جایگاه شهید و شهادت در فرهنگ اسلامی، جایگاهی والا و ارزشمند است و قرآن کریم و روایات اسلامی بر آن تأکید بسیاری دارند. در این فرهنگ، شهید نه تنها پیکری بیجان نیست، بلکه زنده و نزد پروردگارش روزی می خورد. شهادت در اسلام به معنای فدا کردن جان در راه خدا و برای دفاع از دین و ارزش های الهی است، که به عنوان بالاترین درجه ایثار شناخته می شود.
جایگاه شهید در قرآن به طور ویژه ای مورد توجه قرار گرفته است و قرآن، شهدا را کسانی معرفی می کند که در برابر ظلم و فساد ایستاده اند و جان خود را فدای اصول دین کرده اند. این مفهوم مهم باعث شد تا در طول تاریخ اسلام، شهیدان همواره الگویی برای مؤمنان در مسیر جهاد و مقاومت در برابر ظلم و ستم باشند.
در نتیجه، تکریم و بزرگداشت شهدا و جایگاه شهید در جوامع اسلامی همواره مورد توجه بوده و مراسم های مختلفی برای گرامیداشت این مقام والای انسانی برگزار می شود.
تعریف شهید و شهادت
شهید در لغت به معنای گواه و شاهد است و در اصطلاح اسلامی به فردی اطلاق می شود که در راه خدا کشته شده باشد. شهادت به معنای قربانی کردن جان در راه ارزش های والای دینی و انسانی است.[۱] شهدا جمع شهید از ریشه «شهد» است و در اصل دلالت بر حضور و آگاهی می کند و این معنا در همه کاربردهای آن وجود دارد.[۲]
شهید در زبان فارسی، به معنای گواه، امین و کسی که علمش پنهان و پوشیده است[۳]و در معنای کشته شده در راه خدا به کار رفته است.[۴]شهدا، در منابع اسلامی به کشته شدگان در راه خدا[۵] و کسانی که در رکاب امام معصوم (ع) یا نائب او در جنگ کشته شوند گویند.[۶]
وجوهی برای کاربرد واژه شهید برای کشته شده در راه حق گفته شده که ازجمله عبارت اند از: قیام شهید تا سر حد جان باختن و گواهی مخلصانه اش بر حق، دعوت دیگران به سوی حق، گواهی بر مردم در آخرت،[۷]حاضربودن در پیشگاه پروردگار، شهادت خدا و فرشتگان به بهشتی بودن شهید، دیدن فرشتگان و مشاهده ملک و ملکوت الهی.[۸]
جایگاه شهید در قرآن کریم
قرآن کریم برای جایگاه شهید مرتبه ای والا قائل است و آنان را زنده و نزد پروردگارشان روزی خور معرفی می کند. در آیات متعددی به فضیلت شهادت و جایگاه شهدا اشاره شده است.
در قرآن کریم، برای تبیین جایگاه شهید، آیات متعددی به صورت صریح درباره کسانی که در راه خدا کشته شده اند وجود دارد. از جمله مسائلی که در این آیات به آن اشاره شده است، عبارتست از معرفی جایگاه شهید، زنده بودن شهید، رزق شهید، آمرزش گناهان شهید، ضایع نشدن عمل شهید، مسرت و خوشحالی شهید، وارد شدن در رحمت الهی و رستگاری شهید. قرآن کریم به وضوح تأکید دارد که جایگاه شهید نزد خداوند از بزرگترین جایگاه هاست و در هیچ زمانی، ارزش و مقام او ضایع نمی شود.
آیات قرآن به طور خاص به جایگاه شهید پرداخته و نشان می دهد که شهادت در راه خدا نه تنها باعث زوال نمی شود بلکه برای شهید، در آستانه خداوند، افزایش مقام و عزت به همراه دارد. در این آیات، به وضوح از رزق و روزی شهید و پیوستن او به رحمت الهی صحبت می شود که نشانگر جایگاه شهید در پیشگاه پروردگار است. در ادامه، به برخی از آیاتی که به جایگاه شهید اشاره دارند، بیان می شود که هر کدام به نوعی اهمیت و عظمت مقام شهید را بیان می کنند.
