تاثیر تنبیه و فواید آن از نگاه روانشناسان

موضوع تاثیر تنبیه از نظر روانشناسان، بحثی است که می تواند والدین را در فرایند تربیت فرزند یاری دهد. واقعیت این است که استفاده از تنبیه در امر تربیت، همواره مخالفان و موافقانى را بر انگیخته است با این تفاوت که در گذشته، موافقان بیشترى داشته ولى اکنون، مخالفان بیشترى دارد. معروف است که روانشناسان، تنبیه را یا دست کم، تنبیه بدنى کودکان را جایز نمی دانند و عدم کارایى و یا اثرات و مضرات جانبى آن را دلیل بر این امور می دانند و در این راستا والدین را به در پیش گرفتن روش های جایگزین تنبیه کودک فرا می خوانند.

ولى باید گفت اولا چنین نیست که تنبیه، مطلقا کارایى نداشته باشد. در بسیارى از موارد، تنبیه اصلاحگر است به طورى که عموم کسانى که در اصلاح رفتار، کتابى نوشته اند، تنبیه را به عنوان یکى از روش هاى اصلاح و تغییر رفتار ذکر کرده اند و ثانیا در مواردى که تنبیه، اصلاحگر نباشد، دست کم اثر بازدارندگى و عبرت آموزى براى دیگران را دارد که این خود، اثر کمى‌ نیست چه این که مواردى وجود دارد که رفتار نامطلوب، باید فورا متوقف شود به طورى که اگر متوقف نشود، اثرات جبران ناپذیرى را به بار خواهد آورد.

در این صورت است که تنبیه، خصوصا تنبیه بدنى، تنها راه ممکن است؛ زیرا سایر روش ها، زمان زیادى را براى اصلاح و یا توقف رفتار نامطلوب لازم دارند و از این روست که یکى از مزیت هاى روش تنبیه بر سایر روش ها را، فوریت تاثیر آن می دانند.

بدین جهت معمول روانشناسان، حتى کسانى که به شدت با تنبیه مخالف هستند، منکر تاثیر تنبیه نبوده و در مواردى تنبیه را، حتى تنبیه بدنى را، جایز می دانند. بنابراین چنین نیست که تاثیر تنبیه از نظر روانشناسان، نادیده گرفته شود و تنبیه بدنى به کلى مطرود و ممنوع باشد. ما در اینجا، نظر برخى از روانشناسان و یا فلاسفه اى که در باب تربیت بحث کرده اند، نقل می کنیم تا شاهدى بر این مدعا باشد.

تاثیر تنبیه در روانشناسی تربیتی

گیج و برلاینى در روانشناسى تربیتى می گویند: «روش دیگر براى از بین بردن یک پاسخ، این است که دانش آموز را هنگامى‌ که آن پاسخ، روى می دهد، تنبیه کنیم» سپس در ادامه می گویند: «آیا تنبیه مؤثر است؟ آیا تنبیه چیز خوبى است؟ به این سؤالات در دهه هاى اخیر پاسخ هاى متفاوتى داده شده است.

تحقیقات بسیار اخیر نشان می دهد که در اوضاعى خاص، به ویژه زمانى که تنبیه شدید مورد استفاده قرار گیرد، رفتار می تواند براى همیشه از بین برود(ماتون و ویلورنزو ۱۹۶۶ ص ۴۲۶). آیا تنبیه، رفتار را کاهش می دهد؟ پاسخ این سؤال، قطعا مثبت است(آذرین و هولز ۱۹۶۶ ص ۴۲۶).

