تفاوت مبانی مذهب شیعه و اهل سنت

اشاره:

مذهب شیعه و اهل سنت دو مذهب اصلی و مهم اسلامی در جهان اسلام است. بین مذهب شیعه امامیه و اهل سنت در سه حوزه  تفاوت و اختلاف وجود دارد. این سه حوزه عبارت اند از حوزه تاریخ، حوزه کلامی و حوزه فقهی. در این نوشته به صورت مختصر به این سه تفاوت و اختلاف اشاره شده است.

1. تفاوت شیعه و سنی از نظر تاریخی:

تشیع یك مكتب كلامی یا سیاسی نیست كه درباره علل پیدایش آن در میان امت اسلامی پس از رحلت پیامبر (صلی‌الله علیه و آله) سخن بگوئیم، بلكه تشیع بر یك اصل استوار است كه در عصر رسول خدا (صلی‌الله علیه و آله) پی ریزی گردید، و گروهی را به خود جذب نمود، و آن اصل، پذیرفتن ولایت و خلافت حضرت امیرالمومنین علی ابن ابیطالب (علیه‌السلام) از جانب خدا پس از رحلت پیامبر اكرم (صلی‌الله علیه و آله) بود،‌ و این اصل جزء‌ تعالیمی است كه به وسیله رسول خدا (صلی‌الله علیه و آله) مطرح و بیان گردید.(1)

هواخواهان و پیروان علی (علیه‌السلام) نظر به مقام و منزلتی كه آن حضرت پیش پیغمبر اكرم (صلی‌الله علیه و آله) و صحابه و مسلمانان داشت، مسلّم می دانستند كه خلافت و مرجعیت پس از رحلت پیغمبر اكرم (صلی‌الله علیه و آله) از آن علی (علیه‌السلام) می باشد، ولی بر خلاف انتظار آنان درست در حالی كه پیغمبر اكرم (صلی‌الله علیه و آله) رحلت فرمود و هنوز جسد مطهرش دفن نشده بود و اهل بیت (علیهم‌السلام) و عده ای از صحابه سرگرم لوازم سوگواری و تجهیزات بودند كه خبر یافتند،‌ عده ای دیگر با كمال عجله و بی آنكه با اهل بیت (علیهم‌السلام) و خویشاوندان پیغمبر اكرم (صلی‌الله علیه و آله) و هوادارانش مشورت كنند و حتّی كمترین اطّلاعی بدهند، از پیش خود در قیافه خیر خواهی، برای مسلمانان خلیفه معین نموده و علی (علیه‌السلام) و یارانش را در برابر كاری انجام یافته قرار دادند.(2)

البته شیعه كه پیروان علی (علیه‌السلام) و در حقیقت پیروان اسلام حقیقی بودند در همان روزهای نخستین، محكوم سیاست وقت شده، نتوانست به غیر از اعتراض كاری دیگر از پیش ببرد و علی (علیه‌السلام) نیز به منظور رعایت مصلحت اسلام و مسلمین و نداشتن نیروی كافی دست به یك قیام خونین نزد، ولی جمعیت معترضین از جهت عقیده تسلیم اكثریت نشدند و جانشینی پیغمبر اكرم (صلی‌الله علیه و آله) و مرجعیت علمی را حق خدادادی علی (علیه‌السلام) می دانستند و مراجعه علمی و معنوی را تنها برای آن حضرت روا می دیدند و به سوی او دعوت می كردند.(3)

پس از رحلت پیامبر اسلام (صلی‌الله علیه و آله) این اختلافات سبب پیدایش فرقه هایی مختلف در میان مسلمانان گردید. مهمترین اختلافی كه در نخستین روزهای پس از رحلت پیامبر اسلام (صلی‌الله علیه و آله) پدید آمد، مربوط به مسئله خلافت و امامت بود كه مسلمانان را به دو دسته تقسیم كرد.

یك دسته معتقد بودند كه امامت، همانند نبوت، منصب و مقام الهی است و از شرایط امام این است كه معصوم از خطا و گناه باشد و این صفت را جز خداوند كسی نمی داند، بنابراین راه تعیین امام نص الهی است كه در قرآن یا احادیث نبوی بیان شده است، و طبق این نصوص، علی بن ابی طالب (علیه‌السلام) جانشین پیامبر (صلی‌الله علیه و آله) و امام مسلمین است.

حضرت علی و بنی هاشم و گروهی از بزرگان صحابه، اعم از مهاجرین و انصار، طرفدار این نظریه بودند. و این همان عقیده شیعه امامیه در مسئله امامت است.

و دسته دیگر ـ كه در راس آنها ابوبكر و عمر قرار داشتند ـ بر این عقیده بودند كه پیامبر اكرم (صلی‌الله علیه و آله) برای خود جانشین تعیین نكرده است، و این كار را به مسلمانان واگذار نموده است. بر این اساس و با توجه به اهمیت مسئله خلافت و امامت و نقش حیاتی آن در سرنوشت امت اسلامی، در یك اقدام شتابزده با ابوبكر به عنوان خلیفه پیامبر (صلی‌الله علیه و آله) بیعت كردند.(4) این همان عقیده اهل سنّت در مسئله جانشینی پیامبر اكرم (صلی‌الله علیه و آله) است.