خداوند متعال در آیه ۱۵۴ سوره بقره فرموده است: «وَ لاَ تَقُولُواْ لِمَنْ یُقْتَلُ فِی سَبیلِ اللّهِ أَمْوَاتٌ بَلْ أَحْیَاء وَ لَکِن لاَّ تَشْعُرُونَ؛ و کسانى را که در راه خدا کشته می شوند مرده نخوانید بلکه زنده اند ولى شما نمی دانید».
همچنین در آیات ۱۳۹ و ۱۴۰ سوره آل عمران فرموده است: «وَ لاَ تَهِنُوا وَ لاَ تَحْزَنُوا وَ أَنتُمُ الأَعْلَوْنَ إِن کُنتُم مُّؤْمِنِینَ، إِن یَمْسَسْکُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِّثْلُهُ وَ تِلْکَ الأیَّامُ نُدَاوِلُهَا بَیْنَ النَّاسِ وَ لِیَعْلَمَ اللّهُ الَّذِینَ آمَنُواْ وَ یَتَّخِذَ مِنکُمْ شُهَدَاء و اللّهُ لاَ یُحِبُّ الظَّالِمِینَ؛ و اگر مؤمنید سستى مکنید و غمگین مشوید که شما برترید، اگر به شما آسیبى رسیده آن قوم را نیز آسیبى نظیر آن رسید و ما این روزهاى شکست و پیروزى را میان مردم به نوبت مى گردانیم تا آنان پند گیرند و خداوند کسانى را که واقعاً ایمان آورده اند معلوم بدارد و از میان شما گواهانى بگیرد و خداوند ستمکاران را دوست نمی دارد».
این آیه بعد از جنگ احد نازل شد، که مومنان در جنگ شکست خوردند. اینجا می خواهد تذکر بدهد که اگر دارای ایمان استوار باشید و برای همیشه برترید و شما شاهدان و رهبران بر هم نیز هستید.
در آیه ۲۰ سوره توبه نیز آمده است: «الَّذِینَ آمَنُواْ و هَاجَرُواْ وَ جَاهَدُواْ فِی سَبِیلِ اللّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَ أَنفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَهً عِندَ اللّهِ وَ أُوْلَئِکَ هُمُ الْفَائِزُونَ؛ کسانى که ایمان آورده و هجرت کرده و در راه خدا با مال و جانشان به جهاد پرداخته اند نزد خدا مقامى هر چه والاتر دارند و اینان همان رستگارانند».
در این آیه جهادگران با مال و جان در راه خدا را رستگاران معرفی کرده و سعادت آنها را تضمین کرده چرا که مقام شان در نزد خداوند بلند است یعنی کسانی که بی تفاوت به مستبد نیستند و در برابر کافران قیام می کنند را تشویق می کند و پاداش آنها را سعادت و مقام بلند و رستگاری معرف کرده است.
همچنین خدای متعال در آیه ۷۴ سوره نساء می فرماید: «فَلْیُقَاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّهِ الَّذِینَ یَشْرُونَ الْحَیَاهَ الدُّنْیَا بِالآخِرَهِ وَ مَن یُقَاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّهِ فَیُقْتَلْ أَو یَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِیهِ أَجْرًا عَظِیمًا؛ پس باید کسانى که زندگى دنیا را به آخرت سودا مى کنند در راه خدا بجنگند و هر کس در راه خدا بجنگد و کشته یا پیروز شود به زودى پاداشى بزرگ به او خواهیم داد».
در این آیه ابتدا تکلیف مومنان را مشخص می کند که در برابر کسانی که دنیای مادی را بر آخرت ترجیح دادند، باید جهاد کنند. و حالا اگر در این جهاد کشته شوند و چه فاتح هر دو را پیروز می داند و پاداش عظیم می دهد.
در قرآن کریم، آیات متعددی بر اهمیت و جایگاه شهید و شهادت و مقام شهدا تاکید دارند:
در آیه ۱۶۹ و ۱۷۰ سوره آل عمران در تبیین جایگاه شهید می فرماید: «وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذینَ قُتِلُوا فی سَبیلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْیاءٌ عِندَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ؛ (ای پیامبر!) هرگز گمان مبر کسانی که در راه خدا کشته شدند، مردگانند! بلکه آنان زنده اند، و نزد پروردگارشان روزی داده می شوند».