بر طبق شواهدى که جانستون (۱۹۷۲) خلاصه اى از آن فراهم آورده است، طرق دیگر کاهش بسامد رفتار(مثل خاموشى سازى، و DRL) در مقایسه با تنبیه در صورتى که به طور صحیح مورد استفاده قرار گیرد، تاثیرى دیرتر، کم دوام تر و غیرمؤثرتر دارند.» آن ها در ادامه می افزایند: «آیا تنبیه با آن که می تواند مؤثر باشد، چیز خوبى است؟ پاسخ به این سؤال، به عوامل گوناگونى بستگى دارد. اگر رفتارى را که می خواهید مانع از آن شوید، بسیار خطرناک یا ناخوشایند باشد، در آن صورت، تنبیه به عنوان راهى براى دفع آن رفتار، چیز خوبى است.»(۱)

گاترى که نظریه بادگیرى خود را، بر اصل مجاورت استوار ساخته است، تنبیه را در امر تربیت و یادگیرى، مؤثر می داند. وى می گوید: «تنبیه نه به سبب ناراحتی اى که تولید می کند، بلکه به سبب این که نحوه پاسخ دهى فرد به محرک هاى معین را تغییر می دهد، مؤثر است… تنبیه به این علت در تغییر دادن رفتار نامطلوب مؤثر است که رفتار ناهمساز با رفتار تنبیه شده را ایجاد می کند.»(۲)

وى همچنین می گوید: ما هنگام بحث درباره راه هاى ترک عادت، سه تدبیر میکانیکى را بررسى کردیم که می توانند در تغییر تداعى بین محرک ها و پاسخ ها بکار روند. تنبیه، یکى دیگر از این تدابیر است. تنبیه وقتى که به طور مؤثر بکار رود، سبب می شود محرک هایى که قبلا پاسخ نامطلوبى را فرا می خواندند، پاسخ مطلوبى را ایجاد کنند».(۳)

تاثیر تنبیه بر رفتار

جان لیانز و همکاران(۱۹۸۸) می گویند: «بسیارى از مطالعات، بیانگر تاثیر تنبیه بر رفتار هستند. این یافته ها می گویند میزان تاثیر تنبیه در فرو نشاندن رفتار نامطلوب، وابسته است به:

الف) شدت، مدت، فراوانى و توزیع پیامدهاى ناخوشایند تنبیه

ب) فواصل زمانى اجراى تنبیه،

ج) شدت رفتارى که به خاطر آن تنبیه صورت می گیرد

د) وجود پاسخ هاى جانشین

ه) محدوده اى که در آن، رفتار متضاد یا مطلوب، پاداش داده می شود… تنبیه می تواند براى سرکوب با حذف تقریبا هر گونه رفتار نامطلوب از کودکى اولیه به بعد بکار رود… در روان درمانى، تنبیه در اصلاح رفتارهایى که براى کودکان یا دیگران خطر فورى دارد یا جاهایى که نتیجه فورى لازم است، بهترین کاربرد را دارد.»(۴)

تاثیر تنبیه در اصلاح رفتار کودکان

موریس در اصلاح رفتار کودکان می گوید: «درست همانطور که با پاداش دادن به کودک در هر زمان که رفتار مطلوب را انجام می دهد می توان آن رفتار را نیرومند کرد، با پاداش ندادن قاطعانه به کودک هنگام اجراى رفتار نامطلوب نیز می توان این رفتار را در او کاهش داد… به هر حال در مواقع نادرى، از تنبیه بدنى(مثل یک سیلى دردناک، یا یک فریاد) باید استفاده شود.»(۵)

سیف در کتاب تغییر رفتار و رفتاردرمانى، در پایان بحث تنبیه چنین می گوید: «با توجه به زیان هاى متعدد ناشى از تنبیه و سایر روش هاى تنبیهى، بهتر است هرگز از آن به عنوان روش هاى تربیتى و اصلاحى استفاده نشود و به جاى آنها، از روش هاى دیگرى که در این فصل مورد بحث قرار گرفت، استفاده شود. با این حال، ممکن است رفتار فرد چنان وخیم و خطرناک باشد که هیچ روش دیگرى به اصطلاح جواب ندهد و ناچار کاربرد روش تنبیه، تنها روش ممکن باشد مثل وقتى که رفتار نامطلوب فرد، سلامت و بقاى خود او یا افراد دیگر را تهدید می کند.»(۶)