بر این اساس مهمترین مبانی كه شیعه را از اهل سنّت كه شامل چهار مذهب و وهابیت می شود متفاوت می كند همان نظریه امامت و جانشینی پیامبر است.

2. اختلاف شیعه و سنی در حوزه كلامی:

در كلام و اصول دین «اهل سنّت و جماعت» از ابوالحسن علی بن اسماعیل اشعری پیروی می كنند كه در سال 270 هجری قمری بدنیا آمده و در سال 325 درگذشته است. برخی دیگر از آنها در اعتقادات پیرو ابومنصور ماتریدی می باشند كه در این حوزه نیز با كلام شیعه تفاوت دارند.

كلام امامیه از روش استدلال عقلی پیروی می كند و برای تفكر عقلانی اهمیت بسیار قائل است، با تفكر اشعری كه اصالت را از عقل گرفته و آن را تابع ظواهر الفاظ می كرد، مخالف و مغایر است. اصولاً طرح بحث های عقلی عمیق در معارف امامیه اولین بار توسط علی (علیه‌السلام) در خطبه و دعوات و مذاكرات آن حضرت مطرح شد. به همین خاطر مباحث كلامی در احادیث شیعه بر پایه دقیق ترین روش عقلی و برهانی مورد تحقیق قرار گرفته و بدین جهت احادیث شیعه در زمینه معارف دینی، از اصیل ترین منابع متكلمان و حكیمان امامیه به شمار می رود.(5)

بنابراین كلام شیعه از طرفی از بطن حدیث شیعه برمی خیزد و از طرف دیگر با فلسفه شیعه آمیخته است.(6)

همین مشرب كلامی باعث تفاوت هایی در مسائل كلامی شد. مهمترین مباحث كلامی متفاوت با كلام شیعه عبارتند از: 1. صفات ازلی خداوند. 2. صفات خبری. 3. حدوث و قدم كلام الهی. 4. خلق افعال و كسب.

توضیح هر یك از این تفاوت ها از عهده این نوشته بیرون است. خواننده را ارجاع می دهیم به منابعی كه در پایان نوشته معرفی خواهیم كرد.

3. اختلاف مذهب شیعه و اهل سنت در حوزه فقهی:

یكی دیگر از تفاوت های مذهب شیعه با مذاهب اهل سنّت، تفاوت فقهی است، اهل سنّت و جماعت در مسائل فقهی از چهار تن از فقهای اهل سنّت پیروی كرده و می كنند. و این چهار نفر، نه از صحابه پیامبر (صلی‌الله علیه و آله) بوده اند، و نه از تابعین. و نه پیامبر (صلی‌الله علیه و آله) پیروی از آنها را توصیه نموده است. و در هیچ حدیثی حتّی در كتابهای خود اهل سنّت اثری از این چهار مذهب نمی باشد.

1. پیشگام ترین آنها ابوحنیفه است. كه میان او و پیامبر (صلی‌الله علیه و آله) صد سال فاصله بوده است. زیرا او در سال 80 هجری به دنیا آمده و به سال 150 هجری قمری درگذشته است.

2. مالك ابن انس، در عهد خلافت ولید بن عبدالملك به دنیا آمد و در روزگار هارون الرشید در مدینه از دنیا رفت.

3. محمد بن ادریس شافعی، در سال 150 هـ . در غزه به دنیا آمد و در سال 204 هـ . در مصر از دنیا رفت.

4. متأخرترین آنها احمد بن حنبل است كه در سال 165 هجری به دنیا آمده در سال 241 هجری درگذشته است.(7)

منابع فقه در نزد اهل سنّت:1. قرآن و سنت پیامبر 2. سنّت خلفای راشدین. 3. سنّت همه صحابه. 4. سنّت تابعین. 5. شیوه فرمانروایان.

دیگر منابع آنها قیاس، استحسان، استصحاب، سد باب ذرائع و اجماع، بسیار مشهور است. امام ابوحنیفه در عمل به قیاس و كنار نهادن احادیث، شهرت داشته، چنانكه مالك، در مراجعه به عمل مردم مدینه و سد باب ذرائع و امام شافعی در مراجعه به فتوای صحابه شهرت داشت. امام احمد حنبل به خودداری از اجتهاد و پرهیز از فتوا و پیروی از نظر صحابه ـ هر چه كه باشد ـ شهرت داشت.(8)

منابع فقه در نزد شیعه:

شیعه به پیروی از كتاب خدا و سنّت پیامبر (صلی‌الله علیه و آله) به منظور استنباط احكام شرعی، از چهار منبع به شرح زیر بهره مند می گردد:

1. كتاب خدا: پیروان مكتب تشیع قرآن را به عنوان استوارترین منبع فقه خویش و معیار شناخت احكام الهی می دانند.

