ لَا تُؤَامِرُهُ إِنْ. عُلُوُّهُ مِنْ غَیرِ تَوَقُّلٍ وَ مَجِیئُهُ مِنْ غَیرِ تَنَقُّلٍ یوجِدُ الْمَفْقُودَ وَ یفْقِدُ الْمَوْجُودَ وَ لَا تَجْتَمِعُ لِغَیرِهِ الصِّفَتَانِ فِی وَقْتٍ.
یصِیبُ الْفِكْرُ مِنْهُ الْإِیمَانَ بِهِ مَوْجُوداً وَ وُجُودَ الْإِیمَانِ لَا وُجُودَ صِفَةٍ بِهِ تُوصَفُ الصِّفَاتُ لَا بِهَا یوصَفُ وَ بِهِ تُعْرَفُ الْمَعَارِفُ لَا بِهَا یعْرَفُ فَذَلِكَ اللَّهُ لَا سَمِی لَهُ سُبْحَانَهُ لَیسَ كَمِثْلِهِ شَیءٌ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیر .[2]
ترجمه حدیث
بی همتایی خداوند
اى مردم، از این بی دینان كه خدا را به خود مانند سازند و با گفته كافران اهل كتاب هم آوازى كنند بپرهیزید. بلكه (یقین دانید) او خداوند است و او را مانندى نیست و او بسیار شنواى نیك بیناست، دیده ها او را درنیابند و او دیده ها را دریابد و اوست لطیف آگاه.
یگانگى و شكوهمندى را ویژه خود ساخته و خواست و اراده و نیرو و دانش را به هر چه بودنى است به اجرا درآورده است. هیچ هماوردى براى او، در هیچ امرى از امورش نیست و هیچ همتایى برابرش نباشد و هیچ ضدى كه با او ستیزه كند وجود ندارد، و هیچ همنامى كه به او ماند نباشد.
ناممکن بودن درک و توصیف خدا
كارها در برش نگیرد و حال ها بر او نگذرد و حوادث بر او درنیاید و توصیف كنندگان هرگز كنه بزرگى او را وصف نتوانند و اندازه توانایى و شكوهش در دلها درنگنجد؛ زیرا او را در میان چیزها هیچ مانندى نیست و خردمندان با همه خردهاى خویش او را درنیابند و اندیشمندان با تمام اندیشه خود به (ذات) او ره نیابند جز آنكه با یقین به غیب (تنها) گواه هستى او شوند، چه او با هیچ صفتى از صفات آفریدگان به توصیف نمى آید و اوست یگانه بى خلل بى نیاز.
و هر آنچه به پندار درآید، او جز آن باشد. پروردگار نباشد آن که به پندار درآید (و و هم و ادراك بشرى یاراى در برگیرى او را داشته باشد) و معبود نباشد آن كه در محدوده هوا یا غیر هوا هستى گزیند. او در همه چیزها باشد (اما) نه بودنى كه حصارى بر او كشیده باشد (و محدودش سازد)، و از همه چیز جدا باشد (اما) نه چنان جدایى كه از آنها دور و نهان بود.
نگنجیدن خدا در زمان و مکان
توانا (ى مطلق) نیست آن كه در برابرش ضدى باشد یا همتایى با او همسرى كند. قدمت او بر اثر قدمت روزگارى (و گذشت زمان بر او) نیست و توجه به او منحصر بر نگرش به سویى نباشد. بر خردها پوشیده است، همانسان كه از دیده ها نهان است و از آسمانیان مستور است، همان گونه كه از زمینیان نهفته است.
نزدیكى او كرامت وى و دوری اش اهانت اوست. مكان (و لفظ) «در» او را دربر نمى گیرد و زمان (و لفظ) «آن گاه» او را به وقتى نمى گنجاند و (كلمه) «اگر» او را به شمول در نمى آورد.
بالا بودن او بدون فرازنشینى است و آمدنش بدون جابهجا شدن، نابوده را بود كند و بود را نابود، و غیر او را در آن واحد این دو صفت نباشد.
قدرت اندیشه و درک انسان از خدا
نصیب اندیشه در ادراك او فقط بدان حد است كه به «بودن» او یقین یابد و تنها به «هستى» او راه یابد نه به وجود صفتى (زاید بر هستى او كه بر ذات او حمل توان كرد). صفت ها همه به او توصیف مى شوند نه او به صفت ها، و شناخت ها (همه) از (پرتو) او شناسا گردد نه آنكه او به شناخت ها (ى محدود ما) شناسایى شود. پس این است آن خدا كه همنامى ندارد، پاك و منزه (و مجرد و مطلق) است، چیزى به مانندش نیست و اوست بسیار شنواى بسیار بینا.[3]
نتیجه گیری
توحید ذاتی و صفاتی خداوند، از عقاید راسخ دین مبین اسلام است و از این رو هیچ همتایی برای او وجود ندارد و ذات خداوند در ذهن و تصور انسان نمی گنجد و همچنین برای انسان توصیف خداوند با صفات ذاتی آن امکان پذیر نیست. انسان فقط با درک و عقل خود می تواند به وجود آن ایمان داشته باشد. اگر کسی خدا را به موجودات ممکن تشبیه کند، از توحید و یگانگی خداوند بیرون رفته و گرفتار شرک شده است.
پی نوشت ها
[1] . مکارم شیرازی، ناصر، آیات ولایت در قرآن، ص 252- 254، قم، انتشارات نسل جوان، چ3، 1386ش.
[2] . تحف العقول، ص 244- 245.
[3] . ترجمه تحف العقول، ص 245.
منابع
1.، قرآن کریم.
2. ابن شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول، محقق / مصحح: غفارى، على اكبر، قم، جامعه مدرسین، چ2، 1414ق.
3. ابن شعبه حرانى، حسن بن على، ترجمه تحف العقول، مترجم: اتابكى، پرویز، تهران، نشر و پژوهش فرزان روز، چ1، 1376ش.
4. مکارم شیرازی، ناصر، آیات ولایت در قرآن، قم، انتشارات نسل جوان، چ3، 1386ش.