در این آیه، شهدا به عنوان زندگانی در حضور خداوند معرفی شده اند. در این آیه تفاوت مردن معمولی با کسانی که در راه خدا شهید شدند، به وضوح دیده می شود و یک پاداش بزرگ برای این گروه در نظر گرفته شده است و آن روزی خوردن در نزد خداوند متعال می باشد که جایگاه شهید است.
این آیه از ویژگی های شهدا پرده برداشته که آنان زنده اند و تمام خصوصیات حیات را دارا می باشند. از آثار حیات، روزی خوردن و ارزاق است که شهدا به نحو احسنت از آن برخوردارند.
سوره بقره، آیه ۱۵۴: «وَ لا تَقُولُوا لِمَنْ یُقْتَلُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَمْواتٌ بَلْ أَحْیاءٌ وَ لکِنْ لا تَشْعُرُونَ؛ و به آنها که در راه خدا کشته می شوند، مرده نگویید! بلکه آنان زنده اند، ولی شما نمی فهمید!».
در آیه فوق، سه تذکر بسیار مهم درباره شهدا به انسان های دیگر شده است:
۱- در پندار و گفتار در مورد شهدا نباید لفظ (مرگ) را بکار برد.
۲- حیات شهدا بعد از شهادت برای همیشه جاودان است.
۳- ما توان درک زندگی شهدا را نخواهیم داشت. در حقیقت این سوره جایگاه شهید را نشان می دهد، تا جایی که بشر نمی تواند مقام رفیع شهید را درک کند.
در آیات فوق شهدا را انسان هایی برجسته و بیدار معرفی می کند و آنها را پیروز واقعی این دنیا و آن دنیا و روزی خور در نزد خداوند و سعادتمند و فاتح و دارای مقام بلند و شاهد بر دیگر امت ها معرفی می کند و پاداش شهدا را خداوند بر خود مفروض می داند و جایگاه شهید را تبیین می کند.
جایگاه شهید در احادیث و روایات
روایات و احادیث اسلامی جایگاه والا و ارزشمندی برای شهیدان قائل هستند. در این احادیث، شهادت به عنوان برترین مرگ و شهید به عنوان محبوب ترین بنده نزد خداوند معرفی شده است. همچنین در روایات متعددی به فضایل و پاداش های ویژه شهیدان در دنیا و آخرت اشاره شده که نشان دهنده اهمیت و ارزش والای شهادت در فرهنگ اسلامی است. در ادامه به برخی از این احادیث اشاره می شود:
۱-ارزش والای شهادت در راه خدا
پیامبر اکرم (ص) فرمود: «فَوقَ کُلِّ ذِی بَرٍّ بَرٌّ حَتّى یَقتُلَ الرَّجُلُ فی سَبیلِ اللهِ، فَإِذا قُتِلَ فی سَبیلِ اللهِ فَلَیسَ فَوقَهُ بَرٌّ؛ بالاى هر نیکوکارى، نیکوکار [دیگرى] است تا آن گاه که مرد در راه خدا کشته شود. پس، چون در راه خدا کشته شد، بالاتر از آن نیکى (ارزشى) وجود ندارد».[۹]
۲-آرمان بازگشت به دنیا برای شهادت دوباره
و همچنین پیامبر خدا (ص) فرمود: «ما مِن نفسٍ تَموتُ لها عندَ اللهِ خَیرٌ یَسُرُّها أ نّها تَرجِعُ إلَى الدنیا، و لا أنَّ لَهَا الدنیا و ما فیها، إلّا الشهیدَ؛ فإنّهُ یَتَمَنّى أن یَرجِعَ فَیُقتَلَ فِی الدنیا؛ لِما یَرى مِن فَضلِ الشهادَهِ؛ هیچ کس نیست که پس از مرگ نزد خداوند از خیر بهره مند باشد و در عین حال خوش داشته باشد که به دنیا برگردد، گرچه همه دنیا به او داده شود، مگر شهید که چون فضیلت شهادت را میداند، آرزو می کند بر گردد تا در دنیا کشته شود».[۱۰]