سال آکسلرد می گوید: «علی رغم بعضى از نواقصى که به این روش [تنبیه] نسبت داده اند، من معتقدم که تکنیک هاى تنبیه می توانند ابزار مفید براى آموزگار باشند. یک دلیل این است که تنبیه احتمالا در شرایطى مؤثر واقع می شود که تکنیک هاى دیگرى مانند تقویت یک رفتار ناهمساز و خاموشى کارگر نیستند، همینطور روش هاى تنبیه، اغلب، رفتارهاى نامطلوب را سریعتر از تکنیک هاى دیگر کاهش می دهند.»(۷)

والترچین و بنکس (۱۹۷۲) معتقدند: «هر کودکى باید بفهمد که در صورت نافرمانى و سرپیچى از اطاعت بزرگسالان، با او برخورد نامطلوبى خواهند داشت. اگر کودک به خاطر عمل اشتباه خود تنبیه نشود، تصور می کند که عمل او به طور ضمنى تایید شده است.»(۸)

رونالدس. ایلنگورث می گوید: «بسیارى از والدین، بر این باورند که تنبیه بدنى، نادرست و نامطلوب است و به جاى آن، اغلب از تنبیه ذهنى و روانى که به مراتب خطرناکتر است، استفاده می کنند. هیچ پدر و مادرى هرگز نباید از سلاح تهدید به ترک کودک، یا دوست نداشتن او و یا فرستادن کودک به شبانه‌روزی‌ها استفاده کند. در تمام مواقع، چه در خانه و چه در مدرسه، سلاح تمسخر، انتقاد و تحقیر کودک، بد و نامطلوب است و نتیجه اى جز این که کودک را غمگین و دچار ناامنى سازد نخواهد داشت.

در مورد کودکان سنین پیش از دبستان که به‌ اندازه کافى می فهمند، زدن ضربه اى آرام به پشت او، بدون خطر است. همین تنبیه نیز پس از آن سن، غالبا غیرضرورى و نامطلوب است. به هر حال باید توجه داشت که تنبیه بدنى، به هیچ عنوان نباید آسیب برساند. همچنین کودک نباید در حضور خواهران و برادران خود، تنبیه بدنى شود احیانا اگر تنبیه شد، پس از آن، دیگر نباید با او حرف زد.»(۹)

با توجه به آنچه که از برخى از روانشناسان و مربیان نقل شد، روشن است که در روانشناسى نیز تنبیه، حتى تنبیه بدنى، به کلى مطرود و ممنوع نیست بلکه در مواردى، آن را جایز و حتى لازم می دانند.

تاثیر تنبیه از نگاه اسلام

اگر نگاهی به آموزه های اسلام و روایات معصومین (علیهم السلام) داشته باشیم، در می یابیم که به تاثیر تنبیه توجه شده و «تنبیه بدنی کودکان از دیدگاه اسلام» در موارد و شرایط خاصی در جهت تربیت آن ها جایز شمرده شده است. گرچه این روش، مطلوبیت اولى را ندارد؛ یعنى مادام که براى تربیت کودک، از روش هاى دیگرى بتوان استفاده کرد، بهتر است از این روش استفاده نشود و چه بسا اگر از روش هاى دیگر به نحو صحیح استفاده شود، هیچگاه نیازى به تنبیه کودک حاصل نشود.

ولى در هر حال، اگر در امر تربیت کودک از نظر مربى به تنبیه او نیاز شد، تنبیه او جایز است و مضرات فرضى در برابر اصل هدایت و تربیت کودک از اهمیت چندانى برخوردار نیستند خصوصا اگر بتوان با استفاده از روش هایى، مضرات فرضى را کاهش داد و یاحتى آن ها را از بین برد که در صورت توفیق، به برخى از آن ها که معصومین (علیهم السلام) بکار مى‌برده اند خواهیم پرداخت.