2. سنّت: سنّت به معنای گفتار، رفتار و تأیید كاری توسط رسول خدا (صلی‌الله علیه و آله) دومین سرچشمه زلال فقه شیعه می باشد و امامان از اهل بیت پیامبر (صلی‌الله علیه و آله) به طور مستقل به عنوان ناقلان سنّت پیامبر (صلی‌الله علیه و آله) و گنجینه علوم وی قلمداد می گردند.

مقصود از «اهل بیت» كه پیامبر گرامی، آنان را قرین قرآن و مرجع مسلمانان جهان معرفی نموده است، همان پیشوایان دوازده گانه از عترت پیامبرند كه حافظان سنّت رسول خدا (صلی‌الله علیه و آله) و حاملان علوم او می باشند.

محدثان هر دو گروه شیعه و سنی برآنند كه رسول خدا (صلی‌الله علیه و آله) دو میراث گرانبها از خود به جای گذاشته و همه مسلمانان را به پیروی از آنها دعوت نموده و سعادت و هدایت مردم را درگرو تمسك به آن دانسته است، یكی كتاب خدا «قرآن» و دیگری اهل بیت (علیهم‌السلام) و عترت خویش.

رسول خدا (صلی‌الله علیه و آله) فرمود:

«ای مردم، من در میان شما دو چیز را به جای می گذارم كه اگر بدانها تمسك جویید، هرگز گمراه نخواهید شد، كتاب خدا و عترت خودم.»(9)  

3. عقل و اجماع به عنوان دو منبع دیگر برای استنباط احكام فقهی در نزد شیعه معتبر می باشند.

پس اهل سنّت هم از نظر كلامی و هم از نظر فقهی در زمان حیات پیامبر (صلی‌الله علیه و آله) و حتّی سالها بعد از رحلت آن حضرت بر خلاف تشیع موجودیت نداشته است. چنانچه گفته شد امام آنها در كلام در قرن سوم هجری متولد شده و ائمه فقهی آنها هم حداقل صد سال با پیامبر اسلام (صلی‌الله علیه و آله) فاصله داشته اند، یكی از علمای اهل سنّت كه اخیراً مستبصر شده و شیعه شده می گوید: اگر اهل سنّت و جماعت ادعا دارند كه به سنّت پیامبر (صلی‌الله علیه و آله) پایبندند، پس چرا مذاهب آنها این همه دیر پدید آمده است؟ و اهل سنّت و جماعت پیش از پیدایش این مذاهب كجا بودند؟ و چه دینی داشتند و به چه كسی مراجعه می كردند؟(10)

اما فرقه وهابیت، منسوب به محمد بن عبدالوهاب نجدی است كه در قرن دوازدهم هجری ظهور كرد و مورد قبول و حمایت آل سعود قرار گرفت، و به عنوان مذهب رسمی در عربستان سعودی پذیرفته شد و با حمایت بی دریغ آنان توانست در بیرون از مرزهای عربستان نیز هواداران و طرفدارانی به دست آورد. پیروان این مذهب خود را ادامه دهنده راه سلف امت «صحابه و تابعین» دانسته، دیگر مذاهب اسلامی را اهل بدعت و ضلالت، و شرك می پندارند و خود را «سلفیه» می نامند. عقاید و اندیشه های افراطی و رفتار خشن و انعطاف ناپذیر آنان، منشاء تفرقه و نزاع، و برخوردهای خشونت آمیز در میان امت اسلامی شده، و عملاً به وحدت و یكپارچگی امت اسلامی ضربه وارد كرده است. و بدین جهت در راستای اهداف و منافع استكبار جهانی و دشمنان جهان اسلام قرار گرفته است.(11)

پی نوشت:

1. مجله تخصصی كلام اسلامی، شماره 52، ص 7.
2. شرح ابن ابی الحدید، ج 2، ص 58، ص 122، به نقل از شیعه در اسلام، علامه طباطبایی، ص 33، انتشارات نشر قدس رضوی، چ سوم، 83.
3. طباطبائی، علامه محمد حسین، شیعه در اسلام، ص 34، انتشارات قدس رضوی، چ سوم، 1383.
4. علی ربانی، گلپایگانی، درآمدی بر علم كلام، ص 187، انتشارات دارالعلم، چ اول، 78.
5. ربانی، گلپایگانی، علی،‌مدخلی بر علم كلام، ص 189، انتشارات دارالفكر، چ اول، 1378.
6. مطهری، شهید مرتضی، مجموعه آثار، ج 3، ص 91، انتشارات صدرا، چ دوم، 72.
7. گرجی، دكتر ابوالقاسم، تاریخ فقه و فقها، ص 84، انتشارات سمت، چاپ سوم، 1379.
8. تیجانی، دكتر محمد، شیعه اهل سنّت واقعی، جلد اول، ص 208، ترجمه عباسعلی براتی، بنیاد معارف اسلامی، قم، چ دوم، 74.
9. صحیح ترمذی، كتاب المناقب، باب مناقب اهل بیت النبی، ج 5، ص 662، حدیث 3786.
10. تیجانی، دكتر محمد، شیعه اهل سنّت واقعی، ج اول، ص 116، ترجمه عباسعلی براتی، نشر معارف اسلامی، قم،‌ چ دوم، 74.
11. مدخل علم كلام، ص 315، همان.