۳-شهادت، شرافتمندانه ترین نوع مرگ
پیامبر (ص) فرمود: «أشرَفُ المَوتِ قَتلُ الشهادَهِ؛ شرافتمندانه ترین مرگ، شهادت است».[۱۱]
۴-آرزوی پیامبر برای شهادت های پی در پی
پیامبر (ص) فرمود: «لَوَدِدتُ أنّی أغزُو فی سَبیلِ اللهِ فَأُقتَلُ، ثُمّ أغزُو فَأُقتَلُ، ثُمّ أغزُو فَأُقتَلُ؛ هر آینه دوست دارم که در راه خدا بجنگم و کشته شوم و باز بجنگم و کشته شوم و باز هم بجنگم و کشته شوم».[۱۲]
۵-پایداری در جنگ تا پیروزی یا شهادت
پیامبر (ص) فرمود: «مَن لَقِیَ العَدُوَّ فَصَبَرَ حتّى یُقتَلَ أو یَغلِبَ لَم یُفتَنْ فی قَبرِهِ؛ کسى که با دشمن رو به رو شود و پایدارى ورزد تا کشته شود یا پیروز گردد، در قبر خود معذّب نشود».[۱۳]
۶-منزلت شهید حتی برای کسانی که در بستر می میرند
پیامبر (ص) فرمود: «مَن سَألَ اللهَ الشهادَهَ بصِدقٍ بَلَّغَهُ اللهُ مَنازِلَ الشُّهَداءِ و إن ماتَ على فِراشِهِ؛ هر که صادقانه از خداوند شهادت را مسألت کند، خداوند او را به منزلت هاى شهیدان برساند، هر چند در بستر خود بمیرد».[۱۴]
۷-شهادت در دفاع از حق و رفع ستم
پیامبر (ص) فرمود: «مَن قُتِلَ دُونَ مَظلِمَتِهِ فهُو شَهیدٌ؛ هر که در راه دفع ستم از خود کشته شود، شهید است».[۱۵]
۸-دوستی با اهل بیت (ع) و اجر شهید
پیامبر (ص) فرمود: «مَن ماتَ على حُبِّ آلِ محمّدٍ ماتَ شَهیدا؛ هرکه بر دوستى آل محمّد بمیرد، شهید مرده است».[۱۶]
۹-اجر شهید برای آرزومندان شهادت
پیامبر (ص) فرمود: «مَن جُرِحَ فی سَبیلِ اللهِ جاءَ یَومَ القِیامَهِ رِیحُهُ کَرِیحِ المِسکِ و لَونُهُ لَونُ الزَّعفَرانِ، علَیهِ طابَعُ الشُّهَداءِ، و مَن سَألَ اللهَ الشهادَهَ مُخلِصا أعطاهُ اللهُ أجرَ شَهیدٍ و إن ماتَ على فِراشِهِ؛ هرکس در راه خدا مجروح شود، در روز قیامت بویش همچون بوى مشک باشد و رنگش مانند رنگ زعفران و نشان شهیدان بر اوست و هر کس شهادت را خالصانه از خداوند بخواهد، خداوند اجر شهید به وى دهد هر چند در بسترش بمیرد».[۱۷]
۱۰-مرگ با افتخار بهتر از مرگ در بستر
امام علی (ع) فرمود: «إنّکُم إن لا تُقتَلُوا تَمُوتُوا ،والذی نَفسُ عَلِیٍّ بیدِهِ ، لَألفُ ضَربَهٍ بالسَّیفِ عَلَى الرَّأسِ أیسَرُ مِن مَوتٍ على فِراشٍ؛ شما اگر هم کشته نشوید، مى میرید. سوگند به آن که جان على در دست اوست، فرود آمدن هزار ضربت شمشیر بر سر آسانتر است از مردن در بستر».[۱۸]
۱۱-فرجام نیک و سعادت با شهادت
امام علی (ع) فرمود: «وَ أَنَا أَسْأَلُ اللهَ بِسَعَهِ رَحْمَتِهِ وَ عَظِیمِ قُدْرَتِهِ عَلَى إِعْطَاءِ کُلِّ رَغْبَهٍ … أَنْ یَخْتِمَ لِی وَلَکَ بِالسَّعَادَهِ وَ الشَّهَادَهِ؛ من از خدا به گشایش رحمت و بزرگی قدرتش (بر آنکه هر چه بخواهد عطا می کند) می خواهم که پایان زندگی من و تو را به نیکبختی و شهادت قرار دهد».[۱۹]
۱۲-ارزش خون شهید
امام سجاد (ع) پیوسته از قول رسول خدا (ص) می فرمود: «ما من قطره احبّ الی الله عزّوجلّ من قطره دمٍ فی سبیل الله؛ هیچ قطره ای در نزد خداوند دوست داشتنی تر از قطره خونی که در راه خدا ریخته می شود نیست».[۲۰]