تاثیر تنبیه و فواید آن

تنبیه به همه صور و اشکالش در تربیت می تواند جارى باشد و البته تاثیر تنبیه و فواید آن متعدد است و اشاره به همه آن ها در این بررسى ممکن نیست. از این رو به مواردی از تاثیر تنبیه و فواید آن اشاره می شود:

اصلاح رفتار

تنبیه این فایده را به همراه دارد که کودک را سر عقل می آورد و او در می یابد که عمل خطایی را مرتکب شده و از تکرار آن باید خوددارى کند. این امر براى کودکان خردسال حتى به صورت شرطی شدن می تواند مطرح باشد. طفلى که به خاطر خطایی، حتى بدون آگاهی داشتن به خطاى عملى تنبیه می شود، بر اساس اصل شرطى شدن که توسط پاولوف عرضه شده است رابطه اى بین عمل و کیفر می یابد. تاثیر تنبیه این است که کودک می فهمد هر بارى که عمل ناروایی را انجام دهد، باید زجر و رنج آن را تحمل نماید و به این نتیجه می رسد که سودش در ترک آن عمل است.

یافتن راه صواب

گاهى تنبیه می تواند وسیله اى باشد براى یافتن راه صواب. بدین گونه که کودکى عملى را انجام می دهد، راهى را طى می کند، شیوه اى را مورد عمل قرار می دهد و بدان خاطر تنبیه می شود. تاثیر تنبیه این است که کودک، خود به خود به این نتیجه می رسد که آن راه قابل ادامه و تکرار نیست و براى مصون ماندن از تنبیه، ناگزیر باید شیوه دیگری و یا راه ضدّى را در پیش گیرد.

اثر بخشى فورى

از فواید تنبیه اثر فورى آن بر روى فرد است. کودکى را در نظر آورید که در خانه یا مدرسه شرارت می کند، مزاحم دیگران است، سر و صدا به راه انداخته و براى دیگران صدمه آفریده است با لجبازی هاى خود در خانه آتش افروز کرده و براى دیگران رنج می آفریند. شاید شور و آشوبى که او به پا کرده اجازه نمی دهد که کودک بخود آید و دست از عمل ناروایش بردارد.

در چنین صورتى تنبیه می تواند محیطى را ساکت و آرام کند. جلوى آشوب و آتش‌ افروزی هاى او را بگیرد و مجالى براى مربى پدیدآورد که بتواند اوضاع را سر و سامان دهد و یا حرف خود را بزند. (البته باید از این شیوه درست و به جا و به اندازه استفاده شود و از هر گونه افراط و زیاده روی پرهیز شود تا تاثیر تنبیه، معکوس و منفی نشود).

تضعیف رفتار

تنبیه در مواردى می تواند نقش ضعیف‌ کننده اى را براى رفتار کودک ایفا کند. چه بسیارند تمنیاتى که در افراد وجود دارند و ترس از تنبیه و مجازات نمی گذارد که کودک آن عمل را انجام دهد و یا چنین ترسى سبب می شود که او آن خواسته را به عقب اندازد و یا در اجراى آن کمى سست و سهل تر عمل کند. رعایت این امر سبب می شود که کودک تدریجاً نسبت به آن رفتار بی اعتنا شده و آن چنان نباشد که خواسته دل را آزادانه و بی پروا برآورده سازد. بر این اساس، تنبیه گاهى می تواند رفتار را تعدیل کرده و زمانى حتى ریشه رفتار ناروایی را در درون بخشکاند.

ایجاد بیدارى

تنبیه گاهى آدمى را به خود آورده و بیدار می کند، به عبارت دیگر عامل هشدار دهنده و بیداری آفرین است. ممکن است کودک در لحظه تنبیه عمل مربیه را غیرعادلانه و ناروا بداند ولى پس از آن، مخصوصاً به هنگامى که لحظاتى تنها باشد به خود آید و دریابد که عملش مطبوع و مناسب نبوده و هشیار گردد.

این امر به ویژه در موقعى رخ خواهد داد که والدین و مربیان در حین تنبیه عمل ناروایش را به رخ او کشیده و تفهیمش کنند که چرا او را تنبیه می کنند و یا عواقب سوء و نامیمون عمل او را گوشزد کرده و به او تفهیم نمایند که در صورت تداوم ارتکاب چه عوارض سویی متوجه او می شود.