۱۳-زیارت شهیدان برابر با حج
از فضیل بن یسار از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: «إنّ زیاره قبر رسول اللَّه (ص) و زیاره قبور الشّهداء و زیاره قبر الحسین (ع) تعدل حجّه مع رسول اللَّه (ص)؛ زیارت قبر رسول خدا (ص) و زیارت قبر شهیدان و زیارت قبر حسین (ع) برابر است با حجّى که با پیامبر (ص) انجام گرفته است».[۲۱]
۱۴-شهید، نخستین بهشتی
از امام رضا (ع) نقل شده: «قال رسول اللَّه (ص) أوّل من یدخل الجنّه الشّهید…؛ رسول خدا (ص) فرمود: نخستین کسى که وارد بهشت می شود، شهید است».[۲۲]
جایگاه شهید و شهادت در فرهنگ شیعه
شهادت در فرهنگ شیعه نمادی از فداکاری در راه حق و ارزش های والای انسانی تلقی می شود. این مفهوم از واقعه عاشورا و قیام امام حسین (ع) تأثیر عمیقی دریافت کرده که در آن، امام حسین (ع) و یارانش جان خود را در راه عدالت و مقابله با ظلم فدا کردند. در نتیجه، شهادت به عنوان الگویی برای مبارزه با ظلم و استقامت در برابر نابرابری ها در فرهنگ شیعه جایگاه ویژه ای دارد.
در تفکر شیعی، جایگاه شهید این گونه تبیین می شود: برترین کامیابی، بزرگ ترین پیروزی، والاترین مقام، بالاترین امتیاز، عظیم ترین فوز، نیکوترین نیکی، رفیع ترین مرتبت و عالی ترین رتبت و گرانمایه ترین درجه، رسیدن به فیض عظمای شهادت است. این جایگاه شهید است که در نظر خداوند متعال از همه چیز بالاتر است.
برای شهید، گرانبهاترین اوقات و شکوهمندترین لحظه ها، ساعتی است که پیروزمندانه به دست دشمنان پست بیگانه، به مرگ شرافتمندانه نائل می گردد. این لحظات، زیباترین زمان ها محسوب می شود که در آن، جام شهادت را به لب گرفته و آن را به بهای جان خریداری می نماید.
جایگاه شهید، یک مقام مادی نیست، بلکه جایگاهی معنوی است که در آن، شهید به قرب الهی دست می یابد و در حقیقت، جایگاه شهید، از نظر شیعه، به عنوان نقطه اوج انسانی شناخته می شود. در این جایگاه شهید است که بهترین و عمیق ترین تجربیات انسانی به وقوع می پیوندد. در نتیجه، جامعه باید درک درستی از جایگاه شهید داشته باشد و آن را ارج بنهد، چرا که این جایگاه شهید است که با ایثار و فداکاری، جامعه را در مسیر رشد و تعالی قرار می دهد.
نتیجه گیری
جایگاه شهید در قرآن و احادیث اسلامی به عنوان مقام عالی و پرافتخار معرفی شده و نشان دهنده اهمیت و عظمت شهید است. شهید در جامعه، نه تنها به عنوان الگویی از ایثار و فداکاری تلقی می شود، بلکه موجب تقویت روحیه مقاومت و همبستگی نیز می شود. فرهنگ شهادت و توجه به جایگاه شهید، جامعه را به سوی حفظ ارزش های الهی و اخلاقی سوق می دهد. زنده نگه داشتن یاد و نام شهیدان، باعث تداوم راه شهدا به عنوان نماد وفاداری و ایمان می گردد. بنابراین، توجه به جایگاه شهید، مسئولیت هر فرد و جامعه ای است و همگان باید از آن پاسداری کنند.
پی نوشت ها
[۱] . پور کاظم، سیده زهرا، جایگاه شهید از منظر قرآن و سنت، ص ۲۳-۲۶.
[۲] . ابنفارس، معجم مقاییس اللغه، ج ۳، ص ۲۲۱.
[۳] . عمید، فرهنگ فارسی، ج ۲، ص۱۳۳۵.
[۴] . دهخدا، لغتنامه، ج۹، ص۱۲۸۹۶.
[۵] . نساء، آیه ۶۹؛ طبرسی، مجمع البیان، ج ۳، ص ۱۱۱؛ طریحی، مجمع البحرین، ج ۳، ص ۸۱.
[۶] . نجفی، جواهر الکلام، ج ۴، ص۸۶.
[۷] . طبرسی، مجمع البیان، ج ۳، ص ۱۱۱؛ فیروزآبادی، القاموس المحیط، ج ۱، ص ۴۲۳–۴۲۴.
[۸] . صاحب بن عباد، المحیط فی اللغه، ج ۳، ص ۳۸۸؛ طریحی، مجمع البحرین، ج ۳، ص ۸۱.
[۹] . حر عاملی، وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۱۰.
[۱۰] . مسلم، صحیح مسلم: ج ۱۰۸، ص ۱۴۹۸، ح ۳.
[۱۱] . مجلسی، بحار الأنوار، ج ۱۰۰، ص ۸.
[۱۲] . صحیح مسلم: ج ۱۰۳، ص ۱۴۹۶، ح ۳.
[۱۳] . متقی هندی، کنز العمّال، ص ۱۰۶۶۲.
[۱۴] . مفید، الإرشاد، ج۱، ص۲۳۸.
[۱۵] . متقی هندی، کنز العمّال، ص ۱۱۲۰۵.
[۱۶] . مجلسی، بحارالأنوار، ج ۶۸، ص ۷۶؛ ۱۳۷.
[۱۷] . متقی هندی، کنز العمّال، ص۱۱۱۴۴.
[۱۸] . مفید، الإرشاد، ج ۱، ص ۲۳۸.
[۱۹] . نهج البلاغه، نامه۵۳.
[۲۰] . حرعاملی، وسائل الشیعه، ج۱۱، ص۸، حدیث۱۱.
[۲۱] . کلینی، الکافی، ج ۴، ص ۵۴۸؛ حرعاملی، الوسائل، ج ۱۰، ص ۲۵۵.
[۲۲] . مجلسی، البحار، ج ۷۱، ص۲۷۲.
[۲۳] . پور کاظم، سیده زهرا، جایگاه شهید از منظر قرآن و سنت، ص ۵۵-۵۹.
منابع
- ابن فارس، احمد، معجم مقاییس اللغه، مصحح عبد السلام محمد هارون، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ۱۴۰۴ق.
- پور کاظم، سیده زهرا، جایگاه شهید از منظر قرآن و سنت، چ۱، تهران، سرزمین خوز، ۱۳۹۳ش.
- حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، چ۱، قم، مؤسسه آلالبیت (ع)، ۱۴۰۹ق.
- دهخدا، علی اکبر، لغتنامه دهخدا، چ۱، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۳ش.
- صاحب بن عباد، اسماعیل، المحیط فی اللغه، بیروت، عالم الکتب، ۱۴۱۴ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، محقق محمدجواد بلاغی، بیروت، دارالمعرفه، ۱۴۰۸ق.
- طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین و مطلع النیرین، تهران، بینا، ۱۴۰۸ق.
- عمید، حسن، فرهنگ فارسی، چ۱۷، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۹ش.
- فیروز آبادی، محمد بن یعقوب، القاموس المحیط، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۵ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، چ۴، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
- متقی هندی، علاءالدین، کنز العمال فی سنن الاقوال و الافعال، تصحیح بکری حیانی و صفوه السقاء، چ۵، بیروت، الرساله، ۱۴۰۹ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار (ع)، چ۲، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، مصحح محمد فواد عبدالباقی، قاهره، دارالحدیث، ۱۴۱۲ق.