تشدید رفتار

این هم موردی دیگر از فایده و تاثیر تنبیه است که می تواند عامل تحریک کودک براى انجام رفتارى با شدّت و رغبت بیشترى باشد. به عنوان مثال می گوییم: کودکى در حد معینى وقت گذارى کرده و به درس و مشق و مطالعه اش می پردازد. نمره مطلوب را نمی آورد. تذکّرات والدین و مربیان د اصلاحش مؤثر واقع نشده و سرانجام تنبیه می شود.

این تنبیه در حقیقت او را به این اندیشه وامی دارد که کار و تلاش او براى دستیابى به چنان مقصد کافى نبوده و باید فعالیت بیشترى را از خود بروز دهد. بر این اساس تنبیه براى او نقش محرکى را ایفا کرده که او عمل و کار خود را بیشتر و فعالیت خود را تشدید کند.

نتیجه گیری

موضوع تاثیر تنبیه از نظر روانشناسان، بحثی است که می تواند والدین را در فرایند تربیت فرزندشان یاری دهد. هر چند استفاده از تنبیه در امر تربیت، همواره مخالفان و موافقانى داشته و امروزه، مخالفان بیشترى دارد اما تاثیر تنبیه و فواید آن با حفظ شرایط و چارچوب های تربیتی، موضوعی است که مورد توجه و توصیه بسیاری از روانشناسان بوده و آنان تاثیر تنبیه را مهم و چشمگیر قلمداد کرده اند. در این راستا، دین اسلام نیز البته در موارد و شرایط بسیار خاص، تنبیه را به عنوان راهکار آخر در فرایند تربیت فرزند جایز شمرده است.

پی نوشت ها

۱- گیج، نت، ل؛ روانشناسى تربیتى، و دیوید سى برلاینر، ترجمه ‏غلامرضا خوئى نژاد و همکاران، ص ۳۴۴ و ۳۴۵.
2 و ۳- مقدمه ‏اى بر نظریه‏ هاى یادگیرى، ص ۲۸۹ و ۲۹۱.
4- Treating Problem children, P.122,123.
5- موریس، ریچارد جى؛ اصلاح رفتار کودکان، ترجمه ناهید کسائیان؛ ص ۷۳ و ۸۸.
6- سیف، علی ‏اکبر؛ تغییر رفتار و رفتار درمانى؛ ص ۳۹۷.
7- سال آکسلرد؛ تغییر رفتار در کلاس درس؛ منیجه شهنى ییلاق، ص ۴۷.
8- ایلینگورس، رونالدس؛ کودک و مدرسه، ترجمه شکوه نوابى نژاد؛ ص ۶۳.
9- ایلینگورس، رونالدس؛ کودک و مدرسه، ترجمه شکوه نوابى نژاد؛ ص ۶۶.

فهرست منابع

۱-گیج، نت، ل؛ روانشناسى تربیتى، و دیوید سى برلاینر، ترجمه ‏غلامرضا خوئى نژاد و همکاران، چاپ اول (۱۳۷۴)
2 و ۳- مقدمه ‏اى بر نظریه‏ هاى یادگیرى
4- Treating Problem children .
5- موریس، ریچارد جى؛ اصلاح رفتار کودکان، ترجمه ناهید کسائیان
6- سیف، علی ‏اکبر؛ تغییر رفتار و رفتار درمانى؛ چاپ اول (۱۳۷۳)
7- سال آکسلرد؛ تغییر رفتار در کلاس درس؛ منیجه شهنى ییلاق، تهران (۱۳۶۸)
8- ایلینگورس، رونالدس؛ کودک و مدرسه، ترجمه شکوه نوابى نژاد؛ تهران (۱۳۶۸)

منابع اقتباس: پرتال جامع علوم انسانی؛ فصلنامه حوزه و دانشگاه؛ شماره ۱۴؛ حسینى زاده؛ ویستا